… بِطِبِّهِ قَد اَحکَمَ مَراهِمَهُ وَ اَحمىٰ مَواسِمَه؛[3] مرهمهاى زخمهاى کهنهى لاعلاج بشریّت را آماده داشت. همهى وسایل براى صلاح و اصلاح جامعهى بشرى از اوّلین لحظات بعثت و وحى بر نبىّ اکرم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) در آیات قرآن مورد توجّه قرار گرفت. در همین سورهى مبارکهى «إقرَأ بِاسمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَق»،[4] بعد از نام خداى متعال و امر به قرائت به پیغمبر اسلام، اشاره میکند به اینکه «خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَق».[5] به بشرى که بزرگترین درد او خودخواهى است، طغیان است، خودبزرگبینى است، خودغنىبینى است، تذکّر میدهد که منشأ تو «علق» است. آن که تو را خلعت هستى و کمال و تکریم پوشانید، او خدا است که باید در مقابل او همیشه احساس بندگى کنى، طغیان نکنى، بر ارزشهاى الهى سرکشى نکنى، خود را به جاى خدا فرمانده حیطهى زندگى انسان به حساب نیاورى؛ این اوّلین کلمه است. بعد هم بعد از دو سه آیه میفرماید: …آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ علق، آیهٔ ۲
خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِنۡ عَلَقٍ ٢
همان کس که انسان را از خون بستهای خلق کرد!
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۷ پاراگراف)
آنچه پیغمبر به آن دعوت کرد، همان چیزهایی است که بشر در همه دورههای تاریخِ زندگی به آن نیازمند است. پیغمبر، انسان را به علم دعوت کرد. اوّلین آیاتِ قرآن، تجلیل از علم است: «اقرأ باسم ربّک الّذی خلق. خلق الأنسان من علق. اقرأ و ربّک الأکرم. الّذی علّم بالقلم[1] ». ابتدا تعلیم را مطرح کرد. دانش، وسیله نجات و رستگاری انسان است که به زمان و مکانی خاص بستگی ندارد و مربوط به همه دورههای زندگی بشر است. پیغمبر، انسانها را به حرکت و قیام دعوت کرد. خدای متعال در اوّلین آیاتِ نازل بر پیغمبر فرمود: «قم فأنذر[2] »؛ قیام کردن، …اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذی خَلَقَ 1 خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ 2 اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ 3 اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَمِ 4 عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم یَعلَم 5 كَلّا اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغىٰ 6 اَن رَآهُ استَغنىٰ 7 اِنَّ اِلىٰ رَبِّكَ الرُّجعىٰ 8… در کوه نور، اولین شعلۀ وحی به جانش خورد، آتش گرفت؛ دید که پیامآور خدا میگوید ﴿اِقرَأ﴾ بخوان، پیغمبر که چیزی نمیخواند، «وَ ما اَقراَ»[17] چه بخوانم؟ یا نمیخوانم، نمیتوانم بخوانم ـ یعنی ما، مای نافیه باشد، یا مای استفهامیه[18] «وَ ما اَقراَ» چه بخوانم؟ ـ ﴿اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ اَلَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم يَعلَم﴾[19]. آتش به جان پیغمبر میزند، تحولی بهوجود میآورد؛ ناگهان در این انسان متفکر، انسانِ درستبرو، انسان آماده، یک انقلابی بهوجود میآورد؛ یک رستاخیزی. اصلاً آدم، آدم قبلی نیست. محمد، محمدِ یکلحظه قبل نبود؛ انسان یک ساعت قبل نبود؛ یک چیز دیگری بود اصلاً، یک عنصر …وقتیکه این مطلب در ذهن جا میگیرد، یک پله میرود بالاتر، یک چیزی بالاتر از آفرینش را ثابت میکند. ﴿خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ﴾ انسان را آفرید، آنهم انسان را از علق آفرید. تفاوت میان انسان و موجودات دیگر چقدر است؟ این را آدم اول ملتفت نیست. در خیابان که دارید میروید، یک ماشین رد میشود، یک انسان رد میشود؛ سوار ماشین که هستید، دهتا آدم از بغلتان رد میشوند، دهتا درخت از بغل ماشینتان عبور میکند، بهحسب اشتباه در رؤیتی که …باری، ناگهان پیغمبر را متوجه میکند به یک چیزی بالاتر از آفرینش خشک و خالی؛ آفرینش انسان، آفرینش عقل، آفرینش نیروی فهم و درک، آن هم از چه؟ ﴿مِن عَلَق﴾ از خون بسته و منعقد، از کجا تا به کجاست؟ ما لِلتُّرابِ وَ رَبِّ الاَرباب؛[26] چگونه میشود یک چیزی که جان ندارد، نیروی حرکت ندارد، نیروی فهم ندارد، تبدیل بشود به انیشتین! تبدیل بشود به یک انسان بزرگ، تبدیل بشود به سقراط، به یک متفکر، به یک فیلسوف، به یک پیامبر، چطور میشود این؟ جز این است که صُنع …﴿خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَ﴾ آفرید انسان را از علق، یعنی خون بستۀ منعقد، ﴿اِقرَ﴾ بخوان، از اینهم بالاتر است خدا، ﴿وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ از اینهم بزرگوارتر و کریمتر و بخشندهتر است، ﴿اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ بخوان و پروردگار تو بزرگوارترین است، ﴿الَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ﴾ آنکه آموخت بهوسیلۀ قلم. مسئلۀ آموزش را در انسان، باز مطرح میکند برای پیغمبر. و این را شما میدانید که اگر قلم نمیبود، اگر نوشتن نمیبود، باز بشر ترقی نمیکرد. آنچه که پیشرفت یک نسل را برای نسل دیگر میگذارد، تا آن نسل دیگر، مانند پلکانی از او استفاده کند، پایش را بگذارد روی تجربۀ …