آن وقتى که در دنیا خبرى از علم و سواد و درس و مشق و نشانههاى تعلیم و تعلّم وجود نداشت، اسلامِ ما و قرآنِ ما با «اٍّقرَأ»[3] شروع کرد؛ به قلم سوگند خورد، به نوشته سوگند خورد،[4] اسیر جنگى را در مقابل یاد دادن چند کلمه نوشتن آزاد کرد؛[5] این مال چهارده قرن پیش است. همان کارهاى اسلام و نبىّ مکرّم ما (صلّى الله علیه و آله و سلّم) موجب شد که جامعهى امّی ــ امّى یعنى بىسواد: هُوَالَّذی بَعَثَ …آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ علق، آیهٔ ۱
ٱقۡرَأۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ ١
بخوان به نام پروردگارت که (جهان را) آفرید،
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۷ پاراگراف)
… بِطِبِّهِ قَد اَحکَمَ مَراهِمَهُ وَ اَحمىٰ مَواسِمَه؛[3] مرهمهاى زخمهاى کهنهى لاعلاج بشریّت را آماده داشت. همهى وسایل براى صلاح و اصلاح جامعهى بشرى از اوّلین لحظات بعثت و وحى بر نبىّ اکرم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) در آیات قرآن مورد توجّه قرار گرفت. در همین سورهى مبارکهى «إقرَأ بِاسمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَق»،[4] بعد از نام خداى متعال و امر به قرائت به پیغمبر اسلام، اشاره میکند به اینکه «خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَق».[5] به بشرى که بزرگترین درد او خودخواهى است، طغیان است، خودبزرگبینى است، خودغنىبینى است، تذکّر میدهد که منشأ تو «علق» است. آن که تو را خلعت هستى و کمال و تکریم پوشانید، او خدا است که باید در مقابل او همیشه احساس بندگى کنى، طغیان نکنى، بر ارزشهاى الهى سرکشى نکنى، خود را به جاى خدا فرمانده حیطهى زندگى انسان به حساب نیاورى؛ این اوّلین کلمه است. بعد هم بعد از دو سه آیه میفرماید: …مبعث در حقیقت روز برافراشته شدن پرچم رسالتی است که خصوصیات آن برای بشریّت، ممتاز و بینظیر است. مبعث در حقیقت پرچم علم و معرفت را برافراشت. بعثت با «إقرء» شروع شد: «إقرء باسم ربّک الّذی خلق»[1] و با «ادع إلی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة»[2] ادامه یافت؛ یعنی دعوت همراه با حکمت. دعوت اسلامی در حقیقت گسترش و پراکندن حکمت در سراسر عالم و در طول تاریخ است؛ همچنان که بعثت، پرچمداری و برافراشته شدن پرچم عدل است؛ یعنی در میان مؤمنین، بندگان خدا و آحاد بشر، عدالت استقرار پیدا کند؛ همچنان که رسالت، برافراشتن پرچم …آنچه پیغمبر به آن دعوت کرد، همان چیزهایی است که بشر در همه دورههای تاریخِ زندگی به آن نیازمند است. پیغمبر، انسان را به علم دعوت کرد. اوّلین آیاتِ قرآن، تجلیل از علم است: «اقرأ باسم ربّک الّذی خلق. خلق الأنسان من علق. اقرأ و ربّک الأکرم. الّذی علّم بالقلم[1] ». ابتدا تعلیم را مطرح کرد. دانش، وسیله نجات و رستگاری انسان است که به زمان و مکانی خاص بستگی ندارد و مربوط به همه دورههای زندگی بشر است. پیغمبر، انسانها را به حرکت و قیام دعوت کرد. خدای متعال در اوّلین آیاتِ نازل بر پیغمبر فرمود: «قم فأنذر[2] »؛ قیام کردن، …..جبرئیل امین بر او نازل شد و گفت: «اِقرَأ»[6]؛ سرآغاز بعثت.اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذی خَلَقَ 1 خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ 2 اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ 3 اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَمِ 4 عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم یَعلَم 5 كَلّا اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغىٰ 6 اَن رَآهُ استَغنىٰ 7 اِنَّ اِلىٰ رَبِّكَ الرُّجعىٰ 8… در کوه نور، اولین شعلۀ وحی به جانش خورد، آتش گرفت؛ دید که پیامآور خدا میگوید ﴿اِقرَأ﴾ بخوان، پیغمبر که چیزی نمیخواند، «وَ ما اَقراَ»[17] چه بخوانم؟ یا نمیخوانم، نمیتوانم بخوانم ـ یعنی ما، مای نافیه باشد، یا مای استفهامیه[18] «وَ ما اَقراَ» چه بخوانم؟ ـ ﴿اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ اَلَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم يَعلَم﴾[19]. آتش به جان پیغمبر میزند، تحولی بهوجود میآورد؛ ناگهان در این انسان متفکر، انسانِ درستبرو، انسان آماده، یک انقلابی بهوجود میآورد؛ یک رستاخیزی. اصلاً آدم، آدم قبلی نیست. محمد، محمدِ یکلحظه قبل نبود؛ انسان یک ساعت قبل نبود؛ یک چیز دیگری بود اصلاً، یک عنصر …