… خلقت انسان، از زمان حضرت آدم و از ماجراى پسران آدم تا همیشه در دنیا وجود داشته است. درد بزرگ انسان جهل است که بر اثر جهالت، بر اثر ناآگاهى راه را خطا میکند و راه هدایت را نمیشناسد؛ پیغمبران را نمیشناسد؛ با کوتهبینى خود، آنچه را ناصواب است، صواب میپندارد. در همین سورهى مبارکهى علق، باز بلافاصله بعد از افتتاح سوره [میفرماید]: إقرَأ وَ رَبُّکَ الاَکرَم؛[7] خداى تو کریمترین است و نشانهى کرم او این است که: اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَم؛[8] تعلیم انسان، آگاهى دادن انسان، قلم را سپردن به انسان، در این سوره یادآورى شده است.آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ علق، آیهٔ ۳
ٱقۡرَأۡ وَرَبُّكَ ٱلۡأَكۡرَمُ ٣
بخوان که پروردگارت (از همه) بزرگوارتر است،
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۷ پاراگراف)
… است که با کتاب، مأنوس و همواره در حال بهرهگیرى از آن، یعنى آموختن چیزهاى تازه باشد. با این دیدگاه، بروشنى میتوان ارزش و مفهوم رمزى عمیق این حقیقت تاریخى را دریافت که اوّلین خطاب خداوند متعال به پیامبر گرامى اسلام (صلّى الله علیه و آله) این است که: بخوان! و در اوّلین سورهاى که بر آن فرستادهى عظیمالشّأنِ خداوند فرود آمده، نام «قلم» به تجلیل یاد شده است: إقرَأ وَ رَبُّکَ الاَکرَمُ * اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَم.[1]آنچه پیغمبر به آن دعوت کرد، همان چیزهایی است که بشر در همه دورههای تاریخِ زندگی به آن نیازمند است. پیغمبر، انسان را به علم دعوت کرد. اوّلین آیاتِ قرآن، تجلیل از علم است: «اقرأ باسم ربّک الّذی خلق. خلق الأنسان من علق. اقرأ و ربّک الأکرم. الّذی علّم بالقلم[1] ». ابتدا تعلیم را مطرح کرد. دانش، وسیله نجات و رستگاری انسان است که به زمان و مکانی خاص بستگی ندارد و مربوط به همه دورههای زندگی بشر است. پیغمبر، انسانها را به حرکت و قیام دعوت کرد. خدای متعال در اوّلین آیاتِ نازل بر پیغمبر فرمود: «قم فأنذر[2] »؛ قیام کردن، …اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذی خَلَقَ 1 خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ 2 اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ 3 اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَمِ 4 عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم یَعلَم 5 كَلّا اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغىٰ 6 اَن رَآهُ استَغنىٰ 7 اِنَّ اِلىٰ رَبِّكَ الرُّجعىٰ 8… در کوه نور، اولین شعلۀ وحی به جانش خورد، آتش گرفت؛ دید که پیامآور خدا میگوید ﴿اِقرَأ﴾ بخوان، پیغمبر که چیزی نمیخواند، «وَ ما اَقراَ»[17] چه بخوانم؟ یا نمیخوانم، نمیتوانم بخوانم ـ یعنی ما، مای نافیه باشد، یا مای استفهامیه[18] «وَ ما اَقراَ» چه بخوانم؟ ـ ﴿اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ اَلَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم يَعلَم﴾[19]. آتش به جان پیغمبر میزند، تحولی بهوجود میآورد؛ ناگهان در این انسان متفکر، انسانِ درستبرو، انسان آماده، یک انقلابی بهوجود میآورد؛ یک رستاخیزی. اصلاً آدم، آدم قبلی نیست. محمد، محمدِ یکلحظه قبل نبود؛ انسان یک ساعت قبل نبود؛ یک چیز دیگری بود اصلاً، یک عنصر …﴿خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَ﴾ آفرید انسان را از علق، یعنی خون بستۀ منعقد، ﴿اِقرَ﴾ بخوان، از اینهم بالاتر است خدا، ﴿وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ از اینهم بزرگوارتر و کریمتر و بخشندهتر است، ﴿اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ بخوان و پروردگار تو بزرگوارترین است، ﴿الَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ﴾ آنکه آموخت بهوسیلۀ قلم. مسئلۀ آموزش را در انسان، باز مطرح میکند برای پیغمبر. و این را شما میدانید که اگر قلم نمیبود، اگر نوشتن نمیبود، باز بشر ترقی نمیکرد. آنچه که پیشرفت یک نسل را برای نسل دیگر میگذارد، تا آن نسل دیگر، مانند پلکانی از او استفاده کند، پایش را بگذارد روی تجربۀ …آموخت انسان را به قلم، پس بزرگوارتر از اصل خلقت و آفرینش، در خدا چیزی هست. ﴿اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ بخوان و پروردگار تو بزرگوارترین است. ﴿الَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ﴾ که آموزش داد بهوسیلۀ قلم، ﴿عَلَّمَ الانسانَ ما لَم يَعلَم﴾، آموخت به آدمی، چیزهایی را که نمیدانست. اینها نعمتهای خداست دربارۀ انسان. خب، پس انسان باید شکر کند این نعمتها را. وقتی خدا به انسان آموخته، وقتی خدا راه را به انسان …