امتحان خوب کوفیان در پیوستن به سپاه امیرالمؤمنین (ع) در جنگ جمل
حضرت نامه نوشت به مردم کوفه که بیایید که میخواهیم برویم با کسانی که بیعت را شکستند بجنگیم؛ مردم اهل کوفه راه افتادند آمدند به لشکر امیرالمؤمنین پیوستند. این کوفیها که شما میگویید: کوفیها! کوفیها! همهاش هم اینطور نبوده که امتحانهای بد داده باشند. نه! یک جاهایی هم امتحان خیلی خوب دادند، یکیاش همینجا بود. در جنگ جمل اهل کوفه آمدند اطراف امیرالمؤمنین را محکم گرفتند، مگر یک عدۀ معدودی؛ یعنی بعضی از قبایل نیامدند، بسیاری از قبایل آمدند. حضرت آمدند بصره را محاصره کردند...البته این جنگ را امیرالمؤمنین شروع نکرد، مگر وقتیکه حجت را تمام کرده بود. (65/3/9)
ورود امیرالمؤمنین (ع) پس از جمل و مرکز حکومت شدن آن
..نکتۀ سومی که باز برای ما کاملاً درس است؛ حالت امیرالمؤمنین بعد از پیروزیهاست، که واقعاً در تاریخ، انسان وقتی نگاه میکند، منقلب میشود. بنده خودم هروقت این قسمت را در بخشهای مختلف نگاه میکنم، تحت تأثیر قرار میگیرم. این چه روح باعظمت و بزرگی بود! در روز سیزدهم ماه رجب سال 36، امیرالمؤمنین از جنگ جمل، مظفر و پیروز برگشت و وارد کوفه شد. و از همانوقت هم کوفه را بهعنوان مرکز حکومت خودش قرار داد. وقتی وارد کوفه شد، مردم کوفه هم علاقهمند بودند به امیرالمؤمنین؛ رفتند به استقبال حضرت و با عظمت، با احترام، حضرت را فرود آوردند. گفتند که یا امیرالمؤمنین دوتا قصر اینجا هست، در کدامیک از این دوتا قصر وارد میشوید؟ فرمود: اول مسجد. از راه رفتند به محلۀ رُحبه …
گروههای ناهمگون ساکن کوفه و اضطراب جامعهٔ آن
..گروههای گوناگونی وجود داشتند. یک عده بومیهای کوفه بودند، یک عده کسانی بودند که از مدینه، از حجاز، با امیرالمؤمنین علیهالسلام به کوفه آمده بودند؛ عدۀ دیگر کسانی بودند که بعد از آنکه کوفه پایگاه خلافت شد و مرکز و عاصمه[1] بهشمار آمد، از اطراف ـ بهمقتضای خوی طبیعی مردم که همیشه به مرکز و به شهرهای بزرگ علاقهمندند ـ به آنجا رو آوردند، چون وضع آنجا رونقی داشت. عدهای آن کسانی بودند که از شام، حسابشده به کوفه آمده بودند و آنجا اتراق کرده بودند. عدهای آن کسانی بودند که ستون پنجم معاویه محسوب میشدند در داخل جامعۀ کوفه؛ رشوههای معاویه، تطمیعهای معاویه، سخاوتهای بیدریغ معاویه ـ که خودش شرح مفصّلی دارد ـ وادار …
مرکز شورش و تحرک شیعی علیه بنیامیه بهسبب شناختن آنان
چرا کوفه همیشه مرکز شورش و کانون تحرک علیه دستگاه بنیامیه بود؟ برای خاطر اینکه بنیامیه را شناخته بودند؛ برای همین جهت بود که استاندارهای قسیّالقلب و ظالم، مثل زیادبنابیه، مثل عبیدالله زیاد، بعدها مثل حجاجبنیوسف را در کوفه استاندار میکردند و میگماشتند؛ چون آنجا مرکز شورش بود، مرکز تحرک شیعی و اسلامی اصیل بود. خون حسینبنعلی در کوفه میجوشید و خون امیرالمؤمنین موج میزد و فریادش در جامعۀ کوفه و نشانش بر درودیوار کوفه بود.
آگاهی کوفه حاصل بیست سال تبلیغات امام حسن (ع) و امام حسین (ع) پس از صلح
این آگاهی کوفه از کجا آمد؟ از تبلیغاتی که امام حسن و امام حسین در طول این بیست سالِ بعد از صلح تا سال 61 هجری، که واقعۀ عاشورا اتفاق افتاده، انجام دادند. زمینهها را آماده کردهاند؛ شیعه را ساختهاند، یک عده زُبَرالحدید، پارههای آهن و فولاد درست کردهاند و آنجا گماشتهاند؛ که با یک اشاره اینها قیام میکردند. (52/11/14)
خاستگاه قیامها و فداکاریها و همزمان گرفتار سستی و ضعف
… کشیدند و آن فاجعه انجام گرفت. باز همینها بودند که بعد از اندکی، یک ماجرایی در تاریخ بهوجود آوردند که در تاریخ اسلام جزو نمونههای بسیار نادر و پرشکوه است؛ ماجرای توّابین. رفتند بهقصد اینکه بروند جانفشانی کنند و توبۀ نرسیدن به ماجرای عاشورا و واقعۀ کربلا. باز همینها بودند که غالب انقلابهای زمان بنیامیه و زمان بنیعباس، بذرش در میان آنها کاشته میشده و سبز میشده و به ثمر میرسیده؛ چقدر فدایی دادند، چقدر کشته دادند، چقدر کارهای نمایان و دارای جلوه و جلوهبخش و جلوهگر از خودشان بروز دادند. و باز همینها بودند که میبینید سستیها و تنبلیها و ضعفها و ناتوانیهای روحی و فکری، در آنها در بعضی از قضایا به چشم میخورد.
لزوم مطالعهٔ روانشناسی جامعهٔ کوفه و دوگانگی رفتار مردم آن
این چیست مگر؟ این آدمها مگر دو جور، دو روحیه، دو رو داشتند؟ همانهایی که زینب کبری به آنها میگوید: «يا اَهلَ الكوفَةِ يا اَهلَ الخَتلِ وَ الغَدرِ»[9]، مردمان غدّاری[10] آنها را یاد میکند. این یک مسئلهایست، مسئلۀ کوفه یک مسئلهایست. به نظر من مطالعۀ روی کوفه و یک بحثی دربارۀ روانشناسی شهر کوفه در تاریخ، بسیار بحث جالبی است، اگر کسی اهل این کار باشد. متخصصین، جامعهشناسها، روانشناسها بنشینند راجعبه کوفه صحبت کنند، فکر کنند، بحث کنند، ببینند این چه موجود عجیبی است؛ یکجا آنهمه شگفتی از لحاظ نشان دادن جلوههای عظیم انسانی، یکجا اینهمه سستی و تنبلی و بیعرضگی. چیست مگر؟ دو طبقهاند کوفیها؟ دو جنبه و دو رو دارد جامعۀ کوفه؟ کوفه یک منطقهایست که زیر فرمان کلمات متینِ رسایِ امیرالمؤمنین، آنچنان ساخته و آبدیده شده، که هرچه میپرورد، هرچه سبز میکند این مزرع، یک سبزه، یک پروریده و یک نهالِ قابل تربیت است. اصلاً زمینه و …
تفاوت گروه اندک برجسته با تودهٔ مردم کوفه
… همیشه در یک جامعۀ پرشور و پرخروش، نمایشگر شور و خروش آن جامعه هستند. در میان میلیونها نفر آدم، گاهی چند دههزار، حتی چند هزار انسان، یک عمل قهرمانانهای از خودشان انجام میدهند که نام آن چند میلیون، به قهرمانی و شورآفرینی و حماسهآفرینی در دنیا ثمر میشود. یک طبقه در میان مردم کوفه بودند که اینها جالب بودند. نه که یک طبقه بهاصطلاح جامعهشناسانه، نه؛ یک قشری، یک جمعی، یک گروهی، یک رگهای از مردم اینجوری بودند. اما تودۀ مردم، عامۀ مردم، مثل مردم همهجای دیگر بودند، بدتر نبودند. مثل مردم مشهد، مثل مردم تهران، مثل مردم اصفهان، مثل مردم مدینه، مثل مردم جاهای دیگر. اما چون آن گروه اندک، در آن گوشۀ مملکت اسلامی، یعنی کوفه، مایۀ رعب و هراس حکومتهای زمان بودند؛ همیشه بدترین عناصر، رذلترین فرماندارها، پستترین آدمهای خودشان را، نوکرها و …
منشأ رفتار ناشایست کوفیان فشار حاکمان ظالم نه بدی آنان
… میرفتند زمینه را بهکلی خراب میکردند. تبلیغات مسموم میکردند، مردم را در فشار میگذاشتند، در اختناق میگذاشتند، مردم را از لحاظ مالی ضعیف میکردند، خلاصه با انواع وسایل، مردم شهر کوفه را در یک شرایطی قرار میدادند که دیگرِ مردم شهرها در آن شرایط، نبودند. و بر اثر همین بود که عامۀ مردم، تحت تأثیر فعالیتهایِ دستگاههایِ ظالمِ جائرِ غدّار، یک کارهایی از ایشان سر میزد که این کارها ناشایست بود؛ اما منشأش بدی مردم آن شهر نبود. این یک شرح کوتاهی راجعبه کوفه. در این زمینه اگر کسانی بتوانند فکر کنند مطالعه کنند، در تاریخ، به نظر من چیزهای جالبی گیرشان میآید.
پایان کار مردم کوفه با پاسخ به سلام خلیفهٔ اموی
… دارد به شما سلام میکند، شما جواب سلامش را نمیدهید. غلام از سر بخوان. غلام بنا کرد از سر خواندن، مِن امیرالمؤُمنین عَبدُالمَلکِبنمَروان اِلی اَهلِ الکوفة، یا اَهلَ الکوفة سَلامٌ عَلَیکُم. یکدفعه از تمام مسجد صدا بلند شد: وَ عَلی امیرالمُؤمنینِ سَلام. جواب سلامش را دادند. حجاج یک تبسم رضایتبخشی بر لبانش نقش بست، در دلش گفت که کار تمام شد. و واقعاً هم کار تمام شد. کار مردم کوفه همانجا تمام شد.
تسلط حجاج و حاکمان اموی بر کوفه پس از امیرالمؤمنین
… نوزدهم، فرق مبارک آن بزرگوار ضربت خورد و دنیای اسلام به عزای بزرگمرد خود نشست و فریاد «تهدّمت واللَّه ارکان الهدی»[8] - یعنی پایهها و بنیانهای هدایت ویران شد - دنیا را گرفت و علی از دست مردم رفت و بعد از امیرالمؤمنین دنیای اسلام آن را کشید که تاریخ میداند. همین کوفه چه سختیهایی کشید! بر همین کوفه بود که حجّاج مسلّط شد. بر همین کوفه بود که یوسفبنعمر ثقفی مسلّط شد. بر همین کوفه بود که به جای امیرالمؤمنین، حکّام اموی یکی پس از دیگری میآمدند و مسلّط میشدند. آن مردم بودند که این فشارها را بر سر این کوفه آوردند. لاحول و لاقوّة الّا باللَّه العلّی العظیم.
گرداندن اسیران حرم امیرالمؤمنین (ع) در شهر حکومت او
… یک نقطهی بیگانه از دین نبود! کوفه همان جایی بود که امیرالمؤمنین (علیهالسّلام) در بازارهای آن راه میرفت؛ تازیانه بر دوش میانداخت؛ مردم را امر به معروف و نهی از منکر میکرد؛ فریاد تلاوت قرآن در «آناءاللیل و اطراف النهار» از آن مسجد و آن تشکیلات بلند بود. این، همان شهر بود که پس از گذشت سالهایی نهچندان طولانی در بازارش دختران و حرم امیرالمؤمنین (علیهالسّلام) را، با اسارت میگرداندند. در ظرف بیست سال چه شد که به آنجا رسیدند؟ اگر بیماریای وجود دارد که میتواند جامعهای را که در رأسش کسانی مثل پیغمبر اسلام و امیرالمؤمنین (علیهماالسّلام) بودهاند، در ظرف چند ده سال به آن وضعیت برساند، این بیماری، بیماری خطرناکی است و ما هم باید از آن بترسیم. …
عزاداری و اضطراب مردم از ضربت خوردن تا شهادت امیرالمؤمنین (ع)
… ضعیفان و یتیمان را، آن کسانی که صدای گرم علی بن ابی طالب و نفس پاک و معطر آن حضرت را در مسجد کوفه شنیدند، در مثل امروزی احساس میکنند که پدر آنها از میان آنها رفته است. حقیقتاً مردم کوفه حق داشتند اگر امروز احساس یتیمی کنند و واقعاً هم احساس یتیمی میکردند. در نقلها و خبرها آمده که در روز بیستویکم ماه رمضان، کوفه غوغا و هنگامهای بود از عزادارای مردم. جمعیتهای زیاد، مردم، زن و مرد و حتی بچههای کوچک، با چهرهی عزادار و غبارگرفته و اندوهگین هجوم میآوردند به آنجایی که خانهی امیرالمؤمنین بود. از روز نوزدهم که امیرالمؤمنین آن ضربت مسموم دشمن خدا را تحمل کرد و در خانه افتاد، لحظه به لحظه مردم کوفه در نگرانی بودند. دور خانهی امیرالمؤمنین جمع میشدند. خبر میگرفتند. هرکس میرفت داخل، هرکس میآمد بیرون، از حال امیرالمؤمنین سؤال میکردند. شهر بزرگی هم بوده کوفه. شهر پرجمعیتی بوده. جمعیت زیاد، مردم گوناگون، دوستان امیرالمؤمنین، یاران آن حضرت، خانوادهی آن حضرت، همه لحظات بسیار پراضطرابی را گذراندند که در آن …
غوغا و اندوه یکپارچهٔ کوفه پس از ضربت خوردن امیرالمؤمنین (ع)
[در] کوفه غوغایی به پا شد. راوی میگوید مثل روز وفات پیغمبر، در کوفه ضجّه و گریه بلند شد؛ آن شهر بزرگ کوفه، یکپارچه مصیبت و حزن و اندوه بود. حضرت را که میآوردند، امام حسین علیهالسلام آمد نزدیک. چشمان حضرت از اشک [پر بود]، در این روایت دارد که از گریهای که کرده بودند، پلکهای حضرت مجروح شده بود. در همین مدت کوتاه، آنقدر حضرت گریه کرده بودند! امیرالمؤمنین چشمش افتاد به امام حسین، گفت حسینِ من …
خستگی مردم کوفه از پنج سال جنگ
پنج سال هم مردم جنگیدهاند. اینهم یک مسئلۀ دیگر است. پنج سال مردمِ کوفه مبارزه کردهاند و جنگیدهاند و خستهاند. خب، در یکچنین جَو اجتماعی، امام حسن علیهالسلام میخواهد با معاویه بجنگد. امام حسن علیهالسلام وارث اینچنین جامعهای است؛ جامعهای که از روح اسلام دور است و خوبان در آن در اقلیتند و اسلامشناسان خیلی در نُدرتند. امام حسن در جامعهای به حکومت نشسته است که …
خستگی مردم کوفه و ضعف ایمان مردم در زمان امام حسن (ع)
… و وضع کوفه و شرایط اجتماعی و سیاسی، فهمید که اگر حالا جنگ را تمام کرد، تمام کرده ـ به همان ترتیبی که حکومت را تسلیم کند به معاویه ـ اگر حالا جنگ را تمام نکند، یک سال دیگر، دو سال دیگر، پنج سال دیگر، ده سال دیگر هم این جنگ ادامه پیدا بکند، نتیجه باز همین است. یعنی با شیوههایی که امام حسن داشت، شیوههای الهی و علوی، و شیوههایی که معاویه داشت، شیوۀ خریدن دلها و جانهای مردم با پول، و با ضعف ایمانی که در مردم بود و با خستگی که مردم کوفه داشتند، اگر ده سال دیگر هم امام حسن میجنگید، آخرش همین بود؛ یعنی باز مجبور بود تسلیم معاویه بشود، منتها ده سال دیرتر. خب، در این ده سال بر سر امت اسلامی چه میآمد؟ هزاران نفر کشته میشدند، هزاران نفر از بین میرفتند، نارضاییها علیه امام حسن بیشتر میشد. خب، این وجهی نداشت که امام حسن مجتبی درحالیکه یقین دارد، …
سابقهٔ حکومت امیرالمؤمنین (ع) و آشنایی امام حسین (ع) با مردم آن
… به کوفه برسد، ممکن است حضور امام حسین در کوفه، یک عدهای را تهییج کند، تشجیع کند و یک نیروی عظیمی دور امام حسین جمع بشوند. شاید هم همینطور میشد، یعنی اگر حضرت وارد کوفه میشدند، ورود آن حضرت به کوفه، یک عدهای را به یاد خاطرات و سوابق میانداخت. خب، این کوفه جایی بوده که امیرالمؤمنین، پدر امام حسین آنجا حکومت میکرده دیگر، این همان شهری بوده که خود حسینبنعلی در کنار پدرش که خلیفۀ مسلمین بوده، سالها در آن شهر زندگی کرده، مردم او را دیده بودند، مردم او را میشناختند، هنوز خیلی زمانی نگذشته بود. البته از آن زمان تقریباً بیست سال گذشته بود، اما بیست سال زمان زیادی نبود؛ خاطراتی بود. امام حسین کوفه را میشناخت، محلات کوفه را، قبایلی که در این محلات هستند، رؤسای این قبایل را، همۀ اینها را میشناخت. و این برای حاکم و استاندار کوفه یک خطر بود، که حضرت به کوفه برسد. لذا میخواستند که حضرت اصلاً به کوفه نرسد و راهش در بین راه سد بشود. البته نمیخواستند هم حضرت برگردد؛ چون میدانستند اگر برگردد بهطرف مکه، باز ممکن است اشکالات دیگری برای آنها فراهم بیاید. …
شهر حکومت امیرالمؤمنین (ع) که چند سال بعد اسارت خاندانش را دید
… کشور و همین شهرها، کارشان به جایی رسید و آنقدر از اسلام دور شدند که کسی مثل یزید بر آنها حکومت میکرد؟..چه شد که بیست سال بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام در همان شهری که او حکومت میکرد، سرهای پسرانش را بر نیزه کردند و در آن شهر گرداندند؟ کوفه یک نقطۀ بیگانه از دین نبود؛ کوفه همان جایی بود که امیرالمؤمنین علیهالسلام در بازارهای آن راه میرفت، تازیانه بر دوش میانداخت، مردم را امربهمعروف و نهیازمنکر میکرد؛ تلاوت قرآن در «آناءَ اللَّیلِ وَ اَطرافَ النَّهارِ»[4]، از آن مسجد و آن تشکیلات بلند بود. این همان شهر بود که پس از گذشت سالهایی نهچندان طولانی، در بازارش دختران و حرم امیرالمؤمنین علیهالسلام را با حالت اسارت میگرداندند. در ظرف بیست سال چه شد که به آنجا رسیدند؟ اگر بیماریای وجود دارد که میتواند جامعهای را که در رأسش کسانی مثل پیغمبر اسلام و امیرالمؤمنین علیهماالسلام بودهاند، در ظرف چند ده سال به آن وضعیت برساند، این بیماری، بیماری خطرناکی است و ما هم باید از آن بترسیم. آن …
کوفه، خاستگاه بیشتر راویان بزرگ امام صادق (ع)
..نتیجه این شد که شصت سال بعد، هفتاد سالِ بعد، از همین کوفه، جوانها و پیرمردها بلند میشدند میآمدند مدینه، سالیانی در کنار مرکز فیض جعفربنمحمد صلواتاللهوسلمااهعلیه میماندند، بهره میبردند، برمیگشتند. ..بزرگانشان هم زُرارةبناعین است، محمدبنمسلم است، محمدبنابیعُمیر[15] است و بقیۀ بزرگانی که از رُوات امام صادق شما میشناسید؛ همه، غالباً برای کوفهاند. در همین شهر بود، در همین محیط بود، در همین فضای مسموم بود. چه کسی زُراره را درست کرد؟ چه کسی محمدبنمسلم را درست کرد؟ چه کسی مُفضّلبنعمر را درست کرد؟ یحییبنامطویل را چه کسی درست کرد؟ امام سجاد درست کرد. (52/12/1)
دلبستگی مردم کوفه و عراق به امام باقر (ع) تا حد تعبیر «نبیالکوفه»
… به امام باقر بودند که حالا که به حج آمده بودند ـ یا در مکه یا در مدینه بودند ـ تا امام باقر را میدیدند، دور او را میگرفتند، «حَولَهُ اَهلُ خُراسانَ وَ غَیرُهُم یَساَلونَهُ عَن مَناسِکِ الحَجِّ»[6] مناسک حج را از امام باقر سؤال میکردند؛ یکچنین وضعیتی. و کار به جایی رسید که دستگاه خلافت و نزدیکان دستگاه خلافت، به حضرت بهصورت طعن و از روی دشمنی و بغض، تعبیراتی میکردند، میگفتند که «هَذا نَبِیُّ الکوفَةِ»[7] این پیغمبر کوفه است! یعنی مردمِ کوفه، بهقدر پیغمبر به این علاقهمند و عقیدهمندند. یا در روایت کافی از اسماعیل کاتب، دارد که «اِمامُ اَهلِ العِراقِ»[8]، یعنی اصلاً بهصورت امام اهل عراق معرفی شده؛ اینقدر ایشان در میان مردم عراق علاقهمند داشت و حضرت را دوست میداشتند، درحالیکه عراق از مدینه فاصلۀ زیادی دارد؛ که همۀ اینها نشان میدهد وضعیت امام باقر ازلحاظ توجه مردم، یک وضعیت ممتازی بوده.
تبدیل شهر بیتفاوت در برابر اسیران کربلا به پایگاه مقاومت
..مقاومت، تشکل، ضربهزدن به دستگاه بنیامیه، آمادهکردن ذهنیت مردم برای ایجاد انقلاب دوباره؛ این کاری بوده که در مرحلۀ چهارم ـ که از زمان امام سجاد شروع میشود ـ آغاز شده. شما ببینید این موفقیت چقدر زیاد است که همان شهر کوفهای که زینب سلماااللهعلیها بهعنوان اسیر و سرهای بریدۀ شهدا در آن شهر وارد میشوند، و مردم آن شهر تماشا میکنند و کَکِشان هم نمیگزد، حداکثر چهار قطره اشک میریزند ـ که ارزشی هم ندارد آن اشک ـ میشود پایگاه مقاومتهای تند و شدید. این را چه کسی میکند؟ این کار رهبری است که در مدینه نشسته، یعنی امام سجاد و سپس امام باقر. همان خاندان پیغمبری که دشمن، گستاخیِ هرگونه کاری را نسبت به آنها داشت ـ زندانکردن، کتکزدن، شکنجهکردن، محاصرۀ اقتصادی کردن، آنها را به فقر اجباری کشاندن تا کشتن، و …
انتقاد از نپرسیدن مردم کوفه از هویت حجاج
درست توجه کنید آیۀ قرآن چه میگوید. ﴿نُوَلِّهِ ما تَوَلّىٰ﴾، میگوید آنکسیکه از راه ایمان و مؤمنین، به کناری برود، بندی را که به گردنش افکنده است، دور گلویش قرص میکنیم. خب تو مسلمان بودی، روی منبر مسجدت یک آدمی نشسته که نمیشناسیاش. چرا میروی آنجا مینشینی؟ میرفتی بالا، میگفتی آقا شما کی هستید؟ خودتان را معرفی کنید؟ نفر اول، نفر دوم، نفر سوم از او سؤال میکردید. اگر این سؤال را میکردند، وضع جور دیگری بود. اینها سستی به خرج دادند. اینها حالت بیارادگی و ضعف نفس به خرج دادند، نشستند تا او حرف بزند.
استثنای کوفه از رعب پس از کربلا به برکت توابین و مختار
اشاره به این نکته است، و این برداشت همۀ مردم است. ناگهان احساس شد که سیاست، سیاستِ دیگری است. سختگیری از آنچه که تابهحال حدس زده میشد بالاتر است. چیزهای تصورنشدنی، تصور شد و انجام شد. لذا رعب شدیدی تمام دنیای اسلام را گرفت. مگر کوفه را، و کوفه هم فقط به برکت توّابین، و بعد به برکت مختار؛ واِلّ آن رعبی که ناشی از حادثۀ کربلا در مدینه و جاهای دیگر بود ـ حتی در مکه با وجود اینکه عبداللهزبیر هم بعد از چندی قیام کرده بود ـ یک رعب بیسابقهای در دنیای اسلام بود.
مرکز شیعیان و جلب توجه دستگاه با آمدن کوفیان به مدینه
… کوفه هستم؛ بگو اهل مدینهام.[3] جابر جعفی سؤال کرد ـ سؤالی که شاید به ذهن شما هم رسیده باشد ـ یابنرسولالله این دروغ نیست که من بگویم اهل مدینه هستم؟ فرمودند: نه، هرکسی در هر شهری مدتی ماند، خب میتوان گفت اهل آن شهر است دیگر، دروغ نگفتی، نگو اهل کوفه هستم. چون کوفه مرکز شیعیان بود و آمدن کسانی از کوفه و ماندنشان در مدینه، توجه دستگاه را جلب میکرد. این تاکتیک تقیّه [است]؛ پنهانکردن کاری که در راه هدف، انسان دارد انجام میدهد، پرهیزکردن از دشمن و خود را مصون نگهداشتن از دشمن.