رفتن به محتوای اصلی

کرامت انسان

نام‌های دیگر: کرامت انسانی، کرامت مردم، کرامت معنوی، کرامت نزد خدا

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

ارزش و شرافت انسان و حفظ آن در دین و جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

رکن دوم، تکریم انسان است؛ یا میتوانیم به آن بگوییم انسان محوری. البته انسان محوری در بینش اسلامی، به‌کلّی با اومانیسم اروپای قرون هجده و نوزده متفاوت است. آن یک چیز دیگر است، این یک چیز دیگر است. آن هم اسمش انسان محوری است؛ اما اینها فقط در اسم شبیه همند. انسان محورىِ اسلام، اساساً اومانیسم اروپایی نیست؛ یک چیز دیگر است. «الم تروا انّ اللَّه سخّر لکم ما فی السّموات و ما فی الأرض».[3] کسی که قرآن و نهج‌البلاغه و آثار دینی را نگاه کند، این تلقّی را به‌خوبی پیدا میکند که از نظر اسلام، تمام این چرخ و فلک آفرینش، بر محور وجود انسان میچرخد. این شد انسان‌محوری. در آیات زیادی هست که خورشید مسخّر شماست، ماه مسخّر شماست، دریا مسخّر شماست؛ اما دو آیه هم در قرآن هست که همین تعبیری را که گفتم - «سخّر لکم ما فی السّموات و ما فی الارض»؛[4] همه اینها مسخر شمایند - بیان میکند. مسخّر شمایند، یعنی چه؟ یعنی الان بالفعل شما مسخّر همه‌شان هستید و نمیتوانید تأثیری روی آنها بگذارید؛ اما بالقوّه طوری ساخته شده‌اید و عوالم وجود و کائنات به گونه‌ای ساخته شده‌اند که همه مسخّر شمایند. مسخّر یعنی چه؟ یعنی توی مشت شمایند و شما میتوانید از همه آنها به بهترین نحو استفاده کنید. این نشان دهنده آن است که این موجودی که خدا آسمان و زمین و ستاره و شمس و قمر را مسخّر او میکند، از نظر آفرینش الهی بسیار باید عزیز باشد. همین عزیز بودن هم تصریح شده است: «و لقد کرّمنا بنیآدم».[5] این «کرّمنا بنیآدم» - بنیآدم را تکریم کردیم - تکریمی است که هم شامل مرحله تشریع و هم شامل مرحله تکوین است؛ تکریم تکوینی و تکریم تشریعی با آن چیزهایی که در حکومت اسلامی و در نظام اسلامی برای انسان معین شده؛ یعنی پایه‌ها کاملاً پایه‌های انسانی است.
رکن دیگر انقلاب اسلامی، توجّه به کرامت انسان است. جامعه‌ای که در یک مجموعه جغرافیایی و سیاسی زندگی میکند، کرامتش اقتضا میکند که آزاد و مستقل باشد و استعداد او شکوفا شود؛ بر سرنوشت خود مسلّط باشد؛ مورد تحقیر و اهانت قرار نگیرد و شخصیت ذاتی او بروز کند. این چیزی بود که در طول دوران حکومتهای استبدادی و سپس حکومت وابسته پهلوی نادیده گرفته شده بود. حکومتهای استبدادی گاهی خدمات بزرگی هم از قبیل فتوحات و عمران و آبادی به ملت کرده‌اند؛ اما بزرگترین ارزش انسانی هر انسان را که عبارت است از آزادی، اختیار، استقلال و در اختیار داشتن سرنوشت خویش، از ملت ایران گرفته بودند. این طبیعتِ همه حکومتهای دیکتاتوری است.
چند خصوصیت ممتاز در این دولت وجود دارد که من لازم میدانم به این خصوصیات تصریح کنم؛ اگر چه بارها هم گفته شده، اما در عین حال خوب است که خود شما دوستان هم توجه داشته باشید که مایه‌ی امتیاز شما، اینهاست. نامها و عنوانها و جایگاهها و کرسیها به انسان تشخص نمیدهد؛ تشخص واقعی و شرف واقعی در معانی دیگری است؛ همچنانی که در روایت داریم که «اشراف امّتی حملة القران و اصحاب اللّیل». اشرافیت در نظامهای مادی معنایی دارد، ولی در نظام اسلامی اشرافیت معنای دیگری دارد. آن کسانی که اصحاب‌اللیل‌اند - کسانی هستند که برای خدا در شب قیام میکنند - یا کار دشوار را برای مردم در شب انجام میدهند، یا آن کسانی که حملةالقرآن هستند و با قرآن انس دارند و با نور قرآن و هدایت قرآن حرکت میکنند، «اشراف» اینها هستند. کسانی که پول دارند، ثروت دارند و جایگاه اجتماعی دارند، آنها در منطق و در نظام ارزشی اسلامی «اشراف» محسوب نمیشوند.

شاهدها (۴۳ پاراگراف)

بهشت تنها بهای وجود انسان و جایز نبودن فروختن خود به کمتر از آن

… نظامی و چه ضربه اقتصادی- اگر ریشه‌اش را کاوش کنید، یا در جهل است، یا در زبونی. یعنی یا نمیدانند و معرفت لازم را به آنچه که باید معرفت داشته باشند، ندارند؛ یا این‌که معرفت دارند، اما خود را ارزان فروخته‌اند؛ زبونی را خریده‌اند و حاضر به پستی و دنائت شده‌اند! امام سجّاد و امیرالمؤمنین -بنابر آنچه که از آنها نقل شده- فرموده‌اند: «لیس لانفسکم ثمن الّا الجنّة فلاتبیعوها بغیرها»؛[7] ای انسان! اگر بناست هستی و هویت و موجودیت تو فروخته شود، فقط یک بها دارد و بس و آن بهشتِ الهی است. به هرچه کمتر از بهشت بفروشی، سرت کلاه رفته است. اگر همه دنیا را هم به قیمتِ قبول پستی و ذلّت و زبونی روح به شما بدهند، جایز نیست. همه کسانی که در اطراف دنیا تسلیم زر و زور صاحبان زر و زور شده‌اند و این زبونی را قبول کرده‌اند -چه عالم، چه سیاستمدار، چه فعّال سیاسی و اجتماعی و چه روشنفکر- به خاطر این است که ارزش خود را نشناختند و خود را فروختند. بسیاری از سیاستمداران دنیا خودشان را …

تکریم و رشد انسان از ویژگی‌های اسلام و گرایش‌های اصولی نظام

… دیگر شاید شرق و غرب نشود خیلى مثل سابق گفت؛ شرق و غرب به این معنا، تقسیم‌بندى به این شکل خیلى معنا ندارد؛ امّا این سلطه‌هایى که هستند، ضدّیّت با دخالت اینها، با مقابله‌ى اینها، ضدّیّت با دشمنان نظام جمهورى اسلامى، باید در تمام برنامه‌هاى صداوسیما محسوس باشد. تکریم انسان و شأن انسان در نظام جمهورى اسلامى که این یکى از ویژگى‌هاى اسلام است. ارزش دادن به انسان، رشد دادن انسان، انسان را در کار شایسته‌ى خود به کار گرفتن و نیروهاى او را جوشاندن در خدمت اهداف متعالى؛ اینها گرایشهاى اصولى است. از باب مثال عرض میکنم، بناى احصاء[6] ندارم، وَالّا [گفتن] همه‌ شاید زیاد بشود.

احترام کامل به انسان تنها در سایهٔ اسلام و امام مظهر اعلای آن

… ‌-پریروز- مجدّداً هواپیماهاى اسرائیلى چندین دهکده و مراکز تجمّع مردم غیرنظامىِ بی‌دفاع را به بهانه‌هاى واهى بمباران کردند؛[4] آن‌وقت آمریکا و انگلیس و دولتهایى از قبیل اینها، ادّعاى طرف‌دارى از حقوق بشر و احترام به آزادى انسان میکنند! خب، پیدا است دروغ است. احترام واقعى به انسان ملاک است؛ و آن به شکل کامل، جز در سایه‌ی اسلام امکان‌پذیر نیست؛ و مظهر اعلایش همین مرد بزرگى بود که دست قدرتمند او امروز همه‌ی دنیا را متوجّه او و ملّت او ‌-که ما و شما هستیم- کرده. یکى از مشخّصه‌هاى عصر جدیدى که امام به وجود آورد این است: احترام به حقوق انسانها، احترام به حقوق عمومى ملّت، احترام به نیازهاى مردم، احترام به انگیزه‌هاى مخلصانه‌ی طبقات مستضعف و فقیر جامعه، که بارها بر روى این تکیه میکردند. این را باید ما دنبال کنیم.

دمیدن باور به کرامت و قدرت انسان و پوچی قدرت‌های طاغوتی

فرهنگ سلطه، ملّتهای ضعیف را ذلّت‌پذیر و معتاد به ستم ساخته است. باید از درون ذاتشان آنان را درمان کرد. باید باوری عمیق به کرامت و قدرت انسان به خدا، به ارزشهای انسانی راستین، به پوچی قدرتهای طاغوتی، در انسانها دمید و آنان را با این سلاح کندیناپذیر، مسلّح کرد.

ارزشمندی انسان منحرف و لزوم پرورش این گوهر

… واژه‌های خودمانی و مال خود ما است و تعبیر قرآنی و سنّتی است ــ که از خصوصیّاتش تکریم انسان است؛ برای «انسان» ارزش قائل شده‌اند نه برای انسان فلان نژاد، انسان فلان طبقه، انسانی که از فلان ملّت است، انسانی که فرض بفرمایید دارای فلان خصوصیّت است؛ نه، اصل انسان. حتّی انسان منحط هم، انسان سطح پایین هم، انسان منحرف هم از این جهت که انسان است ارزشمند است، منتها ارزشمندیِ او ایجاب میکند که این گوهر را حفظ کنند، این نهال را به بالندگی و رشد برسانند. این در جامعه‌ی توحیدی است.

بالفعل کردن ارزش‌های بالقوهٔ انسان به دست انبیا

… است و استقرار دادن نظام توحیدی؛ یعنی استقرار دادن توحید، استقرار دادن برابری به همان معنایی که گفتم ــ یعنی از بین بردن استضعاف و استکبار، هر دو ــ استقرار تکریم انسان، ارزش دادن به انسان، ارزشمند دانستن انسان و ارزشمند کردن انسان؛ انسانها را باارزش بکنند؛ چون انسان، بالقوّه دارای همه‌ی ارزشهای مثبت و عالی است؛ اینها را بالفعل کنند، از مرتبه‌ی بالقوّه بیاورند به مرتبه‌ی بالفعل. وَ یُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقول؛[13] دفینه‌های اندیشمندی را در اینها برشورانند. «یُثیروا» هم از همان مادّه‌ی «ثوره» است که ایشان اشاره کردند؛ ثوره، یَثیروا، ثائر، یُثیروا، اینها همه از یک مادّه است؛ برشوراندن. دفینه‌های اندیشمندی را [برشورانند]. دفینه یعنی …

تحقیر انسان‌ها در نظام مبتنی بر منیت حاکم

… ذهن مردم و در فضای جامعه القا نکند، او مطرود خواهد بود، مورد قبول نخواهد بود. (68/2/5) انحصارطلبی‌ها از اینجا به‌وجود می‌آید، استبداد‌ها از اینجا به‌وجود می‌آید؛ تکیۀ به من، خود را محور قراردادن، و هیچ‌چیز و هیچ‌کس و هیچ ارزش و هیچ انسانی را به‌حساب‌نیاوردن. در این‌چنین نظامی انسان‌ها تحقیر می‌شوند. (68/2/7)

برتر بودن جان و کرامت انسان از پس‌ماندهٔ سفرهٔ ستمگران

… دهان سگ چیست؟ پس‌ماندۀ سفرۀ عشرت حَجّاج است، باقیماندۀ عیش و نوش عبدالملک است. عیش و نوش‌هایش را عبدالملک کرده، غذاهایی را که باید نخورَد، خورده، حرام‌ها را در شکم خود و نزدیکانش پرکرده، آن‌هم که زیاد آمده، به تو داده! این پس‌خوردۀ سگ است! بینداز جلوی خودش. نفْس تو و جان تو و روح تو و کرامت انسانی تو و شخصیت رحمانی تو، بالاتر از اینهاست؛ بینداز جلوی خودش، نگیر از او، نخواه. «اِنَّهُ لَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلَّا الجَنَّةَ» جان شما یک قیمت بیشتر ندارد و آن بهشت است. اگر بناست که خودت را بدهی، به بهشت بده، به کمتر راضی نشو. «فَلا تَبِیعوها اِلّا بِها» به غیر بهشت مفروشید خود را؛ به کمتر از این بها مدهید این گوهر را.

عظمت انسان و لزوم سبقت به‌سوی امری شایستهٔ مقام او

… را متوقف بگذار، دین می‌گوید سرعت بگیر هرچه بیشتر، مسابقه بده هرچه زیادتر، اما به‌سوی چه؟ به‌سوی چیزی که شایستۀ توست، نه به‌سوی یک وجب آب و گِل، نه به‌سوی فلان مبلغِ ناچیز، نه به‌سوی زندگیِ مادی دنیا که هرچه باشد، برای تو کوچک و کم است. ای انسانِ بزرگ! به‌سوی چیزی که با عظمت تو، با مقام تو سازگار باشد ـ که انسان عالی‌ترینِ موجودات این جهان است، بزرگ‌ترینِ عظمت‌های وجود، بعد از پروردگار، در همین کالبد کوچک و محدود است ـ ای انسانِ بزرگ، سرعت بگیر، مسابقه بده، اما به‌سوی چه؟ ﴿اِلی مَغفِرَةٍ مِن رَبِّكُم وَ جَنَّةٍ﴾. سرعتت به‌سوی مغفرت پروردگار باشد، به‌سوی آن بهشت برین الهی باشد که همۀ آسمان‌ها درمقابل آن کوچکند، همۀ زمین در برابر آن اندک است. یعنی چه؟ دقت کنید در تعبیرات قرآنی تا خوب بفهمید. قرآن می‌گوید، تو اگر می‌خواهی همت به …

تکریم و عزت‌بخشی اسلام به انسان پست و ذلیل با فضائل اخلاقی

… ـ ای مادی! ای کسی که می‌گویی من دین را دیدم که از ادارۀ اجتماعات بشری ناتوان است؛ می‌پرسیم کدام دین را؟ دین اسلام را؟ اسلام راستین را؟ وحی محمدی را؟ شیوۀ زندگی حاکمانۀ علوی را؟ اینها را دیدی با ادارۀ امور انسان‌ها مغایرت دارد؟ بیا ثابت کن، کجایش مغایرت دارد؟ اسلامی که می‌آید تبعیض را برمی‌دارد، اختلاف طبقاتی را در بحبوحۀ اختلاف طبقاتی جهان نفی می‌کند، ثروت‌های تقسیم شدۀ به ناحق را روی‌هم می‌ریزد و سرانه تقسیم می‌کند، فرصت‌ها و امکانات برابر به بشر می‌دهد، حکومت را از دست طواغیت بشری می‌گیرد و به‌دست قانون عادلانۀ خدا می‌سپارد، انسان پَست را، انسان توسری‌خور را، انسان برده‌گیر و برده‌شو را، انسانی را که برای خاطر یک کلمه حرف، برای خاطر یک آفرین، برای خاطر یک فِلِس[7] پول، دست به پست‌ترین جنایت‌ها می‌زد، این انسان پست و ذلیل و خوار را تکریم می‌کند، بالا می‌آورد، عزیز می‌کند، او را با فضائل اخلاقی و انسانی می‌آراید. و این‌همه را، در سایۀ یک نظام عادلانه و متقن تأمین می‌کند.

تکریم و برتری دادن همهٔ بنی‌آدم نه طبقه و تیره‌ای خاص

… رَزَقناهُم مِنَ الطَّیِّباِ﴾ و آنان را از نیکویی‌ها برخوردار کردیم، ﴿وَ فَضَّلناهُم علىٰ كَثيرٍ مِمَّن خَلقنا تَفضيلاً﴾ و آنان را بر بسیاری از آفریدگان خود برتری دادیم. چه کسانی را؟ صحبت چه کسانی است؟ چه کسانی را تکریم کردیم؟ به چه کسانی از طیبات روزی دادیم؟ و چه کسانی را بر بسیاری از آفریدگان تفضیل دادیم؟ انسان‌ها را، نه طبقه و تیرۀ خاصی را.

نبود تودهٔ مستضعف در جامعه‌های قائل به کرامت انسان و ارادهٔ او

… پاریس و آنجاها باشیم این‌همه راه رفتیم.(خندۀ حضار) بعد که دمِ غروب چشمش را باز می‌کنند، می‌بیند همان‌جایی‌ست که اول صبح بوده. اصلاً نمی‌داند کجا رفته، نمی‌فهمد کجا دارد می‌رود وقتی دارد حرکت می‌کند. مستضعفین اینهایند در یک جامعه، اکثریتِ تودۀ بی‌اطلاع مردم. البته در غیر جامعه‌هایی که با نظام صحیحی اداره می‌شوند، آن جامعه‌هایی که برای گوهر انسانی قیمت قائلند نه؛ آن جامعه‌هایی که برای انسان و ارادۀ انسان کرامت قائلند نه؛ آن جامعه‌ای که رهبرش پیغمبر است، اما قرآن به او می‌گوید: ﴿وَ شاوِرهُم فِي الاَمرِ﴾[18]، بااینکه پیغمبر است، ب‌ااینکه احتیاجی به مشورت مردم ندارد، باز فرمان داده می‌شود که با مردم مشورت کند، آنها را عزیز بشمارد، آنها را بزرگ بشمارد، به آنها شخصیت بدهد؛ این …

حفظ کرامت و حقوق انسان‌ها و امنیت اجتماعی و قضایی در افق چشم‌انداز

توسعه یافته، متناسب با مقتضیات فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی خود، متکی بر اصول اخلاقی و ارزش‌های اسلامی، ملی و انقلابی، با تأکید بر مردم‌سالاری دینی، عدالت اجتماعی، آزادی‌های مشروع، حفظ کرامت و حقوق انسان‌ها و بهره‌مندی از امنیت اجتماعی و قضایی.