و این محبّت نسبت به تمام آحاد مسلمان بلکه آحاد بشریّت وجود دارد. [طبق] این آیهای که در ابتدای صحبت عرض کردم -لَقَد جاٰءَکُم رَسولٌ مِن اَنفُسِکُم عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم- بر پیغمبر سختیهای شما، رنجهای شما دشوار است، نمیتواند سختیها و رنجهای مسلمین و جامعهی اسلامی را براحتی تحمّل کند؛ حَریصٌ عَلَیکُم، نسبت به سعادت شما و سرنوشت شما بشدّت علاقهمند است، بیتفاوت نیست در مقابل سرنوشت مسلمانها؛ بِالمُؤمِنینَ رَءوفٌ رَحیم، و نسبت به مؤمنین دارای رأفت و رحمت است. این خصوصیّت پیغمبر است و این هم یکی از چیزهای دیگری است که برای ما باید به عنوان یک الگو و اسوه باشد.
درسهای شخصیت چندبعدی پیامبر برای تربیت فردی و ادارهٔ اجتماعی
شخصیّت رسول اکرم یک شخصیّت بسیار عظیم، دارای دامنههای گوناگون و ابعاد مختلف و در هر بُعد، [دارای] یک درس بزرگ برای جامعهی ما و برای امروز ما و برای تربیتِ شخصیِ ما و برای ادارهی اجتماعیِ ما است. امیدوارم که خدای متعال به ما این توفیق را بدهد که از زندگی پیغمبر درس بگیریم و هم در عمل فردیمان بتوانیم طبق همان الگویی که پیغمبر با زندگیِ خودش به ما نشان داده خودمان را بسازیم و هم در زندگی اجتماعیمان، در حرکتمان، در مبارزهمان، در برخوردمان با موانع، در تعقیب آرمانها و هدفهای بزرگ، به همان سبک و همان شیوه عمل بکنیم و پیش برویم.
آگاهی پیامبر از آغاز به مخالفت سران جامعه با دعوت توحید
… کردیم، از اوّل میدانستیم که در مقابل ما چه مشکلاتی هست، چه موانعی هست، چه سختیهایی هست. کسی که وارد این میدان میشود و آن پیام را، آن شعار را، آن هدف بزرگ را برای خودش اتّخاذ میکند، میداند که یک چنین مبارزاتی هم در پیش خواهد داشت؛ چون مخالفتها را میداند. یقیناً میتوان ادّعا کرد که پیغمبر از اوّل مطمئن بود که تا بگوید «قولوا لا اِلَهَ اِلَّا الله»،[18] با همان معنایی که «لاالهالّاالله» دارد و آن ابعادی که دارد، کفّار و بزرگان و سیاستمدارانِ آن روزِ همان جامعه و رجال و ارکان و برخورداران از موقعیّت اجتماعی و زر و زور و این قبیل چیزها نمیآیند در مقابلش تعظیم کنند، به خاک بیفتند که بله شما درست میگویید، ما حرف شما را قبول میکنیم و میشویم مثل مردم عادّی و از آن امتیازاتِ طبقاتی میگذریم؛ پیغمبر مطمئن بود که چنین چیزی پیش نمیآید، امّا آیهی «فَاستَقِم کماٰ اُمِرت» یک [عامل برای] تقویت معنوی پیغمبر است؛ پیغمبر همیشه به این تقویت احتیاج دارد و به طُرق مختلف، خدای متعال رسول اکرم را -که یک بشری بود با همهی خصوصیّاتِ بشریِ دیگران، منتها با وحی الهی سر و کار داشت- تقویت میکرد. وَکَذٰلِکَجَعَلنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِنَ المُجرِمینَ ... لِنُثَبِّتَ بِه! …
بشر بودن پیامبر با خواطر و تشویشهای بشری و آرامشبخشی خدا به او
بنابراین، پیغمبر [با اینکه] میخواهد مبارزه هم بکند، تصمیم جدّی هم دارد، مأموریّت الهی هم دارد، امّا به هر حال یک بشری است که در میدانهای گوناگون، خواطر بشری و حالات بشری را دارد. همچنان که پیغمبر گرسنه میشود، همچنان که خسته میشود، همچنان که از بیخوابی ناراحت میشود و احتیاجات بشری را دارد، آن خواطر و تشویشهای بشری را هم دارد، لکن خدای متعال به او کمک میکند، او را آرامش میدهد. در آیات مربوط به هجرت که [میفرماید:] اِذ هُما فِی الغارِ اِذ یَقولُ لِصاحِبِه لا تَحزَن اِنَّ اللهَ مَعَنا فَاَنزَلَ اللهُ سَکینَتَه عَلَیه؛[21] یعنی خدا آرامش خودش را بر دل پیغمبر نازل کرد -این «عَلَیه» به پیغمبر برمیگردد- یعنی آرامش و اطمینان را بر دل او …
عشق به پیامبر کانون عشق امت اسلامی در اندیشهٔ اقبال
… انسان و براى استحکام «خودى» عشق و محبّت را لازم میداند و میگوید بدون محبّت، «خودى» در فرد و همچنین در جامعه استحکام پیدا نمیکند و لازم است که ملّت مسلمان و انسانهایى که میخواهند خودىِ خودشان را تقویت کنند، عشق و محبّتى داشته باشند و دل آنها از آتشى بگدازد. بعد جالب این است که این عشق را خودش پیدا میکند و یک نقطهاى را براى عشق امّت اسلامى مشخّص میکند ــ اینجا انسان احساس میکند که این مرد بیدارِ هشیار، براى وحدت جهان اسلام و براى انگیزش دنیاى اسلام چقدر خوب درک میکرده ــ و آن، عشق به پیغمبر اکرم، محمّد مصطفىٰ (صلّى اللّه علیه و آله و سلّم) است که اگر اجازه بدهید من این قسمت را بخوانم:
محبوبترین و فراگیرترین کانون محبتهای جهان اسلام
… متینى است به نام اقبال در راه مولوى و من این کتاب را در این سفر[24] به دست آوردم و نگاه کردم و استفاده کردم ــ ذکر میکند که هر وقت هر شعر و بیتى که اسم پیغمبر در او بود و براى اقبال خوانده میشد، بىاختیار اشک از چشمش جارى میشد؛ واقعاً خودش عاشق پیغمبر بود. و خوب نقطهاى را هم انگشت گذاشته؛ واقعاً دنیاى اسلام چه کسى را محبوبتر از پیغمبر و عمومىتر از پیغمبر میتواند پیدا کند؛ این به تمام محبّتهاى دنیاى اسلام کانون میبخشد.
دعوت به حق و جهاد در راه آن، کار اصلی پیامبر
کار مهم پیامبر خدا، دعوت به حق و حقیقت و جهاد در راه این دعوت بود. درمقابل دنیای ظلمانی زمان خود، پیغمبر اکرم دچار تشویش نشد. چه آن روزی که در مکه تنها بود، یا جمع کوچکی از مسلمین او را احاطه کرده بود و درمقابل او سران متکبر عرب، صنادیدِ[1] قریش، گردنکشان، با اخلاقهای خشن، با دستهای قدرتمند قرار گرفته بودند، و یا عامۀ …
برخورداری از برترین مکارم اخلاق، شرط سپردن مأموریت بعثت به او
خود آن حضرت، بنا بر حدیث متواتر و معروف، فرمود: «بُعِثتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاقِ»[3]. بعثت با این هدف در عالم پدید آمد که مَکرَمتهای[4] اخلاقی و فضیلتهای روحی بشر عمومیت پیدا کند و به کمال برسد. تا کسی خود دارای برترینِ مکارم اخلاق نباشد، خداوند متعال این مأموریت عظیم و خطیر را به او نخواهد داد؛ لذا در اوایل بعثت، خداوند متعال خطاب میکند به پیغمبر و میفرماید: «وَ اِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظیمٍ»[5]. این برای اول بعثت است. ساختهوپرداختهشدن پیغمبر، تا ظرفی بشود که خدای متعال آن ظرف را مناسب وحی خود بداند، مربوط به قبل از بعثت است؛ لذا وارد شده است که پیغمبر اکرم که در جوانی به تجارت اشتغال داشتند و درآمدهای هنگفتی از طریق تجارت بهدست آورده بودند، همۀ …
تأمل در آیات الهی در حرا و رشد خضوع و اخلاق پیش از بعثت
در این دوران که دوران اواخر تکامل پیغمبر قبل از نزول وحی است، هنوز پیغمبر، پیغمبر هم نشده بود، از کوه حرا بالا میرفت، به آیات الهی نگاه میکرد؛ به آسمان، به ستارگان، به زمین، به این خلایقی که در روی زمین زندگی میکنند با احساسات مختلف، با روشهای گوناگون. در همۀ اینها آیات الهی را میدید، روزبهروز خضوع او درمقابل حق، خشوع دل او درمقابل امر و نهی الهی و ارادۀ الهی بیشتر میشد، جوانههای اخلاق نیک در او روزبهروز بیشتر رشد میکرد. خِرد عظیم او که در روایت است: «کانَ اَعقَلَ النّاسُ و اَکرَمَهُم»؛ قبل از بعثت، روزبهروز پُربارتر میشد با مشاهدۀ آیات الهی؛ تا به چهلسالگی رسید.
جهاد همهجانبهٔ بیستوسهساله در درون خود و با جامعهٔ جاهلی از آغاز بعثت
این مخلوق بینظیر الهی، این انسان کامل که قبل از نزول وحی الهی به این مرحلۀ از کمال رسیده است، از اولین لحظۀ بعثت یک جهاد مُرکبِ همهجانبۀ دشوار را آغاز کرد و بیستوسه سال در نهایت دشواری، این جهاد را پیش بُرد. جهاد در درون خود، جهاد با مردمی که از حقیقت هیچ ادراکی نداشتند، جهاد با آن فضای ظلمانی مطلق، که امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه میفرماید: «فی فِتَنٍ داسَتهُم بِاَخفافِها وَ وَطِئَتهُم بِاَظْلافِها وَ قامَتْ عَلَیٰ سَنابِکِها»[7] از همه طرف فتنهها مردم را میفشرْد؛ دنیاطلبی، شهوترانی، ظلم و تعدّی، رذایل اخلاقی در اعماق وجود انسانها، دست تعدّی قدرتمندان، بدون هیچ مانع و رادعی[8] بهسوی ضعفا دراز بود؛ نهفقط در مکه، نهفقط در جزیرةالعرب، بلکه در برترین تمدنهای آن روز عالم؛ یعنی در امپراتوری بزرگ روم و در شاهنشاهی …
تأثیر تعالیم او بر مفاهیم مساوات، برادری، عدالت و مردمسالاری در تاریخ
… لحظه را هدر نداد. یک ساعت دیده نشد که پیغمبر از فشاندن نور معنویت و هدایت و تعلیم و تربیت باز بماند. بیداری او، خواب او، مسجد او، خانۀ او، میدان جنگ او، در کوچه و بازارِ او، معاشرت خانوادگی او، وجود او، هرجا که بود، درس بود. عجب برکتی در چنین عمری وجود دارد! اینکسیکه همۀ تاریخ را مسخّر فکر خود کرد، که من بارها گفتم، بسیاری از مفاهیمی که قرنهای بعد برای بشریت تقدس پیدا کرد؛ مثل مفهوم مساوات، مفهوم برادری، مفهوم عدالت، مفهوم مردمسالاری، همه تحتتأثیر تعلیم او بود؛ در بقیۀ تعالیم دینی چنین چیزهایی وجود نداشت، لااقل به منصۀ ظهور نرسیده بود. کسی که اینهمه در تاریخ اثر گذاشته است فقط ده سال کار حکومتی و سیاسی و جمعی کرده است؛ چه عمر بابرکتی!
احترام شگفتانگیز به دخترش نشانهٔ عظمت شخصیت حضرت زهرا (س)
… طول دوران زندگی، یکی از چهرههای برجستۀ حاضر در صحنۀ انقلاب اسلامی بوده. بهعنوان یک بانوی طراز اول اسلام، از هیچیک از مسائل مهمی که در دوران بعثت و رسالت و سپس هجرت، بر مسلمانها میگذشته است، فاطمۀ زهرا علیهاالسلام فارغ نبوده است، و در همۀ آنها نقش داشته. احترام شگفتانگیز پیغمبر به این بانوی جوان، که دختر خود او هم هست، نشاندهندۀ عمق و عظمت شخصیت این بزرگوار است. (64/11/4) اینکه از قول پیغمبر اکرم نقل شده است: «فِداها اَبوها»، خودش یک نشانه است. (83/5/17) در روایات ما وارد شده که پیغمبر اکرم در هر سفری، آخرین کسی را که با او وداع میکردند فاطمۀ زهرا بود، و بعد از برگشتن از سفر، اولین کسی را که دیدار میکردند، فاطمۀ زهرا بود. درمقابل فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها عظمت پیغمبر به حالت احترام درمیآمد، و رسول خدا برای دختر خود، که بانوی جوانی بود، احترامی قائل بود که در نظر بینندگان یک امر فوقالعاده و عجیب تلقی میشد و نشاندهندۀ عظمت شخصیت فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها است. (64/11/4)
برخاستن، استقبال مشتاقانه و نشاندن زهرا (س) به جای خود
این حدیث معروف از عایشه است که گفته: «وَ اللّهِ ما رَاَیتُ فی سَمتِهِ وَ هَدیِهِ اَشبَهُ بِرَسولِاللهِ مِن فاطِمَةَ» هیچکس را ازلحاظ هیئت، چهره، سیما، درخشندگی، حرکات، رفتار، به شباهت فاطمه به پیغمبر اکرم ندیدم. «وَ کانَ اِذا دَخَلَت عَلیَ رَسولِاللهِ قامَ اِلَیها» وقتیکه فاطمۀ زهرا بر پیغمبر وارد میشد، «قامَ اِلَیها» برمیخاست و مشتاقانه بهسمت او میرفت. این معنای تعبیرِ «قامَ اِلَیها» است. اینطور نبود که فاطمۀ زهرا سلماااللهعلیها وقتی وارد اتاق میشود، پیغمبر جلوی پای او فقط بلند شود، «قامَ اِلَیها» بلند میشد، بهسمت او میرفت. آنوقت در بعضی از همین نقلها، باز از همین راوی اینطور آمده است: «وَ کانَ یُقَبِّلُها وَ یُجَلِّسُها مَجلِسَهُ» فاطمۀ زهرا را میبوسید، دست او را میگرفت، میآورد در جای خودش مینشاند. 173/9/3
خواستن از زهرا (س) که بهجای «یا رسولالله» او را «بابا» بخواند
هنگامیکه آیۀ شریفۀ «لا تجَعَلوا دُعآءَ الرَّسولِ بَینَکُم کَدُعآءِ بَعضِکُم بَعضًا»[4] نازل شد ـ که به مسلمانها دستور داده شد که پیغمبر را آنطوریکه همدیگر را صدا میزنند، صدا نزنند، بلکه به لقبِ «یا رسولالله» بگویند ـ یک روز در همان روزها، رسول اکرم وارد شد بر منزل فاطمۀ زهرا سلاماللهعلیها. فاطمۀ زهرا گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا رَسولَاللهِ»، پیغمبر اکرم دخترش را در آغوش گرفت، میان دو چشم او را بوسید ـ آنطوریکه نقل میشود ـ فرمود دخترم تو به من یا رسولالله نگو. تو به من بگو، بابا، «ذَلِکَ اَشفیَ لِلقَلبِ وَ أشکا لِلروحِ» این برای من دلنشینتر است. 163/11/12 چه بگوید انسان دربارۀ این دختر؟چه بگوید دربارۀ این موجود باعظمت؟
بیان و تحقق عملی اصول انقلاب اسلامی در جامعه
پیغمبر اکرم اسلام مثل همۀ انبیای دیگر یک انقلابی در محیط بشریّت و در جوامع انسانی بهوجود آورد. این انقلاب یک اصولی دارد، اصل توحید مثلاً، اصل برابری انسانها مثلاً، اصل تکریم انسان مثلاً؛ یک اصولی است که در انقلاب اسلامی وجود دارد. و پیغمبر اکرم تمام اصول انقلاب اسلامی را بیان کرد، و علاوهبر بیان، به این اصول در جامعۀ اسلامی جامۀ عمل پوشاند، و اینها را در خارج محقق کرد. یعنی جامعۀ اسلامی واقعاً یک جامعۀ توحیدی شد، واقعاً یک جامعهای شد که در آن، ارزش از آنِ انسان و انسانیت است. واقعاً یک جامعهای شد که در آن، انسانها با یکدیگر برابرند در حقوق و مزایا و فرصتها و امکانات و سایر چیزهایی که باید تساوی در آنها برقرار باشد. اینها را عمل کرد پیغمبر. (51/11/24)
پیشگویی پیامبر (ص) از خضاب شدن محاسن علی (ع) به خون سرش
… پیغمبر فرمودند: علی جان! بنشین. امیرالمؤمنین نشست. پیغمبر دست مالیدند، خونها را پاک کردند. بعد دستمال خواستند، شاید خودشان خونها را تمیز کردند. بعد هم به دوتا از آن خانمهایی که مأمور بستن زخمها بودند، فرمودند که زخم علی را خوب ببندید، مرتب کنید. وقتی این سفارشها را کردند، ناگهان مثلاینکه یک چیزی به یاد پیغمبر آمد ـ شاید چشمهای پیغمبر پر اشک شد ـ یک نگاهی کردند به امیرالمؤمنین، گفتند: علی جان! امروز زخم تو را بستیم؛ اما آن روزی که محاسن تو از خون سرت خضاب خواهد شد، من کجا هستم! «اَینَ اَکونُ اِذا خُضِبَت هَذِهِ مِن هَذِهِ». همه انتظار داشتند یکچنین روزی را؛ خود حضرت هم بارها میفرمودند.
پیامبر (ص) و علی (ع) دو پدر و دو مولای امت و غضب خدا بر ترککنندگان آنان
… من را گرفت [و] گفت: همینطوری که انگشتهای دست تو را گرفتم، کنار بستر پیغمبر، در معرض وفاتش، پیغمبر این انگشتهای من را گرفت؛ بعد به من گفت: ای علی! برو در مسجد ـ شرح مفصّلی دارد ـ به مردم چنین بگو، چنین بگو. رفتم، گفتم، وقتی برگشتم، به من گفت که ای علی! من و تو دو پدر این امت هستیم. هرکسی از این امت که ما را ترک کند، ما را وا بگذارد، عاق والدین است؛ چون پدرِ خودش را، دو والدِ خودش را عاق کرده، یعنی دور کرده، ترک کرده و این مستوجب خشم و غضب خداست. ای علی! من و تو دو مولای این امتیم ـ یعنی دو آزادکنندۀ این امت، یا بگویید دو رهبر و پیشوای این امت، یا بگویید دو زمامدار این امت ـ و اگر کسی ما را ترک بکند، مسلّم به خشم و غضب خدا گرفتار شده.
پذیرش بیقیدوشرط سخن و تفسیر پیامبر از سوی مردم
مردم همهچیز را از سرچشمۀ دید پیغمبر اکرم و رهبر اسلام میخواهند ببینند، یا اگر چنانچه پیغمبر یک تأویلی برای آیۀ قرآن ذکر کرده باشد، مردم ترجیح میدهند که آن آیۀ قرآن را به آن صورتی که پیغمبر بیان کرده است بفهمند؛ میگویند پیغمبر قرآن را بهتر از ما میفهمید و اگر گفت که معنای آیۀ قرآن این است، لابد معنایش این است. من آیۀ قرآن را مثال زدم که صریح است و زباندار است و گویا، و هر عربزبانی میتواند آن را بفهمد؛ درعینحال اگر چنانچه یک تفسیری، یک تعبیری، یک مطلبی دربارۀ یک آیۀ قرآن از پیغمبر میرسید، حتماً مردم در معنای این آیه، گفتۀ پیغمبر را و فهم پیغمبر را بر فهم خودشان ترجیح میدادند. شما اکنون قیاس کنید بقیۀ مطالب را. اگر از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله یک مطلبی نقل میشد، مردم بیقیدوشرط قبول میکردند. اگر راجعبه دستورات زندگی، از پیغمبر صلیاللهعلیهوآله یک مطلبی نقل میشد، طبعاً مردم قبول میکردند و بهعنوان سنت، آن را مورد عمل قرار …
ایجاد جمعی حزبی، تشکیلاتی و زیرزمینی از مسلمانان در مکه
از اول اسلام تا دوران حکومتهای اسلامی، حزب وجود داشت. ازطرف بالاترین و والاترین افراد و چهرههای اسلام، حزب بود. پیغمبر خدا در مکه، مسلمانهایی را که بهوجود آورد، درحقیقت حزبی بهوجود آورد، که درست، تشکیلاتی، حزبی، و زیرزمینی کار میکردند. بعد که اسلام ظاهر شد ـ در سال ششم از بعثت ـ و دعوت پیغمبر آشکار شد، باز بهشکل حزبی بود؛ یعنی ارتباطِ منظمِ کادرهای مختلف انسانی با یکدیگر و عمل هماهنگ آنها؛ دقیقاً همینطور عمل میکردند. و بعد از آنکه پیغمبر به حکومت رسید، قهراً این حزب با آن فلسفه، دیگر باقی نماند و شکل امتی را پیدا کرد؛ اما بعد از پیغمبر، امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه یقیناً تشکیلات پنهانی داشت. (58/11/1)
تربیت انسانها با بنیان نهادن نظام اجتماعی اسلام، نه موعظهٔ فردی
تربیت فردی هم نیست تربیت پیغمبر؛ دست یکییکی را بگیر و ببر گوشۀ صندوقخانه بنشان، به گوششان ورد بخوان تا درست بشوند، تا آدم بشوند، اینجوری هم نیست؛ موعظهگری هم نیست که پیغمبر بنشیند به مردم موعظه کند؛ مردم اینجوری بد است، آنجوری کنید؛ نظام اجتماعیست. پیغمبر، در فضای جاهلی آن روز شالودۀ اجتماع اسلامی را مثل پولادی مستحکم، با شکل و قالبی معیّن، ریخت. بعد انسانها را آورد در این قالب، انسانها را آورد در این مسیر و در این مجرا. و در این مسیر آوردن همان بود و آدم شدن و انسان شدن همان. پس اگر میگویی دین اسلامی که دین واقعیِ اسلام است، با این خصوصیات است، اینجور میگویی که با ترقّی انسان و با عدالت و با استقرار امنیت و با تأمین نیازهای بشری، با همدیگر همتراز نیستند، نه؛ این را قبول نداریم، این بیانصافی است، این بیانصافی است.
نعمتهای خدا به پیامبر در دنیا: هدایت مردم، تشکیل جامعه و غلبه بر دشمنان
﴿وَ لَسَوفَ يُعطيكَ رَبُّكَ فَتَرضىٰ﴾ و خواهد داد پروردگارت به تو، آنقدر که خشنود بشوی. البته روایت در ذیلش هست که مراد شفاعت است؛ درست هم هست. شفاعت یکی از چیزهاییست که به پیغمبر خدا داده شده و آنقدر داده میشود که خشنود میشود؛ اما در همین دنیا هم به پیامبر اسلام آنقدر داده شد، تا خشنود شد؛ هدایت انسانها، تشکیل مدینۀ فاضله، قهر و غلبه بر دشمنهای خونین و سرسخت، فتح بلاد، روی غلتک انداختن سیرِ تکاملی جامعۀ اسلامی، اینها همه نعمتهای خدا بود به پیغمبر اسلام.
یتیمی پیامبر و پناه همیشگی خدا به او از کودکی
باری، ﴿اَ لَم يَجِدكَ يَتيماً فَآوىٰ﴾ آیا خدا تو را یتیمی نیافت که پناه داد؟ خدای متعال تو را یک یتیمی یافته، بیکس، بیپناه، پناهت داده. پدر که نداشتی، قبل از ولادتت پدرت از دنیا رفته بود، مادرت هم که به فاصلۀ کمی از دنیا رفت، پدربزرگت هم که بعد از چند سالِ کوتاهی از دنیا رفت، تو ماندی و تو، تنها، زیر کفالت عمویت ابوطالب؛ و تویِ یتیم را که از آغاز یتیم بودی، همهلحظه پناهت دادیم، در آغوش مهر و محبت خود، تو را نگاه داشتیم ای پیغمبر ما. این دارد امید میدهد، میخواهد بگوید پناه خدا همیشه با توست، از کودکی هم بوده، حالا هم که بار رسالتی به این سنگینی روی دوش تو و روی دست توست؛ مَترس، واهمه مکن، مبادا بپنداری که خدا تو را وا گذاشته است، ابداً؛ خدا تو را وا نخواهد گذاشت، وقتی آن روز تو را پناه …
معنای گمگشتگی پیامبر پیش از بعثت: نداشتن صراط مستقیم وحی، نه گناه یا بتپرستی
ظاهر آیه یک چیز دیگر است؛ ظاهر آیه، صاف و صریح، فارسی، دارد میگوید تو گمراه بودی، گمگشته بودی، تو را هدایت کردیم؛ یعنی چه گمراه بودی؟ یعنی بتپرست بودی؟ ابداً؛ یعنی آدم منحرفی بودی؟ ابداً؛ یعنی گنهکار بودی؟ ابداً؛ پس چه؟ یعنی این صراط مستقیمی که با بعثت و نبوت به تو ارائه داده شد، در اختیار تو نبود. غیر از این است مگر؟ آن معارف، آن قوانین، آن افکار، آن ایدهها که با آمدن وحی بر پیغمبر، برای قلب مقدس او روشن و آشکار شد، مگر قبل از نبوت و قبل از بعثت، برای آن بزرگوار وجود داشت؟ مسلّماً نه. گمگشته بودی یعنی این، و این معنای ظاهر آیه است، و هیچ اشکال ندارد …
زندگی پیامبر پیش از بعثت در مسیر معمول جامعه با وجود دوری از شرک و ستم
خب، ﴿وَ وَجَدَكَ ضآلّاً فَهَدىٰ وَ وَجَدَكَ عآئِلاً فَاَغنىٰ﴾ تو را مستمند عیالمندی یافت و تو را بینیاز کرد. منظور از این آیه و طرح این سوره در این نوشته چه بوده؟ این بوده که پیغمبر اکرم، همچنانیکه مفاد ظاهر آیه است، گمگشته بود، در میان مردم معمولی حرکت میکرد، در میان جامعه راه میرفت و سیر میکرد، اگرچه از وضع ناراحت بود، اگرچه از اینکه آقازادههای قریش، کنیز فلان آدم تهیدست را بگیرند، به زور تصرف کنند، رنج میبرد و حِلفُالفضول[16] را درست میکرد؛ پیمان جوانمردان. اگرچه لحظهای حتی به خدا شرک نیاورد و درمقابل این بتها تعظیم و تواضع نکرد، اگرچه لحظهای با قلدرها و زورمندها نساخت و مثل یک انسان جوانمرد در آن جامعه زندگی کرد؛ اما با همۀ این اوضاع، آنچه پیغمبر کرد، در مسیر معمولی زندگی آن جامعه بود؛ در مسیر معمولی زندگی آن جامعه. (از آن دم ِدر، آقایان خواهش میکنم یکخرده اینطرفتر بیایند که خانمهایی که رفتوآمد میکنند، بتوانند رفتوآمد کنند. جلو اگر جا هست، آن دم ِدر را خواهش میکنم بهقدر عبور یک نفر باز بگذارید. اگر جلو جا هست جلو بیایند، والِ ّکه …
تحول درونی پیامبر پایهٔ تحول جهان و تربیت یارانی استوار
پیغمبر، اول آتش به جان خودش زده شد، اول دل خودش متحول و منقلب شد، اول شورِ قیامت در باطن خودش بهوجود آمد که توانست دنیا را به شور قیامت بکشاند. توانست یک انسان درست کند که این انسان جانش را از دست بدهد، فکرش را از دست ندهد؛ مگر شوخی است؟ مگر شوخی است که بلال حبشی سیاهچُرده را بیایند بیندازند بزنند، نه اینجور زدنهای یکذره، دو ذره؛ از آن زدنها، بزنند چهجور! بعد، این در همان زیر شلاق، همان زیر شکنجه، نه یک دقیقه بعد، نه یک ساعت بعد، فریاد بزند اَحَدٌ اَحَدٌ، اَحَدٌ اَحَدٌ! …
تقرب روح پیامبر به خدا با عبادت و تفکر و آمادگی برای دریافت وحی
… کرد؛ ﴿وَ هُوَ بِالاُفُقِ الاَعلىٰ﴾ یعنی در سطح بالاتری قرار داشت پیغمبر که توانست پیغمبر بشود. همانیکه عرض کردیم، پیغمبر قبل از نبوت با مایههای سرشارتری از معمول، در میان مردمِ معمولی زندگی میکرد. ﴿ثُمَّ دَنا﴾ پس نزدیک شد، ﴿فَتَدَلّىٰ﴾ پس نزدیکتر شد. بنابراینکه منظور پیغمبر باشد؛ یعنی پیغمبر نزدیک شد به خدا و نزدیکتر، بر اثر عبادتها، بر اثر ریاضتها، بر اثر تفکرها و تدبرها و بر اثر لطفهایی که خدا بهطور اختصاصی به او کرده بود، روحش به خدا نزدیک و نزدیکتر و آمادۀ گرفتن وحی میشد. بعضی گفتهاند منظور از ﴿دَنا﴾ یعنی جبرئیل به پیغمبر نزدیک شد و ﴿تَدَلَّی﴾ و بر او آویخت؛ یعنی خودش را رساند به پیغمبر تا اینکه وحی را به او برساند. بههرحال فرقی نمیکند؛ اما معنای اول به نظر ما نزدیکتر و ظاهرتر است. آن معنا را هم بنده، «یا نزدیک گشت و …
اعتراض به انحصار ثروت در دست اشراف و ستم بر بردگان و ضعیفان
پس پیغمبر که میآید داخل یک اجتماعی، برای این تحول میآید. پیغمبر میآید تا دگرگونی ایجاد کند. یعنی چهکار بکند؟ یعنی مثلاً در جامعۀ عربستانِ زمان پیغمبر، بگوید که چرا باید موارد ثروت در این جامعه، سرچشمههای جوشانِ مال، باید در اختیار یک اقلیّت اشراف باشد؟ چرا؟ چرا باید بردگان و غلامان، جفاکِش هوسهای اربابها باشند؟ چرا باید ضعیفان، جورکش و بارکش تمایلات ولیدبنمغیرهها و ابوجهلها و ابولهبها باشند، چرا؟ چرا اینها همه در یک سطح نباشند؟
برداشتن بار جهالت و سنتهای غلط و استبداد و استثمار از دوش مردم
﴿وَ يَضَعُ عَنهُم اِصرَهُم﴾ برمیدارد از دوش آنان بار گرانشان را. از جملۀ خصوصیات پیغمبر این است که بار گران را برمیدارد، بار گران جهالتها، بار گران سنتهای غلط، بار گران نظامهای پلید غیر انسانی، بار گران دیکتاتوریها و استبدادها و زورگوییها و استثمارها، هر بار گرانی را از دوششان برمیدارد. ﴿وَ الاَغلالَ الَّتي كاَنت عَلَيهِم﴾ غل و زنجیرهایی که به پای اینهاست باز میکند. چه غل و زنجیری مگر بوده؟ آیا وقتی پیغمبر مبعوث شد، به پای همۀ مردم مکه، هرکدام یک زنجیر بسته شده بود؟ به گردنشان یک غل گذاشته بودند؟ همه زندانی بودند؟ خب معلوم است که غل و زنجیر …
فهم پیام ایشان از سوی دوست و دشمن در آغاز بعثت، برخلاف ما
بنابراین از اولی که پیغمبر ما مبعوث شد، هم دوستانش، طرفدارانش، آن کسانی که او از آنها حمایت میکرد و برای آنها بود، هم اینها؛ و هم دشمنها، آن کسانی که پیغمبر بنا بود توی سر آنها بزند، هر دو گروه فهمیدند که پیغمبر حرفش چیست در این دنیا، چه میخواهد بگوید. حرفی که بنده و جنابعالی هنوز درست نفهمیدیم. ما باید بنشینیم، بنده اینجا جان بِکَنم، داد بکشم، از واضحات اسلامی برای شما بیان کنم، مطالبی که، نمیگویم برای اولینبار، اما بههرحال تازه، بیسابقهتر، یکقدری کمسابقهتر از خیلی از مطالب دیگر است. این مطلبی که ما باید اینجا بایستیم، با شما حرف بزنیم تا …
تشکیل حکومت در مدینه پس از سیزده سال فشار در مکه در سایهٔ ایمان و صبر
پیغمبر ما که در مکه آنقدر مورد فشار بود، سیزده سال شدیدترین شکنجهها و وضعها را برایش فراهم کردند، بعد میآید مدینه، آنجا حکومتی تشکیل میدهد، جامعهای بهوجود میآورد، نظامی مستقر میکند و انسانها را بهسوی کمال سوق میدهد و دشمنان بنیادی خودش را خُرد میکند، بر زمین میزند، اما در سایۀ چه؟ در سایۀ ایمان و صبر. هروقتیکه ایمان بود و صبر بود، ﴿بَلىٰ اِن تَصبِروا وَ تَتَّقوا﴾[15]، اگر تقوا در ایمانِ همراه با عمل و صبر وجود داشت، آنوقت است که پیروزی میآید. و این یکی از سنتهای عالَم است، سنت پروردگار در تاریخ است. دیروز هم همینجور بوده، امروز هم همینجور است، فردا …