رفتن به محتوای اصلی

ولایت

نام‌های دیگر: ولایت مؤمنین، ولایت کبرا

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مفهوم قرآنی پیوستگی و سرپرستی و جایگاه آن در اعتقاد و ادارهٔ جامعهٔ اسلامی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

از طرف این دو گروه یک معارضاتی به وجود می‌آید و این معارضات یک سلسله اقدامات را از طرف نبی ایجاب میکند. از جمله‌ی این اقدامات، تشکّل ولائی است، تشکّل حزبی؛ که اصلاً تعبیر ولایت در قرآن ــ ولایت به معنای همبستگی و پیچیدگی دو فرد، دو کس، دو چیز با هم است ــ آن طوری که آیات ولایت را انسان مورد ملاحظه قرار میدهد، گویا ناظر به همین پیوستگی حزبی میان مسلمانها و پیروان و وابستگان نبی است. ما لَکُم مِن وَلایَتِهِم مِن شَیءٍ حَتّیّْ یُهاجِروا؛[14] تا هجرت نکنند، با شما دارای ولایت نیستند و ولایت ندارند. ایمان آورده امّا ایمانِ تنها کافی نیست، ایمانِ با ولایت لازم است. و ولایت یعنی پیوستن به جمع نبی، به جبهه‌ی نبی، به صف نبی؛ که البتّه پیوستن به هر جبهه‌ای، به هر صفی، به هر جمعی یک لوازمی دارد و التزام به شیء قهراً التزام به لوازمش هم هست؛ ولایت هم یعنی این.
و یکى از مهم‌ترین مباحث فقه ما بحث ولایت است، یعنى بحث حکومت. امیرالمؤمنین (صلوات‌الله‌ و سلامه علیه) بخش مهمّى از خطبه‌ها و نامه‌هاى خود را که در نهج‌‌البلاغه گرد آمده است، به مسئله‌ى حکومت اختصاص داده است؛ براى حاکم، معیارهایى بیان میکند؛ به مردم مسلمان میفهماند که باید چگونه حاکمى بر مردم مسلمان حکومت کند و این حق از آنِ کیست. و وقتى حاکمى با این شرایط بر مردم مسلمان حکومت کرد، وظیفه‌ى مردم در مقابل او چگونه است. وَ اَعظَمُ مَا افتَرَضَ اللهُ سُبحانَهُ مِن تِلکَ الحقوقِ حَقُّ الوالی عَلَى الرَّعیَّةِ وَ حَقُّ الرَّعیَّةِ عَلَى الوالی؛ در میان حقوق گوناگون حقّ پدر به فرزند، حقّ فرزند به پدر، حقّ زن و شوهر با هم، حقّ برادران مسلِم با هم، از همه مهم‌تر و از همه بزرگ‌تر، حقّ متقابل حاکم و رعیّت است؛ بزرگ‌ترین حقوق این حق است. فَریضَةٌ فَرَضَ اللهُ‌ سُبحانَهُ لِکُلّ؛ فریضه‌اى است که بر گردن هر یک در مقابل دیگرى خداى متعال قرار داده است. وقتى مردم مسلمان این حقوق را مراعات کردند، حاکم به حقّ خود در محکومین و در رعیّت رسید، و محکومین حقّ خود را در دست حاکم و سیاست حاکم به دست آوردند، آن ‌وقت نتیجه چه میشود؟ فَجَعَلَها نِظاماً لِدُنیاهُم وَ عِزّاً لِدینِهِم؛ وقتى حاکم و محکوم، حقوق متقابل یکدیگر را مراعات کردند، دنیاى آنان انتظام پیدا میکند، از حالت آشفتگى بیرون مى‌آید، وضع اقتصادى و اجتماعى سامان پیدا میکند. و عِزّاً لِدینِهِم؛ دین آنان، فکر آنان، ایدئولوژى حاکم بر اجتماع آنان، عزّت پیدا میکند.
تعبیر دیگر تعبیر والی است، والی از کلمه‌ی ولایت است و با مشتقات دیگر والی که از وِلایت با وَلایت گرفته میشود می توان به بُعد مورد نظر در این کلمه توجه کرد. ولایت در اصل معنای لغت به معنای پیوند و به هم جوشیدگی دو چیز است. لغت میگوید اتصال دو شیء به همدیگر به طوری که هیچ چیزی میان آن دو فاصله نشود. در تعبیر فارسی به هم جوشیدگی، به هم پیوستگی، ارتباط تام و تمام، این معنای ولایت است. البته برای ولایت در تعبیرات مختلف معانی مختلفی ذکر شده، ولایت به معنای محبت، ولایت به معنای سرپرستی، ولایت به معنای آزاد کردن برده، ولایت به معنای بردگی یا ارباب برده بودن، نوع ارتباطاتی که در معنای ولایت ذکر میشود به نظر میرسد که کلاً مصادیق همان پیوند و پیوستگی هستند. والی امت و والی رعیت آن کسی است که امور مردم را به عهده دارد و با آنها پیوسته است، این بُعد خاصی از مفهوم حکومت را از نظر نهج‌البلاغه و امیرالمؤمنین روشن میکند.

مفهومی مردمی ناظر به حقوق مردم؛ حاکم ولی و سرپرست است نه سلطان

… غدیر و حدیث غدیر، همین مسئله‌ى «ولایت» است، یعنى تعبیر از حکومت به ولایت؛ مَن کُنتُ مَولاهُ فَهٰذا عَلِىٌّ مَولاه.[5] آن وقتى که پیغمبر در مقام تعیین حقّ حاکمیّت براى یک شخصى است، تعبیر مولا را براى او به کار میبرد و ولایت او را به ولایت خود مقترن[6] میکند. خود این جمله‌ى ولایت و این مفهومى که در ولایت هست، بسیار حائز اهمّیّت است؛ یعنى اسلام هیچ حاکمیّتى را بر مردم منهاى همین مفهوم ولایت که یک مفهوم مردمى و متوجّه به جهت حقوق مردم و رعایت مردم و حفظ جانب انسانها است، در باب حکومت قائل نیست. آن کسى که ولىّ مردم و حاکم مردم است، یک سلطان نیست؛ یعنى عنوان حکومت از بُعد اقتدار او و قدرت او بر تصرّف ملاحظه نمیشود؛ از بُعد اینکه او هر کارى که میخواهد، میتواند بکند، مورد توجّه و رعایت نیست؛ از باب ولایت و سرپرستى او، این حق یا این شغل یا این سِمت مورد توجّه قرار میگیرد؛ از باب اینکه ولىّ مؤمنین است یا …

مردمی‌ترین نوع حکومت و نفی استبداد و خودسری در معنای ولایت اسلامی

اگر این مفهوم ولایت و آنچه اسلام براى ولى و والى به عنوان شرط و وظیفه قرار داده است ــ که در کلمات ائمّه‌ى معصومین در این باب خیلى حرفهاى آموختنى هست و در همین نامه‌ى امیرالمؤمنین به مالک‌اشتر[7] و آن توصیه‌هاى بزرگ، مفاهیم ارزنده‌ى زیادى هست ــ این معنا و این مفهوم را اگر ما بشکافیم، خواهیم دید که مردمى‌ترین نوع حکومت این است. در مفهوم ولایت هیچ چیزى که در فرهنگ بشرى ــ فرهنگ آزادى‌خواهان عالم در طول تاریخ ــ از حکومت زشت باشد وجود ندارد. مفهوم استبداد یا خودسرى یا به میل خود تصمیم گرفتن یا به ضرر مردم تصمیم گرفتن، مطلقاً در معناى ولایت اسلامى نیست. نه اینکه یک شخصى به نام ولایت نمیتواند از این کارها بکند؛ چرا، با همه‌ى نامهاى خوب، همه‌ى کارهاى بد را کسانى در دنیا کرده‌اند، شیاطینى این کارها را کرده‌اند؛ مقصود این است که آموزش اسلامى و درس اسلامى و راه اسلامى چیست. البتّه کسانى که دلباخته‌ى مفاهیم غربى و …

برخاستن ولایت از ارزش‌هایی که هم منصب و هم مردم را مصون می‌کند

ولایت در اسلام ناشى از ارزشها است؛ ارزشهایى که وجود آنها مصونیّت میبخشد، هم آن سِمت را، هم مردم را. مثلاً عدالت به معناى خاص ــ یعنى آن ملکه‌ى نفسانى ــ از جمله‌ى شرایط ولایت است. اگر این شرط تأمین شد، ولایت یک چیز آسیب‌ناپذیرى است؛ زیرا به مجرّد اینکه کمترین عمل خلافى که خارج از محدوده است و خارج از اوامر و نواهى اسلامى است، از طرف آن ولى یا والى تحقّق …

حاکمیت انسان‌های پارسا و مخالف شهوات و عامل به صالحات، به سود همهٔ ملت‌ها

ما مسلمین باید ولایت را تجربه کنیم. در طول قرنهاى متمادى نگذاشتند؛ چه کسانى نگذاشتند؟ همان کسانى که حکومت به سبک ولایت، آنها را از مسند قدرت و حکومت کنار میزند؛ وَالّا [ولایت] به ‌نفع مردم است. کدام کشورها هستند ــ هر ملّتی[9] و هر مذهبی میخواهند داشته باشند ــ که اگر در رأس حاکمیّتشان یک انسانِ پرهیزکارِ پارساى مؤمنِ مراعات‌کننده‌ى اوامر و نواهى الهى و عامل به صالحات و حسنات باشد، برایشان بهتر نباشد از اینکه یک فرد میگسارِ شهوت‌رانِ پول‌پرستِ دنیاپرستى بر سر کار باشد؟ ولایت یعنى حاکمیّت آن‌چنان کسى؛ حاکمیّت انسانهاى پارسا، انسانهاى مخالف با شهوات نفْس ــ شهوات خودشان، نفْس خودشان ــ انسانهاى عامل به صالحات؛ این معناى ولایت اسلامى است. کدام ملّت و کدام کشورند که این را نخواهند و این به نفعشان نباشد؟ مفهوم آن را تصوّر کنند و تصدیق نکنند؟ چه کسانى مخالفند با این اصل و با این روش؟ خب معلوم است: کسانى که در نفْس خودشان و آن قدرت‌طلبانى که در وجود خودشان، تحقّق آن معیارها را ــ تحقّق پارسایى را، …

ولایت به معنای حکومت متعلق به خدا، سایهٔ توحید و اساسی‌ترین مسئلهٔ دین

اساسى‌ترین مسئله‌ى دین، مسئله‌ى «ولایت» است؛ چون ولایت، نشانه‌ى توحید، سایه‌ى توحید است. ولایت ــ یعنى حکومت ــ چیزى است که متعلّق به خدا است در جامعه‌ى اسلامى، و از خداى متعال به پیغمبر و از او به ولىّ مؤمنین میرسد؛ [مخالفان امیرالمؤمنین] در این شک داشتند؛ در این دچار انحراف بودند؛ در این [مسئله] حقیقت را نمیفهمیدند؛ حالا سجده‌هاى طولانى هم ممکن بود بکنند. همان کسانى که در جنگ صفّین از امیرالمؤمنین رو برگرداندند و رفتند به عنوان مرزبانى در خراسان و مناطق دیگر ساکن …

بازگشت ملت‌ها به ولایت اسلامی، راه سعادت؛ تحقق کامل در جامعهٔ اسلامی و ناقص در همهٔ جوامع

و ما عرض میکنیم ملّتها اگر بخواهند با قطع نظر از مذاهبشان و با قطع نظر از ادیانى که بر آنها حاکم است، راه سعادت را پیدا کنند، باید به ولایت اسلامى برگردند. البتّه این ولایت اسلامى به ‌شکل کامل در یک جامعه‌ى اسلامى عملى است، چون ولایت بر اساس ارزشهاى اسلامى است: عدالت اسلامى، علم اسلامى، دین اسلامى؛ امّا به شکل غیر کامل در همه‌ى ملّتها و در میان همه‌ى جوامع عملى است. اگر میخواهند کسى را به عنوان رهبر و حاکم بر جامعه انتخاب کنند، نروند سراغ آن کسى که سرمایه‌دارها او را معرّفى میکنند؛ بروند سراغ پارساترین انسانها، پاک‌ترین انسانها، بى‌اعتناترین انسانها به دنیا، آن کسى که قدرت را سرمایه‌ى شخصى خود به حساب نمى‌آورد و از آن …