رفتن به محتوای اصلی

ولایت

نام‌های دیگر: ولایت مؤمنین، ولایت کبرا

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مفهوم قرآنی پیوستگی و سرپرستی و جایگاه آن در اعتقاد و ادارهٔ جامعهٔ اسلامی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

از طرف این دو گروه یک معارضاتی به وجود می‌آید و این معارضات یک سلسله اقدامات را از طرف نبی ایجاب میکند. از جمله‌ی این اقدامات، تشکّل ولائی است، تشکّل حزبی؛ که اصلاً تعبیر ولایت در قرآن ــ ولایت به معنای همبستگی و پیچیدگی دو فرد، دو کس، دو چیز با هم است ــ آن طوری که آیات ولایت را انسان مورد ملاحظه قرار میدهد، گویا ناظر به همین پیوستگی حزبی میان مسلمانها و پیروان و وابستگان نبی است. ما لَکُم مِن وَلایَتِهِم مِن شَیءٍ حَتّیّْ یُهاجِروا؛[14] تا هجرت نکنند، با شما دارای ولایت نیستند و ولایت ندارند. ایمان آورده امّا ایمانِ تنها کافی نیست، ایمانِ با ولایت لازم است. و ولایت یعنی پیوستن به جمع نبی، به جبهه‌ی نبی، به صف نبی؛ که البتّه پیوستن به هر جبهه‌ای، به هر صفی، به هر جمعی یک لوازمی دارد و التزام به شیء قهراً التزام به لوازمش هم هست؛ ولایت هم یعنی این.
و یکى از مهم‌ترین مباحث فقه ما بحث ولایت است، یعنى بحث حکومت. امیرالمؤمنین (صلوات‌الله‌ و سلامه علیه) بخش مهمّى از خطبه‌ها و نامه‌هاى خود را که در نهج‌‌البلاغه گرد آمده است، به مسئله‌ى حکومت اختصاص داده است؛ براى حاکم، معیارهایى بیان میکند؛ به مردم مسلمان میفهماند که باید چگونه حاکمى بر مردم مسلمان حکومت کند و این حق از آنِ کیست. و وقتى حاکمى با این شرایط بر مردم مسلمان حکومت کرد، وظیفه‌ى مردم در مقابل او چگونه است. وَ اَعظَمُ مَا افتَرَضَ اللهُ سُبحانَهُ مِن تِلکَ الحقوقِ حَقُّ الوالی عَلَى الرَّعیَّةِ وَ حَقُّ الرَّعیَّةِ عَلَى الوالی؛ در میان حقوق گوناگون حقّ پدر به فرزند، حقّ فرزند به پدر، حقّ زن و شوهر با هم، حقّ برادران مسلِم با هم، از همه مهم‌تر و از همه بزرگ‌تر، حقّ متقابل حاکم و رعیّت است؛ بزرگ‌ترین حقوق این حق است. فَریضَةٌ فَرَضَ اللهُ‌ سُبحانَهُ لِکُلّ؛ فریضه‌اى است که بر گردن هر یک در مقابل دیگرى خداى متعال قرار داده است. وقتى مردم مسلمان این حقوق را مراعات کردند، حاکم به حقّ خود در محکومین و در رعیّت رسید، و محکومین حقّ خود را در دست حاکم و سیاست حاکم به دست آوردند، آن ‌وقت نتیجه چه میشود؟ فَجَعَلَها نِظاماً لِدُنیاهُم وَ عِزّاً لِدینِهِم؛ وقتى حاکم و محکوم، حقوق متقابل یکدیگر را مراعات کردند، دنیاى آنان انتظام پیدا میکند، از حالت آشفتگى بیرون مى‌آید، وضع اقتصادى و اجتماعى سامان پیدا میکند. و عِزّاً لِدینِهِم؛ دین آنان، فکر آنان، ایدئولوژى حاکم بر اجتماع آنان، عزّت پیدا میکند.
تعبیر دیگر تعبیر والی است، والی از کلمه‌ی ولایت است و با مشتقات دیگر والی که از وِلایت با وَلایت گرفته میشود می توان به بُعد مورد نظر در این کلمه توجه کرد. ولایت در اصل معنای لغت به معنای پیوند و به هم جوشیدگی دو چیز است. لغت میگوید اتصال دو شیء به همدیگر به طوری که هیچ چیزی میان آن دو فاصله نشود. در تعبیر فارسی به هم جوشیدگی، به هم پیوستگی، ارتباط تام و تمام، این معنای ولایت است. البته برای ولایت در تعبیرات مختلف معانی مختلفی ذکر شده، ولایت به معنای محبت، ولایت به معنای سرپرستی، ولایت به معنای آزاد کردن برده، ولایت به معنای بردگی یا ارباب برده بودن، نوع ارتباطاتی که در معنای ولایت ذکر میشود به نظر میرسد که کلاً مصادیق همان پیوند و پیوستگی هستند. والی امت و والی رعیت آن کسی است که امور مردم را به عهده دارد و با آنها پیوسته است، این بُعد خاصی از مفهوم حکومت را از نظر نهج‌البلاغه و امیرالمؤمنین روشن میکند.

شاهدها (۱۶۰ پاراگراف)

پیوستگی جدایی‌ناپذیر حاکم و مردم در نظام سیاسی اسلام

اسلام، حکومت را با تعبیر ولایت بیان می‌کند و شخصی را که در رأس حکومت قرار دارد، به‌عنوان والی، ولی، مولا ـ یعنی اشتقاقاتِ کلمۀ ولایت ـ معرفی می‌کند. معنای آن چیست؟ معنای آن، این است که در نظام سیاسی اسلام، آن‌کسی‌که در رأس قدرت قرار دارد، و آن‌کسانی‌که قدرتِ حکومت بر آنها، در اختیار اوست، ارتباط و اتصال و پیوستگیِ جدایی‌ناپذیری از هم دارند. این، معنای این قضیه است. این، فلسفۀ سیاسی اسلام را در مسئلۀ حکومت برای ما معنا می‌کند. هر حکومتی که این‌طور نباشد، این ولایت نیست؛ یعنی حاکمیتی که اسلام پیش‌بینی کرده است، نیست. اگر فرض کنیم در رأس قدرت، کسانی باشند که با مردم ارتباطی نداشته باشند، این ولایت …

ولایت یعنی پیوستگی آشکار به صف اسلام و جدایی آشکار از صف باطل

… یک از این دو راه، رهروانی و طرف‌دارانی دارد. خیال نکنید راهِ میانه‌ای هم در اینجا هست! ابداً. خیال نکنید میان منطقه و صف و اردوگاه علی‌بن‌ابی‌طالب، با منطقه و صف و اردوگاه طلحه و زبیر یا معاویةبن‌ابی‌سفیان یک منطقۀ بی‌طرف نظامی یا غیر نظامی هست! ابداً؛ نیست. اگر در محدودۀ صف علی نبودی، از صف علی خارجی...ولایت، پیوستگی به صف اسلام، به‌طور بارز و نمایان [است]، و جدایی از صف باطل، باز به‌طور بارز و نمایان. و میان این دو صف، منطقه‌ای وجود ندارد که حالت غیر تعرض داشته باشد که بگویی من نه آنجایم، نه اینجا؛ نه ثواب می‌خواهم، نه گناه می‌کنم؛ یک کناری بنشینی. چنین چیزی متصور نیست، «وَ لِکُلٍّ اَهلٌ».[33]

ولایت به معنای حکومت و سایهٔ توحید، اساسی‌ترین مسئلهٔ دین

[پیش‌تر عرض شد] در زمان امیرالمؤمنین، بزرگ‌ترین مشکل، وجود یک جناح علی‌الظاهر مسلمان بود، با همۀ شعارهای اسلامی، اما منحرف در اساسی‌ترین مسئلۀ دین؛ یعنی همان کسانی که مقابل امیرالمؤمنین قرار گرفتند. اساسی‌ترین مسئلۀ دین، مسئلۀ ولایت است؛ چون ولایت، نشانه و سایۀ توحید است. ولایت یعنی حکومت؛ چیزی است که در جامعۀ اسلامی متعلق به خداست، و از خدای متعال به پیامبر، و از او به ولیّ مؤمنین می‌رسد. آنها در این نکته شک داشتند، دچار انحراف بودند و حقیقت را نمی‌فهمیدند، هرچند ممکن بود سجده‌های طولانی هم بکنند! همان کسانی که در جنگ صفین از امیرالمؤمنین رو برگرداندند و رفتند به‌عنوان مرزبانی در خراسان و مناطق دیگر ساکن شدند، سجده‌های طولانی می‌کردند؛ یک شب …

ولایت یعنی حکومت همراه با محبت و پیوستگی با مردم، نه فقط فرمانروایی

… فی غَیرِ حَقِّهِ» ـ نه‌اینکه برای خودت برداری ـ در جایی که حق نیست، آن را بگذاری، «فَاَنتَ مَلِکٌ لا خَلیفَةٌ» درآن‌صورت تو پادشاه خواهی بود، دیگر خلیفه نیستی. معیار را بیان کرد. در روایت ابن‌اثیر دارد که «فَبَکَی عُمَرُ» عمر گریه کرد. موعظۀ عجیبی است. مسئله، مسئلۀ خلافت است، تبدیل خلافت یا ولایت؛ که ولایت یعنی حکومتی که همراه با محبت است، همراه با پیوستگی با مردم است، همراه با عاطفۀ نسبت به آحاد مردم است، فقط فرمانروایی و حکمرانی نیست؛ این معنای ولایت است. اما خب پادشاهی معنایش این نیست، به مردم کاری ندارد؛ پادشاه یعنی حاکم، فرمانروا، هر کار خودش بخواهد می‌کند.

ولایت یعنی پیوستگی فکری، قلبی و عملی؛ ریشهٔ واژهٔ ولیّ

… یک استدلالی است که حالا آن را کاری ندارم. بعد وقتی‌که این حرف‌ها تمام می‌شود، مرد که سخت به هیجان آمده، می‌گوید به خدا قسم، من به شما مهر می‌ورزم یابن‌رسول‌الله، شما را دوست می‌دارم. و امام می‌بیند این آدم آماده است، زمینه‌اش آماده شده، تا مرز ولایت رسیده. ولایت یعنی پیوستگی..ازلحاظ فکری، ازلحاظ قلبی و روحی، و ازلحاظ عملی؛ معنای اصلی ولایت این است. ـ البته ولیّ، که امام را ما ولیّ می‌گوییم، به یک اعتباری از همین ریشه سرچشمه می‌گیرد؛ ولی‌فقیه هم که می‌گوییم به یک اعتباری از همین ریشه است؛ اما اصل مفهوم ولایت در لغت و در استعمالات، همان پیچیدگی و به‌هم‌پیوستگی دو چیز است. ـ حضرت او را تا مرز ولایت، یعنی پیوستگی کامل فکری و عاطفی و قلبی و همچنین عملی‌اش پیش آورده، آن‌وقت می‌گوید: حالا که ما را دوست می‌داری، پس خود را آمادۀ بلا کن؛ آماده بشو که …

نقد معنا کردن ولایت به محبت و دلالت روایت بر معنای حکومت

… «فَفِرقَةٌ اَطاعَت وَ اَجابَت» یک فرقه اطاعت و اجابت کردند، «وَ فِرقَةٌ جَحَدَت وَ اَنکَرَت» یک عده انکار کردند، گفتند نه. خب، محبت اهل‌بیت را غالباً انکار نمی‌کردند در دنیای اسلام، «وَ فِرقَةٌ تَوَرَّعَت وَ وَقَفَت» یک فرقه هم ورع به خرج دادند و توقف کردند. تورّع[18] و توقف، دیگر به‌هیچ‌وجه متناسب با محبت نیست. این قرینه است بر اینکه مقصود از ولایت، چیز دیگری است. و مقصود همان حکومت است. دنبالۀ حدیث این است: «فَخَرَجَ مِن کُلِّ فِرقَةٍ رَجُلٌ فَدَخَلوا عَلیَ الصّادِقِ عَلَیهِ‌السَّلامُ» [از هر فرقه‌ای فردی] می‌آیند خدمت حضرت و صحبت‌هایی می‌کنند. حضرت به یکی از آنها که تورّع و توقف کرده، می‌گویند تو که در این کار تورّع و توقف کردی، چرا تورّع …

ولایت یعنی پیوستن و جزو موالیان اهل‌بیت (ع) قرارگرفتن

… دربارۀ اهل‌بیت نیست. شما دیوان دعبل خزاعی را که نگاه کنید، این‌طور نیست که او از اول تا آخر، مدح اهل‌بیت را گفته باشد؛ خیر! او یک شاعر است؛ ولی شعر او، شعر سیاسی و در جهت افکار و عقاید و محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام است و [خودش] جزو پیوستگان به این خاندان است. ولایت، یعنی [همین] پیوستن و وصل‌شدن و جزو پیوستگان و موالیان اهل‌بیت علیهم‌السلام قرارگرفتن. ببینید این دعبل و همین‌طور کمیت و دیگران، چقدر در دنیای تشیّع و در زمان ائمه علیهم‌السلام مورد احترام و تجلیل بوده‌اند. (68/10/28)

ولایت یعنی پیوند فکری، روحی و عملی با خاندان پیامبر، نه صرف محبت

چهارم به مردم بگویند که اگر می‌خواهند مسلمان و مؤمنِ واقعی باشند، بایستی پیوندشان را با خاندان پیغمبر محکم کنند؛ ولایت. ولایت یعنی این. مردم ما خیال می‌کنند ولایت یعنی اسم علی را آوردن، مدح علی را خواندن، محبت علی را داشتن. محبت علی داشتن کافی نیست. پیوند با علی، پیوند با خاندان پیغمبر، پیوند فکری، پیوند روحی، پیوند عملی، این معنای ولایت است. و تشیّع این بود در دوران ائمۀ هدی علیهم‌السلام. همینی‌که در روایات می‌شنوید، یک جمعی آمدند خدمت امام علیه‌السلام گفتند ما شیعیانیم،[1] حضرت گفتند: شیعیان! بعد که توضیح دادند، [حضرت] فرمودند نه، شما شیعیانِ من نیستید. شیعیان من این صفت، این صفت، این صفت را …

ولیّ یعنی هم‌جبهه و پیوسته؛ خدا و مؤمنان در یک صف

گفتیم نور یکی از چیزهایی است که برای سعادتمند شدن انسان لازم است، با آن توضیحی که دربارۀ نور در آن صفحۀ قبلی دادیم. به مؤمنین نور وعده داده شده. ﴿اللهُ وَلِيُّ الَّذينَ آمَنوا يخُرِجُهُم مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى النّورِ﴾[16] خدا سرپرست و هم‌جبهۀ مؤمنان است. ولیّ را من، هم‌جبهه، پیوسته، هم‌سطح معنا می‌کنم و بر سرپرست و دوست و یاور و این چیزهایی که معمول است، ترجیح می‌دهم. چون ولایت به‌معنای پیوستگی است، دو چیز که به همدیگر پیوستۀ بسته می‌شوند، به این می‌گویند ولایت. خدا ولیّ مؤمنین است، یعنی پیوستۀ با مؤمنین است، یعنی چه پیوستۀ با مؤمنین است؟ یعنی خدا و مؤمنین در یک صفند. دشمنان خدا در صف دیگر، درمقابل مؤمنین و درمقابل خدا. ولیّ هرجا که هست، ﴿وَ اللهُ وَلِيُّ المُؤمِنيَ﴾[17] یا ﴿اَوليآءَ اللهِ﴾ و تعبیراتی که در قرآن هست، به‌این‌معناست؛ نظرتان باشد این.

ولایت به‌معنای پیوستگی کامل مؤمنان در جامعهٔ اسلامی

… آن‌کسانی‌که اینها را، که بی‌سرپرست و بی‌خانمان بودند، در مدینه پناه دادند، ﴿وَ نَصَروا﴾ و یاری‌شان کردند، ﴿اُولٰٓئِكَ بَعضُهُم اَولِياءُ بَعضٍ﴾ اینها بعضی پیوستگان و هم‌جبهگانِ بعض دیگر هستند. اینها همان مؤمنینی هستند که مثل آجرهای توی هم فرو رفته‌اند. یک بنیان را نگاه کنید، این عمارت را نگاه کنید، آجرها تو هم رفته، چوب‌ها تو هم رفته، اجزای یک عمارت با سایر اجزا درهم‌پیوسته و گره‌خورده، مؤمنین در جامعۀ اسلامی همین‌جورند؛ همه به‌هم پیوسته و جوشیده و گره‌خورده هستند. اولیا یعنی این، ولایت یعنی این، پیوستگی کامل، الصاق و التصاق[15] کامل، این ولایت است.

نام قرآنی پیوستگی شدید مسلمانان آغاز اسلام و جدایی از جبهه‌های دیگر

… خیلی بار با خودتان برندارید، به این‌طرف و آن‌طرف نگاه نکنید، فقط سرتان به راه خودتان و حواستان به کارِ خودتان باشد. به همدیگر هم محکم اینها را می‌بندند و کمرها و دست‌ها را، که اگر یک نفر از اینها افتاد، اگر دو نفر افتاد، بقیه بتوانند او را نگه دارند. حالت به‌هم‌بستگی شدید کوهنوردان، نشان‌دهنده و نمایشگر حالت به‌هم‌بستگی و جوشیدگی شدید مسلمانانِ آغاز کار است. این به‌هم‌بستگی یک اسمی دارد یا نه؟ این پیوستگیِ مسلمانان جبهۀ آغازِ دین، که به همدیگر جوشیدند، به همدیگر گره خوردند، از هم جدایی‌پذیر نیستند، با دیگر جبهه‌ها به‌کلی منقطعند، با خودشان هرچه بیشتر چنگ‌درچنگ و دست‌دردستند، آیا در قرآن و حدیث نامی دارد یا نه؟ بله؛ این نام، ولایت است، ولایت.

معنای اولی قرآنی: پیوستگی هم‌فکران هم‌هدف و جدایی از جبهه‌های دیگر

پس ولایت یعنی چه در اصطلاح اوّلیِ قرآنی؟ در اصطلاح اوّلی قرآنی، ولایت یعنی به‌هم‌پیوستگی و هم‌جبهگی و اتصال شدید یک عده انسانی که دارای یک فکر واحد و جویای یک هدف واحدند، در یک راه دارند قدم برمی‌دارند، برای یک مقصود دارند تلاش و حرکت می‌کنند، یک فکر را و یک عقیده را پذیرفته‌اند. هرچه بیشتر این جبهه باید افرادش به همدیگر متصل باشند و از جبهه‌های دیگر و قطب‌های دیگر و قسمت‌های دیگر خودشان را جدا و کنار بگیرند، چرا؟ برای اینکه از بین نروند، هضم نشوند. این را در قرآن می‌گویند ولایت.

نقش ولی در ترویج پیوستگی و ولایت به معنای به‌هم‌پیوستگی

… و به نگاه می‌آید، اما خودش را نگه داشته، هرگز کدر نشده، هرگز طعمش خراب نشده، هرگز صفای خودش را از دست نداده، هرگز رنگ و طعم و بوی آب‌های دیگر را به خودش نگرفته، باقی مانده و رفته. چه چیزی این را نگه داشته؟ چه چیزی توانسته عامل بقای این جریان شیعی بشود؟ وجود آن ولی‌ای که ولایت را در میان مردم و در میان پیروان خود توصیه می‌کند، آنها را به همدیگر می‌بندد، آنها را باهم مهربان می‌کند، ولایت را ترویج می‌کند، این‌هم به همان معنای ولایتِ زمان پیغمبر. ولایت شیعی، آن ولایتی که این‌همه روی آن تأکید شده، یک بُعدش این است، بُعدهای دیگر هم دارد، آنها را هم می‌گویم. هنوز همۀ مطلب این نیست که گفتم، این یک بعد و یک جانب از مطلب است. ولایت یعنی به‌هم‌پیوستگی.

جمع‌بندی: پیوستگی جبههٔ حق و جدایی از قطب‌های مخالف

آنچه که امروز گفتم، در این کلمات خلاصه می‌شود؛ ولایت امت مسلمان و ولایت آن جبهه‌ای که در راه خدا و برای خدا می‌کوشد، به‌این‌معناست و به این است که میان افراد این جبهه، هر‌چه بیشتر اتصال و پیوستگی به‌وجود بیاید. هر‌چه بیشتر دل‌های اینها به‌هم گره بخورد و نزدیک بشود و هر‌چه بیشتر، از قطب‌های مخالف، از کسانی که بر ضد آنها می‌اندیشند و بر ضد آنها عمل می‌کنند، جدا بشود. این معنای ولایت است.

دو رویهٔ ولایت قرآنی: هم‌جهتی داخلی و گسستن پیوند با جناح‌های ضداسلامی

… دارد، نه سفیر می‌فرستد، نه سفیر می‌گیرد، نه، این‌جور نیست، روابط معمولی دارد. ولایت با آنها ندارد، پیوستگی با آنها ندارد. پیوند جوهری و ماهوی[6] با آنها ندارد. آن‌جوری نخواهد بود که اگر آنها خواستند، بتوانند عالم اسلام را تحت تأثیر خودشان قرار بدهند. ولایت پس دو رویه دارد ـ ولایت قرآنی ـ یک رویه اینکه در داخل جامعۀ اسلامی همۀ عناصر بایستی به‌سوی یک هدف، به‌سوی یک جهت، با یک راه، با یک گام قدم بردارند. در خارج از جامعۀ اسلامی، امت اسلامی بایستی با همۀ بلوک‌ها و جناح‌های ضد اسلامی، پیوندهای خود را بگسلد.

بعد دیگر ولایت: ارتباط فکری و عملی مستحکم هر فرد امت با امام

… این پیکر بزرگ، که اسمش امت اسلامی‌ست، زنده بماند، موفق بماند، همیشه پایدار باشد، باید چه‌کار کند؟ باید ارتباطش با این مرکز، با این قلب متحرک و پرهیجان، همه آن، همیشه، مستحکم، نیرومند، برقرار باشد. پس ولایت یعنی چه؟ درست دقت کنند همه، بُعد دیگر ولایت یعنی چه؟ یعنی ارتباط مستحکم و نیرومند هر یک از آحاد امت اسلام، در همه حال، با آن قلب امت. ارتباطِ چه؟ ارتباط فکری و ارتباط عملی. یعنی درست از او سرمشق گرفتن، درست در افکار و بینش‌ها دنبال او بودن، و درست در افعال و رفتار و فعالیت‌ها و حرکت‌ها او را پیروی کردن.

سه بعد ولایت در آیات سورهٔ مائده: پیوند داخلی، قطع پیوند خارجی و اتصال با ولی

اگر درست دقت کنید برادرها، این معنایی که از ولایت بنده گفتم، دقیق‌ترین و ظریف‌ترین معنایی‌ست که دربارۀ ولایت می‌شود تشریح کرد، می‌شود بیان کرد؛ از قرآن هم این درمی‌آید. حالا گوش کنید تا من آیات قرآن را برایتان بخوانم، که در این آیات قرآن از سورۀ مائده، هم به جنبۀ مثبت ولایت، یعنی پیوند داخلی، هم به جنبۀ منفی ولایت، یعنی قطع پیوندهای خارجی، هم به آن بُعد دیگر ولایت، یعنی ارتباط و اتصال با ولیّ ـ ولیّ یعنی آن قطب، یعنی آن قلب، یعنی آن حاکم و امام ـ به همۀ این چیزها اشاراتی رسا شده، حالا دقت کنید تا مطلب به دست بیاید.

سه بعد ولایت: حفظ پیوند داخلی، قطع وابستگی خارجی و ارتباط دائمی با امام

﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعوَ﴾؛ خب، حالا اگر ولایت را مراعات کردیم، چه‌کار می‌شود؟ اثری هم دارد برای ما؟ اگر ولایت را که دارای سه بُعد شد تا حالا؛ یکی حفظ پیوندهای داخلی، یکی قطع پیوند و وابستگی به قطب‌های متضاد خارجی، این دوتا، یکی هم حفظ ارتباط دائمی و عمیق با قلب پیکر اسلامی و قلب امت اسلامی، یعنی امام و رهبر، سه بعد ولایت را که بیان کردیم، حالا اگر این سه بُعد را مراعات کردیم، چگونه خواهد شد؟ آیۀ قرآن جواب می‌دهد به ما؛ ﴿وَ مَن يَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسولَهُ﴾ آن‌کسی‌که قبولِ ولایت کند با خدا و با رسولش و با کسانی که ایمان آورده‌اند، با مؤمنان این پیوند را مراعات کردند و حفظ کردند و نگسستند، اینها غالبند، پیروزمندانند.[18] از همه پیروزتر همین‌ها هستند …

یکپارچگی و انسجام درونی جامعهٔ اسلامی، جلوهٔ دوم ولایت

یک جلوۀ دیگر و یک بدنه و رویۀ دیگر از ولایت، عبارت است از انسجام و اتصال و ارتباط بسیار شدیدِ داخلی میان عناصر مسلمان؛ یعنی آن‌وقتی‌که جامعۀ اسلامی مطرح است برای بحث ما و ذهن ما، آنچه که ولایت به آن می‌گویند، عبارت است از یکپارچه بودن و یک‌جهت بودن جامعۀ اسلامی. همان‌طوری‌که در احادیث نبوی و غیر نبوی هست که «مَثَلُ المُؤمِنينَ في تَوادِّهِم وَ تَراحُمِهِم كَمِثلِ الجَسَدِ»[1] مثل یک پیکر واحدی، مثل یک عمارت واحدی، مثل اجزای به‌هم پیوستۀ یک بنایی؛ مسلمان‌ها باید پیوستۀ به‌هم، جوشیدۀ به‌هم، گره خوردۀ به‌هم و خلاصه، دست …

نیاز جامعهٔ اسلامی به مرکز اداره‌کننده، مهم‌ترین جلوهٔ ولایت

یک جلوۀ دیگر از جلوه‌های ولایت که باز در روزهای قبل گفتیم که بسیار مهم است و از همه مهم‌تر این است و ضامن بقای ولایت به‌معناهای اول و دوم هم همین است؛ این است که جامعۀ اسلامی نیازمند یک مرکز اداره‌کننده با شرایطی خاص است. چون جامعۀ اسلامی حکم یک پیکر واحدی را باید داشته باشد، هم در داخل با یکدیگر متجاذب و متماسک[5] باشند و هم در خارج مثل یک مشت واحد، مثل یک بدن واحد، مثل یک تن واحد در‌مقابل جبهه‌های خارجی جلوه‌گری بکنند، چون این وحدت در جامعۀ اسلامی لازم است؛ و وحدت، بدونِ …

پیوستگی فکری و عملی روزافزون فرد با ولی خدا

ولایت در یک انسان، به‌معنای وابستگی فکری و عملیِ هرچه بیشتر و روزافزون‌تر با ولیّ‌ست. ولیّ را پیدا کن، ولیِّ خدا را بشناس، آن‌کسی‌که او ولیّ حقّانی[13] جامعۀ اسلامی‌ست، او را مشخص کن، بعد از آنی‌که مشخص کردی، شخصاً از لحاظ فکر، از لحاظ عمل، از لحاظ روحیات، از لحاظ راه و رسم و روش، خودت را به او متصل کن، مرتبط کن، دنبالش راه بیفت، حرکت بکن. اگر تلاشِ تو تلاشِ او، جهادِ تو جهادِ او، دوستیِ تو دوستی او، دشمنیِ تو دشمنی او، جبهه‌بندی‌های تو جبهه‌بندی‌های او باشد؛ تو دارای ولایتی. دو کلمه و آسان. فهمیدید که چه گفتم؟ آدمِ دارای ولایت این است؛ ولیّ را بشناسد، فکر ولیّ را بداند، با ولیّ همفکر بشود، عمل …

ولایت جامعه: شناخته بودن ولی و الهام‌بخشی او به همهٔ نیروها

و اما ولایت یک جامعه به چیست؟ ولایت یک جامعه به این است که ولیّ در آن جامعه، اولاً مشخص باشد، بدانند که این است ولیّ، این یک؛ ثانیاً منشأ و الهام‌بخش همۀ نیروها، نشاط‌ها، فعالیت‌های آن جامعه باشد. قطبی باشد که همۀ جوی‌ها و سرچشمه‌ها از او سرازیر می‌شود. مرکزی باشد که همۀ فرمان‌ها را او می‌دهد و همۀ قانون‌ها را او اجرا می‌کند. نقطه‌ای باشد که همۀ رشته‌ها و نخ‌ها به آنجا برگردد، همه به او نگاه کنند، همه دنبال او بروند. موتور زندگی را او روشن بکند در این …

پیوند درونی صف مؤمن، قطع وابستگی به غیرمؤمن و پیوند با امام

مسئلۀ هجرت مربوط می‌شود به مسئلۀ ولایت، با آن وسعتی که مسئلۀ ولایت را ما اینجا مطرح کردیم. و گفتیم که ولایت عبارتست از ایجاد رابطه و پیوند مستحکمی در میان عناصر صف مؤمن با یکدیگر و قطع هرگونه وابستگی میان صف مؤمن با صف غیر مؤمن؛ و در مرتبۀ بعدی، ایجاد رابطه‌ای بس قوی و نیرومند، میان همۀ افرادِ صف مؤمن با آن نقطۀ مرکزی و قدرت متمرکز، که ادارۀ جامعۀ اسلامی به عهدۀ اوست؛ یعنی امام، یعنی ولیّ، حاکم، پیشوا. آن‌وقت در کنار این، بحث کردیم که ولیّ و پیشوا کیست در جامعۀ اسلامی. جواب ما را قرآن داد، ﴿اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعوَ﴾[1]، که اشاره کردیم به ماجرای امیرالمؤمنین …

ولایت، محتوا و مغز حکومت اسلامی در اندیشهٔ نائینی

دوّم‌ اینکه نقطه‌ی اصلی‌ این حکومت اسلامی، مسئله‌ی «ولایت» است؛ ایشان تعبیر میکنند به حکومت ولایتیّه، در مقابل مالکیّت استبدادیّه؛ به نظرم یک تعبیر این‌جوری دارند که ایشان در مقابل حکومت استبدادیّه، مالکیّت استبدادیّه، حکومت ولائیّه، حکومت اسلامی ولائیّه بیان میکند؛ یعنی شکل حکومت، محتوا و مغز حکومت عبارت است از «ولایت» که این خودش یک مسئله‌ی خیلی مهمّی است و جای حرف فراوان دارد؛ ایشان این را تصریح کردند. این نکته‌ی بعدی.

برتری ولایت بر همهٔ احکام الهی به‌عنوان تضمین‌کنندهٔ آنها

دهه‌ی دوّم ذی‌حجّه، دهه‌ی ولایت است و مسئله‌ی غدیر که در روایت هست که «ما نودیَ اَحَدٌ بِشَیءٍ مِثلُ ما نودیَ بِوِلایة»؛ از همه‌ی احکام الهی، این ولایت جایگاه برتری دارد، چون تأمین‌کننده و تضمین‌کننده‌ی همه‌ی احکام الهی است که خب ماجرای غدیر و آن داستان بسیار مهم [بیانگر آن است].

ولایت امیرالمؤمنین (ع) مایهٔ یأس کفار و غلبهٔ اهل حق به تعبیر قرآن

… میکنند- امیرالمؤمنین (علیه‌الصّلاةوالسّلام) است؛ «ءامَنوا» در این آیه هم اشاره‌ی به همان است؛ [یعنی] آیه‌ی بعد از «اِنَّما وَلِیُّکُمُ الله».[7] آن‌وقت اینجا «حِزبَ الله» را که همان کسانی هستند که دنباله‌رو این ایمان و این حرکتند، «غالبون» معرّفی میکند؛ یعنی یک جا مسئله‌ی یأس کفّار است، یک جا مسئله‌ی غلبه‌ی اهل حق. زمینه‌های حرکت امّت اسلامی و جامعه‌ی اسلامی، بخصوص جامعه‌ی شیعه اینها است که مایه‌ی غلبه و مایه‌ی یأس کفّار و مایه‌ی توانایی و قدرت و در اختیار ما است.

تمسک به ولایت امیرالمؤمنین (ع) فراتر از پذیرش قلبی با حرکت در جهت صفات او

[وقتی میگوییم‌] «اَلحَمدُ للهِ‌ِ الَّذی جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّکینَ بِوِلایَةِ اَمیرِالمُؤمِنینَ وَ اَولادِهِ المَعصومین»،[16] این تمسّک به ولایت چه‌جوری است؟ بله، یک بخشی از این تمسّک به ولایت، قلبی است یعنی شما قبول دارید ولایت را؛ خیلی هم خوب است، خیلی هم لازم است، بلاشک مؤثّر هم هست امّا همه‌ی تمسّک، این نیست؛ تمسّک این است که ما نگاه کنیم و این صفاتی که برای ما قابل دنبال‌گیری است -آن ایثار و آن معنویّت و آن معرفت و آن خداشناسی و آن عبادت و آن ناله‌ها و آن توجّه به خدا و مانند اینها که از ماها برنمی‌آید و در این زمینه‌ها که ما خیلی خیلی خیلی عقبیم- در زمینه‌ی صفات بشری، در زمینه‌ی صفات مربوط به اداره‌ی جامعه و حکومت و غیره، و اینها از ما برمی‌آید، [البتّه] در حدّ آن بزرگوار و کمتر از او نمیرسیم امّا میتوانیم در این جهت حرکت بکنیم؛ این کارها را باید بکنیم؛ آن‌وقت این شد تمسّک به ولایت امیرالمؤمنین.

تحقق همان معنای ولایت پیامبر برای امیرالمؤمنین (ع) با نصب غدیر

… و السّلام) را به عنوان امام مسلمین پس از خود و ولی امر امور اسلام معین کرد و به مردم معرفی کرد؛ «من کنت مولاه فهذا علىّ مولاه».[1] این عطف به آیات متعددی است که ولایت پیغمبر از سوی خدای متعال تثبیت شده است؛ «انّما ولیّکم اللَّه و رسوله»[2] و آیات متعدد دیگر. میفرماید: آن کسی که من ولی او هستم، این علی ولی اوست. هر معنائی که ولایت در مورد پیغمبر دارد، همان معنا در مورد امیرالمؤمنین با این نصب پیغمبر و معرفی پیغمبر محقق است. این یک دلیل محکم و مستندِ غیر قابل تردید است. در این خصوص، بزرگان بحث کرده‌اند. لازم نیست وارد بحثهای اعتقادی بشویم؛ این مسلّم است.

تعلق ولایت به خدا و نفی ولایت انسان بر انسان

مبنای فکری ما از آن قبیل نیست. ما یک مبنای روشنی داریم. در بینش اسلامی، ولایت متعلق به خداست؛ یعنی هیچ احدی بر دیگری ولایت ندارد. این که زیدی که بنده باشم، به عمروی که شما باشید، بگوید آقا شما باید آنجور که من می‌گویم عمل کنید؛ نه، این را در اسلام نداریم.

مشروعیت مجرای ولایتی که خدای متعال در اسلام مشخص کرده

هیچکس بر کس دیگری ولایت ندارد. ولایت مال خداست. اگر خدای متعال برای این ولایت مجرایی مشخص کرد و روشن کرد، این مجرا می‌شود همان مجرای الهی و مورد قبول و قابل اتّباع، که این مجرا را خدای متعال مشخص کرده است؛ در اسلام مشخص شده است.