رفتن به محتوای اصلی

ولایت فقیه

نام‌های دیگر: ولی‌فقیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نظریهٔ حکومت فقیه در دوران غیبت و جایگاه آن در نظام اسلامی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:نطق در مجلس شورای اسلامی در جلسه بررسی کفایت سیاسی بنی‌صدر— ۱۳۶۰/۰۳/۳۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۴۰۴همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک مطلب این است که در اسلام راه تعیین حاکم و ولی امر فقط انتخاب نیست، بلکه ما دو راه برای تعیین حاکم داریم - این طبق دیدگاه شیعه در مسئله‌ی انتخاب حاکم و ولی امر است؛ برادران اهل سنت مختصر تفاوتی دیدگاهشان با ما دارد؛ یعنی یکی از راه‌هائی را که ما میگوئیم، آنها قبول ندارند و چند راه دیگر را آنها قبول دارند که مورد توافق علمای شیعه نیست - یکی نصب الهی است. توجه کنید که نصب در اسلام و در تشیع، نصب اشخاص نیست. یعنی هیچ کس، هیچ حاکمی حتی آن حاکمی که خود او منصوب از قبل خداست، خود او حق ندارد کسی را نصب کند. نصب پیغمبر یا نصب امام از این جهت که حکایت میکند از نصب خدا، دارای اعتبار است؛ یکی این راه. که به اعتقاد ما پیغمبر اکرم امام بعد از خودش را نصب کرد و امیرالمؤمنین دوره‌ی امامت معصوم را که دوران دوازده امام شیعه است، نصب کرد. تعیین ولی امر به وسیله‌ی نصب انجام گرفت. حالا در هنگامی که نصب انجام میگیرد، بیعت چقدر تأثیر دارد یا ندارد، آن یک بحث دیگر و بحث دقیقی است که شاید بخشی از آن در دنباله‌ی عرایضم روشن بشود. یک راه دیگر، راه انتخاب است. انتخاب کجاست؟ انتخاب در یکی از دو جاست: یا در آنجائی که نصب وجود ندارد؛ مثل دوران غیبت. در دوران غیبت کسی منصوب خدا نیست؛ آنجا معیارهائی معین شده. نصب فقها به معنای تعیین معیار است که ائمه (علیهم السّلام) در متون روایت و احکامی که بیان کردند، ملاکها و معیارهائی را برای حاکم اسلامی مشخص کردند؛ در چهارچوب این ملاکها و معیارها مردم امام را انتخاب میکنند و گزینش میکنند. پس انتخاب یکی در آنجائی است که نصب وجود ندارد و جای نصب نیست؛ مثل دوران غیبت و دیگر در آنجائی است که اگر نصب هم هست، به نصب عمل نشده است؛ مثل دوران خلافت امیرالمؤمنین که امیرالمؤمنین بنا به اعتقاد خود او و به اعتقاد یاران و پیروان او منصوب از قِبل پیغمبر بود که پیغمبر هم او را به حکم خدا نصب کرده بود، لکن در واقعیت تاریخی این نصب مورد قبول قرار نگرفت، مورد عمل واقع نشد و کار به آنجائی رسید که مردم در یک برهه‌ای از زمان آمدند به امیرالمؤمنین مراجعه کردند، اصرار کردند، از آن حضرت تقاضا کردند که خلافت را بپذیرد و به اجماع امت تقریباً امیرالمؤمنین انتخاب شد به خلافت و ولایت امر. این هم یکی از آنجاهائی است که انتخاب مردم نافذ است. لذا همان طوری که در روایاتی که آن هفته عرض کردم شنیدید، امیرالمؤمنین استناد میکند برای اثبات خلافت خود به مراجعه‌ی مردم، به قبول مردم، به بیعت مردم، به اینکه مردم او را خواستند و از او تقاضا کردند و با او بیعت کردند؛ به این چیزها استناد میکند. اگر اینها حجت نبود، اگر از نظر خود امیرالمؤمنین معتبر نبود، ولو از نظر خصم معتبر است، امیرالمؤمنین این را به خصم نمیگفت، به خود مردم نمیگفت که شما بروید سراغ دیگری، دیگری را انتخاب کنید. نمیگفت چون شما من را انتخاب کردید، چون اصرار کردید، من قبول میکنم. پس در اسلام برای انتخاب مردم و گزینش مردم و سرسپردگی مردم به یک ولی امر، یک اعتبار قطعی و حقیقی در یک چنین موردی هم معین شده. این یک نکته که جای انتخاب این است.
اکنون مدنیّت بشرى شاهد آن است که کشورى با نظام ولایت فقیه یعنى حاکمیّت دین و تقوا اداره میشود؛ این براى بشریّت که انواع نظامهاى بشرى را آزموده و در هیچ‌‌ یک درمان دردهاى اساسى خود را نیافته، آزمایشى مهم و تعیین‌‌کننده است. همه‌‌ى ما باید به یاد داشته باشیم که اگر این نظام مقدّس بتواند جسم و جان انسانهاى تحت قدرت خود را به آرامش و آسایش برساند، فقر و جهل و بى‌‌ایمانى و تبعیض و بى‌‌عدالتى را ریشه‌‌کن کند و در صحنه‌‌ى جهانى، با این دردهاى مزمن بشر به مبارزه برخیزد، بزرگ‌‌ترین خدمت را به تاریخ انسانیّت عرضه کرده و راهى تازه به روى آنان گشوده است. این کار مستلزم آن است که از رهبر تا مسئولان طراز اوّل و تا آحاد مسئولان، هر یک بر حسب مراتب مسئولیّت خود، لحظه‌‌اى از مجاهدت باز نَایستند و هیچ تهدیدى را مانع راه خود ندانند و به هیچ وسوسه‌‌اى تسلیم نشوند. این حقیقت نیز اهمّیّت کار خبرگان منتخب ملّت را بیشتر هویدا میسازد و بار امانتى را که بر دوش گرفته‌‌اند، سنگین‌‌تر میکند.
و ما عرض میکنیم ملّتها اگر بخواهند با قطع نظر از مذاهبشان و با قطع نظر از ادیانى که بر آنها حاکم است، راه سعادت را پیدا کنند، باید به ولایت اسلامى برگردند. البتّه این ولایت اسلامى به ‌شکل کامل در یک جامعه‌ى اسلامى عملى است، چون ولایت بر اساس ارزشهاى اسلامى است: عدالت اسلامى، علم اسلامى، دین اسلامى؛ امّا به شکل غیر کامل در همه‌ى ملّتها و در میان همه‌ى جوامع عملى است. اگر میخواهند کسى را به عنوان رهبر و حاکم بر جامعه انتخاب کنند، نروند سراغ آن کسى که سرمایه‌دارها او را معرّفى میکنند؛ بروند سراغ پارساترین انسانها، پاک‌ترین انسانها، بى‌اعتناترین انسانها به دنیا، آن کسى که قدرت را سرمایه‌ى شخصى خود به حساب نمى‌آورد و از آن براى سود شخصى خود استفاده نمیکند. این یک رشحه‌اى[11] از رشحات ولایت است در اسلام، و دموکراسى‌هاى جارى عالم از آن بى‌نصیبند، و این از برکات اسلام است. لذا از اوّل انقلاب هم علیه همین عنوان «ولایت» و «ولایت فقیه» ــ که اینها دو مفهوم است؛ یکى خود مفهوم ولایت، یکى اینکه این ولایت، متعلّق به کیست که متعلّق به فقیه و دین‌شناس و عالِم دین است ــ [کار میکردند] و این اصل از اوّل انقلاب از طرف کسانى که در حقیقت این بافت ارزشى کامل را نمیتوانستند تحمّل بکنند و نمیتوانند بکنند، مورد تعرّض شدید قرار گرفت؛ امروز هم همین‌جور است. خوشبختانه مردم این راه را شناخته‌اند و این از برکات غدیر، از برکات اسلام، از برکات زندگى امیرالمؤمنین و حکومت کوتاه آن بزرگوار است.

حفظ جنبهٔ دینی انقلاب و جلوگیری از انحراف آن از راه دین

درباره‌ی «ولایت فقیه» توضیحات زیادی داده شده، من نمیخواهم وارد آن بشوم. «ولایت فقیه» جنبه‌ی دینی این انقلاب را حفظ کرد. اگر «ولایت فقیه» نبود، این انقلابی که با انگیزه‌ی دینی و با گذشت ناشی از ایمان به خدا به وجود آمده بود، از راه دین منحرف میشد. بنابراین، رکن اوّل «ولایت فقیه» بود. این عقلانیّت امام بزرگوار است؛ عقلانیّتی که پشت این حرکت عمومی مردم قرار دارد و آن را به پیش میبرد و هدایت میکند. درباره‌ی «ولایت فقیه» بیش از این صحبت نمیکنم.

مباحث امام خمینی در تبعید نجف، آغازی مبارک در بحث منشأ حکومت و تکامل آن پس از انقلاب

در باب اصل و منشأ حکومت، کار برجسته‌ی امام راحل در مباحث «ولایت فقیه» در هنگام تبعید به نجف، آغازی مبارک بود و راه تحقیق را به روی فضلای حوزوی گشود، و پس از تشکیل جمهوری اسلامی، ابعاد گوناگون آن در نظر و عمل تکامل یافت؛ ولی این کار در بسیاری از نظامات اجتماعی کشور همچنان نافرجام و بی‌سامان باقی مانده است. این خلأ را حوزه باید پُر کند؛ این در شمار وظایف حتمی حوزه‌ی علمیّه است. امروز با حاکمیّت و استقرار نظام اسلامی، وظیفه‌ی فقیه و فقاهت سنگین است. امروز نمیتوان فقاهت را به …

رکن نخست عقلانیت امام در حفظ انقلاب

امام چه کار کرد؟ مظهر عقلانیّت امام، آن عقلانیّتی که موجب شد بتواند این کار را انجام بدهد، دو رکن اساسی بود: یک رکن «ولایت فقیه»، یک رکن «استقلال ملّی». من آن معنایی را که در ذهن مبارک امام بود و در کلمات ایشان تکرار میشد، در ذیل کلمه‌ی «استقلال ملّی» معرّفی میکنم؛ وقتی فکر میکنم، میبینم هیچ تعبیری مناسب‌تر از «استقلال ملّی» وجود ندارد.