رفتن به محتوای اصلی

ولایت فقیه

نام‌های دیگر: ولی‌فقیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نظریهٔ حکومت فقیه در دوران غیبت و جایگاه آن در نظام اسلامی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:نطق در مجلس شورای اسلامی در جلسه بررسی کفایت سیاسی بنی‌صدر— ۱۳۶۰/۰۳/۳۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۸همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک مطلب این است که در اسلام راه تعیین حاکم و ولی امر فقط انتخاب نیست، بلکه ما دو راه برای تعیین حاکم داریم - این طبق دیدگاه شیعه در مسئله‌ی انتخاب حاکم و ولی امر است؛ برادران اهل سنت مختصر تفاوتی دیدگاهشان با ما دارد؛ یعنی یکی از راه‌هائی را که ما میگوئیم، آنها قبول ندارند و چند راه دیگر را آنها قبول دارند که مورد توافق علمای شیعه نیست - یکی نصب الهی است. توجه کنید که نصب در اسلام و در تشیع، نصب اشخاص نیست. یعنی هیچ کس، هیچ حاکمی حتی آن حاکمی که خود او منصوب از قبل خداست، خود او حق ندارد کسی را نصب کند. نصب پیغمبر یا نصب امام از این جهت که حکایت میکند از نصب خدا، دارای اعتبار است؛ یکی این راه. که به اعتقاد ما پیغمبر اکرم امام بعد از خودش را نصب کرد و امیرالمؤمنین دوره‌ی امامت معصوم را که دوران دوازده امام شیعه است، نصب کرد. تعیین ولی امر به وسیله‌ی نصب انجام گرفت. حالا در هنگامی که نصب انجام میگیرد، بیعت چقدر تأثیر دارد یا ندارد، آن یک بحث دیگر و بحث دقیقی است که شاید بخشی از آن در دنباله‌ی عرایضم روشن بشود. یک راه دیگر، راه انتخاب است. انتخاب کجاست؟ انتخاب در یکی از دو جاست: یا در آنجائی که نصب وجود ندارد؛ مثل دوران غیبت. در دوران غیبت کسی منصوب خدا نیست؛ آنجا معیارهائی معین شده. نصب فقها به معنای تعیین معیار است که ائمه (علیهم السّلام) در متون روایت و احکامی که بیان کردند، ملاکها و معیارهائی را برای حاکم اسلامی مشخص کردند؛ در چهارچوب این ملاکها و معیارها مردم امام را انتخاب میکنند و گزینش میکنند. پس انتخاب یکی در آنجائی است که نصب وجود ندارد و جای نصب نیست؛ مثل دوران غیبت و دیگر در آنجائی است که اگر نصب هم هست، به نصب عمل نشده است؛ مثل دوران خلافت امیرالمؤمنین که امیرالمؤمنین بنا به اعتقاد خود او و به اعتقاد یاران و پیروان او منصوب از قِبل پیغمبر بود که پیغمبر هم او را به حکم خدا نصب کرده بود، لکن در واقعیت تاریخی این نصب مورد قبول قرار نگرفت، مورد عمل واقع نشد و کار به آنجائی رسید که مردم در یک برهه‌ای از زمان آمدند به امیرالمؤمنین مراجعه کردند، اصرار کردند، از آن حضرت تقاضا کردند که خلافت را بپذیرد و به اجماع امت تقریباً امیرالمؤمنین انتخاب شد به خلافت و ولایت امر. این هم یکی از آنجاهائی است که انتخاب مردم نافذ است. لذا همان طوری که در روایاتی که آن هفته عرض کردم شنیدید، امیرالمؤمنین استناد میکند برای اثبات خلافت خود به مراجعه‌ی مردم، به قبول مردم، به بیعت مردم، به اینکه مردم او را خواستند و از او تقاضا کردند و با او بیعت کردند؛ به این چیزها استناد میکند. اگر اینها حجت نبود، اگر از نظر خود امیرالمؤمنین معتبر نبود، ولو از نظر خصم معتبر است، امیرالمؤمنین این را به خصم نمیگفت، به خود مردم نمیگفت که شما بروید سراغ دیگری، دیگری را انتخاب کنید. نمیگفت چون شما من را انتخاب کردید، چون اصرار کردید، من قبول میکنم. پس در اسلام برای انتخاب مردم و گزینش مردم و سرسپردگی مردم به یک ولی امر، یک اعتبار قطعی و حقیقی در یک چنین موردی هم معین شده. این یک نکته که جای انتخاب این است.
اکنون مدنیّت بشرى شاهد آن است که کشورى با نظام ولایت فقیه یعنى حاکمیّت دین و تقوا اداره میشود؛ این براى بشریّت که انواع نظامهاى بشرى را آزموده و در هیچ‌‌ یک درمان دردهاى اساسى خود را نیافته، آزمایشى مهم و تعیین‌‌کننده است. همه‌‌ى ما باید به یاد داشته باشیم که اگر این نظام مقدّس بتواند جسم و جان انسانهاى تحت قدرت خود را به آرامش و آسایش برساند، فقر و جهل و بى‌‌ایمانى و تبعیض و بى‌‌عدالتى را ریشه‌‌کن کند و در صحنه‌‌ى جهانى، با این دردهاى مزمن بشر به مبارزه برخیزد، بزرگ‌‌ترین خدمت را به تاریخ انسانیّت عرضه کرده و راهى تازه به روى آنان گشوده است. این کار مستلزم آن است که از رهبر تا مسئولان طراز اوّل و تا آحاد مسئولان، هر یک بر حسب مراتب مسئولیّت خود، لحظه‌‌اى از مجاهدت باز نَایستند و هیچ تهدیدى را مانع راه خود ندانند و به هیچ وسوسه‌‌اى تسلیم نشوند. این حقیقت نیز اهمّیّت کار خبرگان منتخب ملّت را بیشتر هویدا میسازد و بار امانتى را که بر دوش گرفته‌‌اند، سنگین‌‌تر میکند.
و ما عرض میکنیم ملّتها اگر بخواهند با قطع نظر از مذاهبشان و با قطع نظر از ادیانى که بر آنها حاکم است، راه سعادت را پیدا کنند، باید به ولایت اسلامى برگردند. البتّه این ولایت اسلامى به ‌شکل کامل در یک جامعه‌ى اسلامى عملى است، چون ولایت بر اساس ارزشهاى اسلامى است: عدالت اسلامى، علم اسلامى، دین اسلامى؛ امّا به شکل غیر کامل در همه‌ى ملّتها و در میان همه‌ى جوامع عملى است. اگر میخواهند کسى را به عنوان رهبر و حاکم بر جامعه انتخاب کنند، نروند سراغ آن کسى که سرمایه‌دارها او را معرّفى میکنند؛ بروند سراغ پارساترین انسانها، پاک‌ترین انسانها، بى‌اعتناترین انسانها به دنیا، آن کسى که قدرت را سرمایه‌ى شخصى خود به حساب نمى‌آورد و از آن براى سود شخصى خود استفاده نمیکند. این یک رشحه‌اى[11] از رشحات ولایت است در اسلام، و دموکراسى‌هاى جارى عالم از آن بى‌نصیبند، و این از برکات اسلام است. لذا از اوّل انقلاب هم علیه همین عنوان «ولایت» و «ولایت فقیه» ــ که اینها دو مفهوم است؛ یکى خود مفهوم ولایت، یکى اینکه این ولایت، متعلّق به کیست که متعلّق به فقیه و دین‌شناس و عالِم دین است ــ [کار میکردند] و این اصل از اوّل انقلاب از طرف کسانى که در حقیقت این بافت ارزشى کامل را نمیتوانستند تحمّل بکنند و نمیتوانند بکنند، مورد تعرّض شدید قرار گرفت؛ امروز هم همین‌جور است. خوشبختانه مردم این راه را شناخته‌اند و این از برکات غدیر، از برکات اسلام، از برکات زندگى امیرالمؤمنین و حکومت کوتاه آن بزرگوار است.

ابراز وفاداری نهادهای مردمی و مجلس به اصل ولایت فقیه

جاى بسى خوشوقتى است که نهادهاى مردمى و دلها و زبانها و حنجره‌هاى انقلابى و مجلس شوراى اسلامى که تجلّیگاه حضور مردم و مظهر آراء آنان است، یک بار دیگر دلبستگى و وفادارى خود را به اصل ولایت فقیه و پشتیبانى خود را از دولت و کارگزارانِ مورد اعتماد مردم ابراز کردند و مشت محکمى بر دهان آنان که ملّت ما را دچار تفرقه و اضطراب و نومیدى می‌پسندند زدند.

ولایت فقیه نقطهٔ درخشان نظام و ذخیرهٔ حل مشکلات در گردنه‌های خطر

۴) اصل ولایت فقیه و پیوستن همه‌ی راه‌هاى اصلى نظام به مرکز ولایت، نقطه‌ی درخشان نظام اسلامى، و تحقّق آن، یادگار ارزنده و فراموش‌نشدنى حضرت امام خمینى (قدّس سرّه) است. مردم ما در طول یازده سال اخیر، وفادارى و اخلاص کامل خود را نسبت به این اصل در همه‌ی میدانها نشان داده‌اند و امام عظیم‌الشّأن ما خودْ بزرگ‌ترین مدافع و سرسخت‌ترین پشتیبان این اصل و پذیراى جدّى همه‌ی آثار و لوازم آن بود. این اصل، همان ذخیره‌ی پایان‌ناپذیرى است که باید مشکلات نظام جمهورى اسلامى را در حسّاس‌ترین لحظات و خطرناک‌ترین گردنه‌هاى مسیر پُرخطر جمهورى اسلامى حل کند و گره‌هاى ناگشودنى را بگشاید. دفاع غیورانه‌ی امام عزیز از مسئله‌ی ولایت و رهبرى ‌- که بی‌گمان تصدّى رهبرى به‌وسیله‌ی خود آن بزرگوار، کمترین تأثیرى در آن نداشت ‌- ناشى از درک و ایمان عمیق به همین حقیقت بود و امروز اینجانب به پیروى از آن بزرگوار، با همه‌ی وجود و توان از این اصل و لوازم آن …

اساسی‌ترین اصل نظام و آماج خدشه و شایعه‌پراکنی وسوسه‌گران داخلی

… ملّت در صحنه بود و دلگرم و امیدوار بود، آن کارها خواهد شد؛ میخواهند نشود. بعضى از خنّاسان و وسوسه‌گران داخلى که بحمدا‌لله‌ با قدرت ملّت ایران و ایمان مردم، نَفَسشان قطع و صدایشان ضعیف و حنایشان بی‌رنگ شده، گوشه‌کنار باز هم کارهایى میکنند و دست و پایى میزنند. اگر می‌بینید که این خنّاسان و وسوسه‌گران در اصول مقدّس این ملّت مثل اصل ولایت فقیه ‌-که اساسی‌ترین اصل نظام جمهورى اسلامى است و ما در این ده سال، به برکت ولایت فقیه توانستیم این پیشرفتها را داشته باشیم- خدشه میکنند، مناقشه میکنند، شایعه‌پراکنى میکنند، تا آنجایى که میتوانند و قدرت دارند ‌-که بحمدا‌لله‌ قدرتى هم ندارند- ایمان و اعتقاد مردم را خدشه‌دار میکنند، این تلاشهاى مذبوحانه را انجام میدهند، به‌خاطر این است که نمیخواهند هدفهاى بزرگ ملّت ایران به دست جمهورى اسلامى و به‌وسیله‌ی مؤمنین با‌لله‌ انجام بگیرد. دشمنند دیگر؛ دشمن این‌جور است.این جمله را همیشه به یاد داشته باشید که امام بزرگوارمان بارها و بارها تأکید کردند که رمز همه‌ی پیروزی‌ها، وحدت کلمه و حضور در صحنه است. این رمز همه‌ی پیروزی‌ها است؛ اگر این را از دست دادیم ‌-اگر وحدت کلمه نباشد و اگر مردم حضور …

ولایت فقیه پایهٔ نظام و امری اعتقادی و استدلالی

… شبهات توحید نیست. میدانید، یک وقتى شبهات خداشناسى و توحید و اصل دین مطرح بود؛ حالا این چیزها خیلى در دنیا مطرح نیست؛ لکن شبهات گوناگون دیگرى مطرح است: شبهات مربوط به امام زمان، الان مطرح است؛ شبهات مربوط به عقاید شیعى ‌-از ناحیه‌ی وهّابی‌ها- الان مطرح است؛ شبهات مربوط به پایه‌ی نظام ما ‌-یعنى ولایت فقیه که یک امر اعتقادى و استدلالى است- الان مطرح است؛ و شبهات مربوط به اینکه آیا دین اسلام براى اداره‌ی زندگى جامعیّت دارد یعنى دینِ سیاست و زندگى هم هست، یا نه، [فقط] دین به معناى اعتقاد و عمل شخصى است؛ این شبهات الان مطرح است. یک وقتى از روى جهالت دنبال این فکر میرفتند، [امّا] امروز دستگاه‌هایى دارند این فکرها …

اختصاص تصدی امور حسبیه در زمان غیبت به ولی‌فقیه جامع‌الشرایط

و بعد؛ جناب حجّت‌الاسلام آقاى حاج میرزا محمودآقا شتربانی‌تبریزى (دامت برکاته) از طرف اینجانب مجازند در تصدّى امور شرعیّه و حسبیّه که تصدّى آن در زمان غیبت حضرت ولی‌عصر (ارواحنا فداه) از مختصّات ولی‌فقیه جامع‌الشّرایط میباشد. فله التّصدّى لما ذکر مع مراعاة الاحتیاط، و نیز مجازند در اخذ سهمین مبارکین و صرف نصف سهم مبارک امام (علیه السّلام) را در مخارج خودشان و اِعلاء کلمه‌ی طیّبه‌ی اسلام، و همچنین مجازند نصف سهم سادات را به سادات مستحق بپردازند و مابقى سهمین را نزد اینجانب ارسال …

حجیت شرعی سخن رهبر منوط به فقیه و صاحب‌نظر دانستن او از سوی عمل‌کننده

… میکند؛ رهبری، رهبریِ صوری خواهد بود؛ نه رهبری واقعی. حرف من، نه از لحاظ قانون اساسی و نه از لحاظ شرعی برای بسیاری از آقایان، حجّیّتِ حرف رهبر را ندارد؛ خب این چه رهبری خواهد بود؟ خب، قانون اساسی که میگوید مرجع ‌-حالا یا مرجع شأنی یا مرجع فعلی- این که هیچ؛ از لحاظ شرعی هم حجّیّت قول رهبر در صورتی است که آن کسی که میخواهد به حرف او عمل کند، او را فقیه و صاحب‌نظرِ در امور دین بداند. خب الان در همین جلسه چند نفر از آقایان آمدند صحبت کردند و تصریح کردند که بنده صاحب‌نظر نیستم. این چطور [میشود]؟ همین آقای آذری[2] که اسم بنده را اوّل‌بار در این جلسه آوردند، بنده اگر حکم بکنم، ایشان قبول خواهند کرد؟ قطعاً قبول نمیکنند.[3] من به هر حال …

از محورهای وحدت عمومی

وحدت عمومى، به معناى گرد آمدن صاحبان سلیقه‌ها و روشهاى گوناگون بر گرد محور اسلام، خطّ امام و ولایت فقیه است. این، همان اعتصام به «حبل‌ا‌لله‌» است که عموم مسلمین بدان مکلّف گشته‌اند و این آن اسم اعظمى است که همه‌ی گره‌ها را باز و همه‌ی موانع را برطرف و همه‌ی شیاطین را مغلوب میکند.