شمول خطاب وصیت آن حضرت به همهٔ کسانی که به آنان میرسد
امروز در خطبه اوّل، جملهای را از امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام مطرح میکنم که به وصیّت آن بزرگوار به اولاد و بازماندگانشان مربوط است و آن گونه که خود ایشان - بنا به نقل نهجالبلاغه[1] - در آن نوشته مرقوم کردهاند، مخاطب این وصیّت، همه کسانی هستند که این نامه و این وصیّت به آنها میرسد؛ یعنی ما هم مخاطب کلمات امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام هستیم. این همان وصیّت معروف است که بعد از یکی دو سطر میفرمایند: «اوصیکما و جمیع ولدی و اهلی و من بلغه کتابی بتقوی اللَّه و نظم امرکم و صلاح ذات بینکم[2] ». تقریباً بیست مطلب در این وصیّت ذکر شده است. بدیهی است وصیّت یک انسان بزرگ، آن هم وقتی که در آخرین ساعات عمر او این وصیت نوشته میشود، شامل حسّاسترین مطالب به نظر اوست. امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام این وصیت را بعد از ضربت ابنملجم نوشتهاند؛ «لمّا ضربه ابن …
اختصاص خطبهٔ اول به شرح وصیت کوتاه امیرالمؤمنین پس از ضربت
بنده امروز به مناسبت یاد امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) خطبهى اوّل را اختصاص دادهام به بیان وصیّتنامهى امیرالمؤمنین. چند وصیّت دارد خطاب به امام حسن و امام حسین (علیهما السّلام). گفتههاى آن بزرگوار به دیگران هم همه وصیّتهاى امیرالمؤمنین است، امّا بعد از ضربت خوردن در شب نوزدهم، یک وصیّت کوتاهى دارد(۲) که انشاءالله آن را امروز براى شما ترجمه میکنم؛ علّت هم این است که هر کسى لُبّ افکار و روحیّات و نظرات و منش خود را در آن لحظات آخر سعى میکند به بهترین و امینترین اشخاص بیان کند. خب، امیرالمؤمنین اعجوبهى خلقت است، مسلمانِ درجهى اوّل است، تالىتِلو(۳) نبىّ اکرم است؛ مقامات او در آسمانها معروفتر است تا …
خطاب وصیت به امام حسن و امام حسین (ع) و به هر کس در هر زمان که به او برسد
… که علی چرا کشته شد؟ علی از آنها چه میخواست؟ علی برای چه مبارزه میکرد؟ برای علی گریه بکنند، اما درد علی، راه علی، کار علی، هدف و مقصود علی را ندانند، آیا این درست است؟ یقیناً نه! امیرالمؤمنین برای اینکه این خلأ را پر بکند، یک وصیتنامۀ کوتاه داده است. این وصیتنامه در بخش اول، خطاب به امام حسن و امام حسین است؛ اما بعد از چند کلمه، خطاب به همه است. تصریح کردند، فرمودهاند که ای حسن و ای حسین! این نامۀ من مخصوص شما دو نفر نیست، هرکس در هر زمانی که این نامۀ من به او برسد، مخاطب به خطابِ من است.
دید الهی علی (ع) معیار فهم همخوانی جملات بهظاهر ناهمخوان وصیت
… صفحه است، خیلی دقیق انتخاب شده است. با چشم معمولی که نگاه کنیم، جملات این وصیت، گاهی ممکن است به نظر، ناهمخوان بیاید. یک جا یک مطلبِ بسیار مهم را از نظر دیدها و تحلیلهای معمولی ما بیان میکند، بعد ناگهان یک مطلبی را که از نظر ما آنقدر اهمیت ندارد، میگوید. اما دید علیبنابیطالب، دید الهی است، دیدِ صائب است، مثل نگاه خداوند متعال به موجودات عالم. کوچک و بزرگ در معیار خدایی و در دید علوی، با کوچک و بزرگ در دید ما، فرق دارد. لذا با این دید اگر کسی نگاه بکند ـ که البته ما دستمان کوتاه است، ما تحلیل میکنیم از دور ـ با همین تحلیل، آنوقت عباراتْ همخوان است. (72/12/13)
نگاه به وصیت بهعنوان دستور زندگی امروز، نه فقط درس اخلاقی
من فقط یک جمله در حاشیۀ این وصیت عرض میکنم، ما در گذشته این وصیت را میخواندیم، بهعنوان یک درس اخلاقی. اما امروز حق نداریم فقط بهعنوان یک درس اخلاقی به این وصیت نگاه کنیم. این وصیت، امروز برای ما دستور زندگی باید باشد. (59/5/10)
آغاز وصیت بیمقدمه با سفارش به تقوا
… است بر اثر زهر؛ باشد، اینها مانع آدمهاى معمولى است، نه مانع کسى مثل علىّبنابى طالب (علیه السّلام)؛ باید در همین ساعات کوتاه بین ضربت خوردن تا شهادت که کمتر از ۴۸ ساعت است، همهى کارهاى واجب و لازم و درجهى یک را انجام بدهد و انجام داد، که یکىاش همین بود. اینجور شروع میشود: اوصیکُما بِتَقوَى الله. بىمقدّمه، اوّلین کلمه تقوا است. در آن هفته که اینجا آمدیم،(۴) اجمالاً راجع به تقوا عرض کردم؛ تقوا یعنى همهچیز یک انسان؛ دنیا و آخرت یک ملّت. زاد و توشهى حقیقى در این راه طولانى که بشر مجبور است آن را بپیماید، تقوا است. اوّل و آخر در کلام امیرالمؤمنین، تقوا است. اوّل تقوا؛ یعنى پسران من! …
مخاطب بودن ما و لزوم عمل به وصیت امیرالمؤمنین
… فرمود: ولا تُمَثَّلوا بِالرَّجُل؛ نبادا او را مثله کنند؛ یعنى اعضاى او را قطع کنند. فَاِنّى سَمِعتُ رَسُول الله صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَ آلِه یَقُولُ: اِیّاکُم وَ المُثلَةَ وَلَو بِالکَلبِ العَقور؛ حتّى سگ را هم تکّهپاره نکنید، مثله نکنید، چه برسد به انسان. این آخرین وصیّت امیرالمؤمنین است و مخاطب این وصیّت ما هستیم و باید به این وصیّت عمل کنیم.
خطاب عمومی وصیت به همهٔ فرزندان، اهل و هر کس که نامه به او برسد
تا اینجا خطاب به امام حسن و امام حسین است ـ البته این حرفها مخصوص امام حسن و امام حسین هم نیست، خطاب به آنهاست، اما برای همه است ـ جملات بعدی را امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام عمومی میفرماید: «اوصیکُما وَ جَمیعَ وَلَدِی» به شما دو پسرم و به همۀ فرزندانم وصیت میکنم، «وَ اَهلی» به همۀ اهل و کسانم، «وَ مَن بَلَغَهُ کِتابی» به هرکسی که این نامۀ من به او خواهد رسید. با این حساب، من و شما هم مخاطب همین کلام امیرالمؤمنین هستیم. همۀ شما را وصیت میکنم به چه چیز؟ باز دوباره «بِتَقوَی اللهِ» مجدداً تقوا. اولین و آخرین کلمۀ امیرالمؤمنین تقواست. بهدنبال آن «وَ نَظمِ اَمرِکُم» نظم امرتان. یعنی چه؟ یعنی کارهایتان را که در زندگی میکنید، همهاش منظم باشد؟ این است معنایش؟ خب، ممکن است …
گزینش حدود بیست موضوع از مهمترین مسائل در وصیت
خب، در این وصیت، امیرالمؤمنین، از اول تا آخر وصیت، حدود بیست موضوع از مهمترینها را، دستچین کرده و بیان فرموده است. بعد هم یک مطلبِ عمدۀ اساسیِ حساسِ همان لحظه را بیان میکند. آن چیست؟ مسئلۀ انتقامجویی. فرمود: «یا بَنی عَبدِالمُطَّلِبِ» ای قوم و خویشهای من که خود را صاحب خون من میدانید؛ «لا اُلفِیَنَّکُم تَخوضونَ دِماءَ المُسلِمینَ خَوضاً» نبادا ببینم که بعد از کشتهشدن …