رفتن به محتوای اصلی

هوای نفس

نام‌های دیگر: هوا و هوس، هواهای نفسانی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خواهش‌های نفس و پیروی از آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در خطبه نماز جمعه تهران— ۱۳۶۴/۰۷/۰۵

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۱همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

خدا را شکر میکنیم که ارتش در طول سالهای متمادی، روز به روز بحمداللَّه، پیشرفت کرده است. ارتش امروز قابل مقایسه با ارتش سالهای پیش و سالهای پیش از آن نیست. امروز ارتش خیلی پیش رفته است. ولی در عین حال، خودنگری، بازنگری و خویشتن‌نگری، همیشه لازم است. فرد هم همین‌طور است. برای فرد هم گاهی لازم است که از خود بیرون آید. و این، سخت‌تر از بیرون آمدن از مجموعه است. هر فردی باید از زندان نفسانیّات و خودبینی و غرور، خود را خارج کند و از بیرون به خود بنگرد. همه ما به این تحوّل احتیاج داریم. جبلّت بشر با نقص آمیخته است. کی میتوانیم آن نقصها را برطرف کنیم؟ وقتی آنها را ببینیم؛ وقتی آنها را بشناسیم و وقتی قبول کنیم که نقص داریم. اگر خودمان را مطلق دانستیم، مغرور شده‌ایم. خیال کرده‌ایم نقصی نداریم. پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهم‌الصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات را به ما القا و تلقین میکند و ما را به آن میکشاند. ضعفها و نقصهای ما از آن جاست. باید خودنگری داشته باشیم تا ضعفها را ببینیم.
اما او با این حال می‌تواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او بشمار رفته است و می‌رود.
اما او با این حال میتواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او به شمار رفته است و میرود.

شاهدها (۱۰ پاراگراف)

مهار هوا و هوس به‌عنوان اساس خودسازی

برادران و خواهران! اگر به خودمان نرسیم، بدبختی است؛ روسیاهی است؛ محرومیت است؛ از چشم خدا افتادن است؛ از مقامات معنوی دور ماندن و از نعیم ابدی الهی، تهیدست ماندن است. پس باید به خودمان برسیم. ماه رمضان فرصت خوبی است. کتابهای اخلاق هم خوشبختانه در اختیار هست. لکن آن چیزی که آدم از مجموع میفهمد و آنچه مهم است، این است که انسان بتواند هوا و هوس خود را کنترل و مهار کند. این، اساس قضیه است.

افتخار واقعی غلبه بر نفس نه برد در برابر حریف

… - البته به بعضی از آنها - درس بیاموزد. ورزشکار در میدان ورزش هم باید احساس کند که در حال تبلیغ است: تبلیغ کشورش؛ تبلیغ ملتش؛ تبلیغ شجاعت این ملت بزرگ. اگر ما رفتیم و مثل بقیه‌ی ورزشکاران در همان چیزهایی که آنها غرق می‌شوند غرق شدیم، این افتخاری ندارد. افتخار این است که انسان بتواند بر نفس خودش غلبه پیدا کند. امام یک‌وقت به قهرمانها و پهلوانهای ما که با ایشان ملاقات کرده بودند، فرمودند «پهلوان واقعی کسی است که بتواند بر نفس خودش هم غلبه پیدا کند.» مضمون حدیث است که خیلیها بر نفس خودشان نمی‌توانند غلبه کنند. در رقابت و رویارویی با هر حریفی، برنده می‌شوند؛ اما در رویارویی با شهوات و هوسهای خودشان می‌بازند.

بت نفس، خطرناک‌ترین بت و اطاعت از آن منافی حضور در حصار توحید

… وارد حصار میشویم! امّا قضیه، به این سادگی نیست. حصار لااله‌الّااللَّه، حصار حاکمیت توحیدی است؛ حاکمیت اللَّه است؛ حاکمیت انحصاری خداست. این لااله‌الّااللَّه است! لااله‌الّااللَّه فقط اثبات وجود خدا نیست. در کنار اثبات وجود خدا، نفی شرکای خداست؛ نفی بتهاست؛ که «مادر بتها، بت نفس شماست.» از همه بتها خطرناکتر، این بتی است که در درون و وجود ماست. این خودخواهی، این هوی و هوس، این خواهشهای نفسانی مخالفِ حکم الهی را که در ما هست، اگر اطاعت کردیم، اسیر نفس خود شده‌ایم و این، با حضور در حصار توحید الهی، منافات دارد. وارد شدن در حصن خدا، یعنی با تمام وجود وارد شدن. نه این‌که اسم حصن خدا را بر روی سینه نوشتن یا بر زبان جاری کردن. به قول معروف با حلوا حلوا گفتن، که دهن انسان شیرین نمیشود! با گفتن لااله‌الّااللَّه - آوردن اسم این حصار - که انسان در حصار قرار نمیگیرد! باید …

اطاعت از شهوات نفس، خطرناک‌ترین بت و نوعی شرک رقیق

… بود، یا امروز در بت‌خانه‌های هندوستان هست. این هم که در محیط اجتماعی انسان و در محیط زندگیاش از یک قانونی، از یک نظامی و از یک جهت‌گیری اطاعت کند آن جهت‌گیری به خدای متعال و به امر الهی وابسته نیست این هم یک نوع بت است و اطاعت و عبادت این را هم نباید کرد. یک نوع دیگر رقیب که از همه‌ عمومیتر است آن نفس آمر و ناهی رقیب خدا در درون ماست، اطاعت بت نفس شما که بدترین و خطرناکترین بت‌هاست، عبادت غیر از خداست یعنی حتی در نظام الهی و در زیر سایه‌ی حکومت پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) کسانی که در جهت و در راه پیغمبر حالا دارند حرکت میکنند، ممکن است اسیر شهوات نفسانی خودشان بشوند و این هم اطاعت غیرخدا و نوعی شرک است، منتها شرک رقیق‌تر، یعنی شرک خیلی غلیظ آن چنانی نیست و این آیه که میگوید: «فلا تجعلوا لله انداداً» این را هم میگوید: که انسان نباید از خودش و از شهوات خودش اطاعت کند! شما چه منطق عقلانی دارید برای اینکه از شهوات خودتان اطاعت میکنید؟ در مورد عبادت خدا منطق عقلانی وجود دارد و فطرت انسانی آن را قبول میکند، اما انسان در مورد اطاعت از شهوات نفسانی، و بت‌پرستیها، و کبرها، و تعیّن‌ها و هرزه‌گردی خود چه منطقی دارد تا آنها را اطاعت کند؟ پس وقتی آیه میگوید: «فلا تجعلوا لله انداداً» این را هم شامل میشود و در ذیل این مطلب در پایان آیه میگوید: «وانتم تعلمون» که من اینگونه ترجمه کردم: پس برای خدا هماورد و انباز مگیرید. البته این «وانتم تعلمون» خطاب به آن کسانی هم که در زمان پیغمبر بودند و چیزی در …

شهوت‌رانی و پیروی از هوای نفس از موانع درونی کمال انسان

… جوامع اسلامی خودِ ما در کشورهای متعدّد - نگاه کنید! یکی از رازهای عقب افتادگی و انحطاط این کشورها - از لحاظ مادّی و معنوی - این است که عمل در زندگیشان، نقش زیادی ندارد. اینها دردها و مرضهای درونی است اینها موانع درونی انسان است که او را از کار باز میدارد. از جمله، شهوت‌رانی یا میل به شهوات؛ که هر چه میخواهد انجام دهد، فکر عاقبت را نکند و دنباله رو هوی و هوس خود باشد. در روایت معروفی نقل‌شده است که فرموده اند:«ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان، اتباع الهوی و طول الامل[3] »؛ ترسناکترین بلایی که از ابتلای شما مسلمانان به آن میترسم، این است که دنباله روِ هوای نفس خودتان باشید؛ یعنی شهوت‌رانی کردن و شهوات را بر عقل مسلّط ساختن. …

لزوم مهار دائمی نفس سرکش تا از کنترل خارج نشود

این، عملِ امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فیمابین خود و خدایش بود. کوبیدن پتک بر سرِ پیل مستی بود که نامش نفس است و در وجود بشر، سربلند میکند. مثل یک پیلبان زرنگ، باید دائم با چکش بر سر پیل نفس بکوبی؛ والّا رَم میکند و دیگر قابل کنترل نیست.

مبارزه با هوا در رأس کارهای نیک و خودسازی

… آورده است که قدری در این ماه به خودمان برسیم. روزه، نعمت بزرگی است. شکم خالی است و مبارزه با نفس، تا حدودی در اثنای روز، از جهات مختلف وجود دارد: هرچه را دوست دارید، نمیخورید و نمیآشامید و بسیاری از مشتهیات نفسانی را برای خودتان به مدت چند ساعت ممنوع میکنید. این، یک مبارزه با نفس است؛ مبارزه با هواست، و مبارزه با هوا، در رأس تمام کارهای نیک و خودسازیها قرار دارد.

سستی در کار هنگام نبودن ناظر به‌عنوان وسوسهٔ نفسانی

آنچه که من در مجموع فهمیده‌ام این است که اگر کسى بخواهد درست عمل کند، باید اولاً به تکلیف و تعهد شرعى پایبند باشد و احساس کند که مشغول انجام دادن وظیفه‌ى شرعى است. گاهى انسان خسته است، کار هم هست، کسى هم شاهد و ناظر نیست. مى‌گوید «حالا چه لزومى دارد که این کار را تا آخرش انجام دهم، یا این دقت را در این کار بکنم؟» این، وسوسه‌ى نفسانى است.

مظهر درونی طاغوت و لزوم پناه بردن به خدا از آن

طاغوت، همان طغیانگری است که انسانها را از راه خدا منحرف می‌کند. امروز مظهر عینی و ملموس این طغیانگری در دنیا، همین قدرتهای سوء مثل استکبار امریکایی و امثال آن هستند. مظهر درونی آن هم، نفس ما و هوای ماست که از آن باید به خدا پناه ببریم.

گمراه شدن افراد بسیار با وسوسهٔ نفس

پس بنابراین: من میگویم این عوامل و همان وسوسه‌ی نفسانی که شما گفتید مؤثرند البته مؤثر هست و وسوسه‌ی نفس چه بسا افرادی را گمراه کرده است، اما آن اراده و قدرت انتخابی که خدا به آنان داده است، او میتواند بر همه‌ی اینها فائق آید، به شرط این که انسان این اراده را به کار بگیرد.