رفتن به محتوای اصلی

هوای نفس

نام‌های دیگر: هوا و هوس، هواهای نفسانی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خواهش‌های نفس و پیروی از آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در خطبه نماز جمعه تهران— ۱۳۶۴/۰۷/۰۵

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

خدا را شکر میکنیم که ارتش در طول سالهای متمادی، روز به روز بحمداللَّه، پیشرفت کرده است. ارتش امروز قابل مقایسه با ارتش سالهای پیش و سالهای پیش از آن نیست. امروز ارتش خیلی پیش رفته است. ولی در عین حال، خودنگری، بازنگری و خویشتن‌نگری، همیشه لازم است. فرد هم همین‌طور است. برای فرد هم گاهی لازم است که از خود بیرون آید. و این، سخت‌تر از بیرون آمدن از مجموعه است. هر فردی باید از زندان نفسانیّات و خودبینی و غرور، خود را خارج کند و از بیرون به خود بنگرد. همه ما به این تحوّل احتیاج داریم. جبلّت بشر با نقص آمیخته است. کی میتوانیم آن نقصها را برطرف کنیم؟ وقتی آنها را ببینیم؛ وقتی آنها را بشناسیم و وقتی قبول کنیم که نقص داریم. اگر خودمان را مطلق دانستیم، مغرور شده‌ایم. خیال کرده‌ایم نقصی نداریم. پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهم‌الصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات را به ما القا و تلقین میکند و ما را به آن میکشاند. ضعفها و نقصهای ما از آن جاست. باید خودنگری داشته باشیم تا ضعفها را ببینیم.
اما او با این حال می‌تواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او بشمار رفته است و می‌رود.
اما او با این حال میتواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او به شمار رفته است و میرود.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

لزوم شجاعت و قدرت برای مبارزه با منیت و شیطان درونی

… کنیم و پاکیزه کنیم؛ نفوس خودمان را با خدا آشنا کنیم. این جهاد، بزرگ‌تر است از هر جهاد ظاهرى و با هر دشمنى با هر عظمتى. همه‌ى انبیاى الهى آمده‌اند تا انسان را بسازند؛ انسان را از دست منیّتهاى خود نجات بدهند، انسان را از شرّ وسوسه‌هاى درونى خودش خلاص کنند. این شجاعت و این قدرت در ما باید به ‌وجود بیاید که بتوانیم با وسوسه‌هاى درونى خودمان، با هواى نفْس خودمان، با آن شیطانى که در وجود ما است و اسم آن «من» است [مبارزه کنیم]. هر کدام از ما شیطانى داریم در درون خودمان، از وجود خودمان: همان «منِ» ما؛ همان منیّت ما؛ همان خودخواهى ما؛ همان هوسها و هوس‌رانى‌هاى ما؛ ما را از دست آن شیطان چه کسى نجات خواهد داد جز اراده‌ى دینى و ایمان قوى و دلى که با تزکیه و اخلاق الهى آشنا شده باشد؟ این خیلى قوّت و شجاعت لازم دارد. شجاعت این مبارزه بیشتر است از شجاعت مبارزه‌ى …

گرفتاری بزرگ پیروزمندان بر دشمنان در مبارزه با نفس خود

گرفتارى بزرگ آنهایى که در مبارزه‌هاى با دشمنان بزرگ پیروز میشوند و کسانى را به خاک مى‌نشانند و قدرتهایى را نابود میکنند، در مبارزه با نفْس خودشان است. این غرورى که به ما دست میدهد، این هوس و شهوتى که به ما عارض میشود، این غفلت و نسیان از یاد خدا که ما را فرامیگیرد، این شیطان‌صفتى‌اى که به ما عارض میشود در معامله‌ى با برادرانمان، با جامعه‌مان، با حوادث دُوروبَرمان، آن شیطان درونى است؛ این است که باید آن را علاج بکنیم. و بشر بیشترین ضربه را از همین هوس درونى و منیّت خود خورده است؛ ذلّت انسان هم ناشى از این است؛ تکبّر انسان هم ناشى از این است؛ هم قدرتهاى استکبارى و فرعون‌ها ضربه‌ى این منیّت و فرمان نفْس خودشان را خورده‌اند، هم آنهایى که زیر بار فرعون‌ها رفته‌اند.

پیامد سرکوب‌نکردن شیطان درون برای خانواده، ملت و منطقه

عزیزان! من و شما دائماً در معرض همین خودخواهى هستیم؛ دائماً شیطانى که در درون ما است، به ما امر میکند به بدى، به دشمنى، به خودخواهى، به فساد. اگر یک انسان نتواند آن شیطان درونى را سرکوب کند، ضایعه‌ى آن فقط به خود او برنمیگردد؛ ممکن است به یک خانواده برگردد، به مردم یک شهر برگردد، به یک ملّت برگردد یا ضایعه‌ى آن به یک منطقه برگردد؛ همچنان ‌که در مورد این حوادث اخیر دیدید که برگشت. یک رژیم خودخواهِ بیگانه‌ى از مفاهیم الهى و انسانى کارى میکند براى جاه‌طلبى، که کفّاره‌ى آن را باید مردم پس بدهند؛ [آن هم] نه فقط ملّت عراق؛ ملّتهاى منطقه.

پستی و اسارت انسان‌ها و ملت‌ها در نتیجهٔ پیروی از هوس

… که ما را در اختیار میگیرد، این هوسها و خودکامگى‌هایى که در ما هست، که در هر انسانى هست، ما را به این طرف و آن طرف میکشانند؛ ما را به آلودگى‌ها میکشانند، ما را به لجنزارها میکشاند؛ این هوس نفسانى، ما را پست میکند. انسانها پست نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان. انسانها توسرى‌خور نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان. این ملّتها اسیر دستها و سرپنجه‌هاى خونین قدرت‌طلبان نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان؛ هوس زندگى، هوس خوشگذرانى، هوس لذّات، هر چند پست و کوچک. و انسانیّت اساساً از اوج سقوط نمیکند مگر به تبعیّت و بندگى هوس. بندگى خدا این بندگى را نفى میکند؛ یعنى اگر کسى بنده‌ى خدا است، باید دیگر بنده‌ى نفْس خودش نباشد؛ باید با هواى نفْس خودش مبارزه کند؛ تسلیم او نشود، زیر بار او نرود؛ بنده‌ى او نباشد، یعنى زیر بارش نرود. هر چه نفْس خواست، هر چه دل ــ به تعبیر فارسى ما ــ رغبت …

معبود قرار دادن هوای نفس و اسارت بشر امروز در هوای خود و دیگران

… و ذکر میشود همین است: مسئله‌ى اجتناب از بندگى غیر خدا، بندگى قطبها و قدرتها و جاذبه‌هاى گوناگون. مثلاً درباره‌ى خدا گرفتن و معبود گرفتنِ هواى نفْس: اَفَرَءَیتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ‌و هَویهُ وَ اَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلم.[18] این مضمون در قرآن مکرّر ذکر شده. کسانى هستند که خداى آنها، معبود آنها، آن کسى که او را عبودیّت میکنند و در مقابل او خضوع و تسلیم دارند و دست‌بسته هستند، عبارت است از هواى نفْسشان. ببینید دیگر، ببینید بشر چگونه اسیر هواى نفْس خودش و هواى نفْس دیگران است! متأسّفانه این‌ جورى است. امروز بشریّت، هم اسیر هواى نفْس خودش است، هم اسیر هواى نفْس دیگران.

اثر هوای نفس حاکمان بر سرنوشت ملت‌ها

… بر سر قدرت بماند. میدانند که اگر با آمریکا دربیفتند، با عواملى که داخل آن حکومت دارند، سرنگونشان میکنند. طیّاره‌ى یکى را سرنگون میکنند، علیه یکى کودتا درست میکنند، که در کشورهاى آسیایى و آفریقایى متأسّفانه دیده‌ایم. از اینها میترسند، میشوند بنده‌ى آمریکا. پس ببینید یک ملّت ــ یک ملّت صد میلیونى گاهى، پنجاه میلیونى، یعنى پنجاه میلیون انسان ــ عواقب خضوع در مقابل آمریکا را، خضوع آن رئیس در مقابل آمریکا را تحمّل میکند، براى چه؟ براى اِشباع هواى نفْس آن آقا. یعنى گاهى وقتى که میدان به یک هواى نفْس داده میشود، بر سرنوشت یک ملّت اثر میگذارد. بندگى هواى نفْس یعنى این. اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را بندگى میکنیم، یعنى این هواى نفْس را دیگر بندگى نمیکنیم. اگر کسى بگوید «اِیّاکَ نَعبُد»، یعنى دیگر من هواى نفْسى را که موجب اسارت یک ملّت است، بندگى نمیکنم؛ و هر جور هواى نفْسى را؛ فقط [هم] این نیست؛ این …

تحمل دیکتاتورهای دست‌نشاندهٔ آمریکا و اروپا به‌سبب غلبهٔ هوس

… هیچ‌ کدام از کشورهاى آمریکاى لاتین ــ از آرژانتین و شیلى و مانند اینها تا حتّى برزیل که بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین کشور آمریکاى لاتین است، و کشورهاى کوچک اروگوئه و نیکاراگوئه و مانند اینها ــ از علم غرب برخوردار نیستند، [امّا] از فرهنگ غرب صد درصد برخوردارند. ملّتهایى که در این کشورها سالیان متمادى، دیکتاتورهاى نظامىِ گذاشته‌شده‌ى مستقیم و صریح از سوى آمریکا و اروپا را تحمّل کردند، حالِ اینکه از آب جُوِ عصرانه‌شان ــ که از محلّ کار برمیگردند، از مزرعه برمیگردند ــ بگذرند نداشتند؛ این ‌قدر هواى نفْس بر اینها غالب بود. توجّه میکنید؟ آدم بخواند این کتابها را. من نمیدانم حالا این کتابها رایج و در دسترس جوانها هست یا نه. زمانهاى پیش از انقلاب چون مسائل مبارزاتى خیلى مطرح بود، از این ‌جور کتابها زیاد ترجمه میشد، زیاد هم به جوانها میدادیم. خود بنده هم میخواندم، همه‌ى این کتابها …

آماده‌تر شدن برای مقاومت بعدی با مقاومت در برابر هر شهوت

… سن هیجده، نوزده سالگی بنام یوسف را، در عین شهوت و در نهایت زیبائی که مورد علاقه‌ی زنی با همین خصوصیات قرار میگیرد: اینجا دو جور میشود عمل کرد: یکی تسلیم شدن و بصورت یک آدم فاسقی درآمدن و دیگر امتناع کردن و ناگهان رشد کردن و بالا رفتن و تعالی پیدا کردن است. این از چیزهای خیلی واضح و از آن تأثیر و تأثرهایی است که انسان نتیجه‌اش را خیلی زود میبیند، شما در مقابل هر یک از شهوات مقاومت کردید اولین اثرش این است که برای مقاومت بعدی آماده‌تر و قویتر میشوید. ممکن است شما بگوئید: نه، آن آقایی که مقاومت کرد، او یک خصوصیتی داشت که این دیگری نداشت، چه خصوصیتی؟ هم او عقل داشت هم این، هم او چشم داشت، هم این میدید، منتها این خودش را رها کرد و تسلیم هوای نفس شد و تصمیم نگرفت اما او تصمیم گرفت. و لذا تصمیم گرفتن و تصمیم …

رد ایمان حق به سبب انگیزه‌های نفسانی

گروه دوم آن کسانی هستند که بر آن جهالت و بیخبری پافشاری میکنند. اگر این ایمان جدید با انگیزه‌های نفسانی آنها مواجه شد و در جهت مقابل این انگیزه‌ها قرار گرفت اینها بجای اینکه آن ایمان را که حقیقت است بپذیرند، تسلیم آن انگیزه‌های نفسانی خودشان میشوند که آن انگیزه‌ها این ایمان را رد میکند. اما آن انگیزه‌ها چیست؟

بت نفس خطرناک‌ترین بت و سرچشمهٔ شرارت‌ها

برادران و خواهران! در وجود ما، هم سرچشمه‌ى همه‌ى شرارتها وجود دارد که همان نفْس ما است ــ که از همه‌ى بتها خطرناک‌تر، بت نفْس ما است، خودخواهى ما است ــ و هم سرچشمه‌ى همه‌ى خیرات و زیبایى‌ها و کمالها در وجود ما است. اگر ما بتوانیم و همّت کنیم خودمان را از چنگال نفْس امّاره‌ى به سوء و شهوات نفسانى نجات بدهیم، سرچشمه‌ى خیرات بر روى ما گشوده خواهد شد. دنیا اگر پُر از ظلم و جور است، اگر قدرتهاى استکبارى به مردم دنیا زور میگویند و به آنها جفا میکنند، اگر بسیارى از ملّتها با …

سرکشی و فراموشکاری نفس و نیاز به تذکر مداوم

بنده کوچک‌تر از آن هستم که بخواهم به کسى نصیحت و موعظه بکنم. خود من بیش از دیگران احتیاج دارم به موعظه و نصیحت، ولى دستور قرآن است که باید یکدیگر را توصیه کنیم به حق و توصیه کنیم به صبر و پایدارى در راه حق. و نفْس انسان، سرکش و فراموش‌کار است؛ تذکّرِ دم‌به‌دم لازم دارد. و به قدر احساس وظیفه، مطالبى را فکر میکنم که عرض میکنم. خود بنده هم مخاطب به همین مطالب هستم. و شروع مطلب را از همین آیه‌ى مبارکه قرار میدهم که مربوط است به جنگ اُحد. اگر چه جنگ اُحد یک حادثه‌ى کوتاه‌مدّت و کوچک است در مقیاس مسائل تاریخى و جهانى و مسائل …

جلوگیری از غلبه و وسوسهٔ نفس در پنهان از دید دیگران

… در نظامهایى که به خدا و به قیامت اعتقاد ندارند، بسته به زرنگى‌شان، که چگونه زیر و رو کنند، لابه‌لا کنند که چشمهاى حسابگر دنیایى و حسابرس دنیایى نبیند، قاضى نبیند، دادگاه نفهمد، بازرس نفهمد، مافوق نفهمد، مسئله به همین جا خاتمه پیدا میکند. ما این‌جور نیستیم؛ آنجایى که دیگران نمیفهمند، آنجایى که دیگران تشخیص نمیدهند، اوّلِ مشکل ما است که نفْس ما بر ما غلبه نکند و وسوسه نکند.

تسویل نفس در بزرگ‌نمایی ضرورت حمله به برادر مخالف

… بد جورى حرف میزند؛ نماینده‌ى مجلس است، مسئول دولتى است و بد روشى را اتّخاذ کرده، اگر حالا رها کنید این اختلافات را، شما آن انتقاد تیزِ زهرآگینِ تلخ را نکنید، چه پیش مى‌آید؟ آیا اگر این کار را نکردید، اسلام از دست خواهد رفت؟ انقلاب از دست خواهد رفت؟ والله نه. اگر کسى نفْسش این را براى خودش تسویل[26] بکند، باید نفْس خودش را متّهم بکند؛ این تسویلِ نفسانى و شیطانى است؛ آن‌چنان تصویر میکند که اگر این مقاله را شما ننوشتید اینجا، اگر این حرف را در فلان تریبون نزدى، اگر آن سخنرانى را در آنجا نکردى، همه‌چیز زیر و رو خواهد شد؛ نه آقا، اگر بزنى خیلى چیزها زیر و رو خواهد شد.