رفتن به محتوای اصلی

هوای نفس

نام‌های دیگر: هوا و هوس، هواهای نفسانی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خواهش‌های نفس و پیروی از آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در خطبه نماز جمعه تهران— ۱۳۶۴/۰۷/۰۵

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

خدا را شکر میکنیم که ارتش در طول سالهای متمادی، روز به روز بحمداللَّه، پیشرفت کرده است. ارتش امروز قابل مقایسه با ارتش سالهای پیش و سالهای پیش از آن نیست. امروز ارتش خیلی پیش رفته است. ولی در عین حال، خودنگری، بازنگری و خویشتن‌نگری، همیشه لازم است. فرد هم همین‌طور است. برای فرد هم گاهی لازم است که از خود بیرون آید. و این، سخت‌تر از بیرون آمدن از مجموعه است. هر فردی باید از زندان نفسانیّات و خودبینی و غرور، خود را خارج کند و از بیرون به خود بنگرد. همه ما به این تحوّل احتیاج داریم. جبلّت بشر با نقص آمیخته است. کی میتوانیم آن نقصها را برطرف کنیم؟ وقتی آنها را ببینیم؛ وقتی آنها را بشناسیم و وقتی قبول کنیم که نقص داریم. اگر خودمان را مطلق دانستیم، مغرور شده‌ایم. خیال کرده‌ایم نقصی نداریم. پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهم‌الصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات را به ما القا و تلقین میکند و ما را به آن میکشاند. ضعفها و نقصهای ما از آن جاست. باید خودنگری داشته باشیم تا ضعفها را ببینیم.
اما او با این حال می‌تواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او بشمار رفته است و می‌رود.
اما او با این حال میتواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او به شمار رفته است و میرود.

شاهدها (۱۰ پاراگراف)

نقطهٔ انحراف جایی که «خود» به‌جای «خدا» وارد میدان می‌شود؛ نفس دشمن‌ترین دشمن

برادران! داراى هر سلیقه‌اى که هستید، داراى هر جناحى و فکرى و خطّى به‌ قول معروف که هستید، یک جا راه منشعب میشود؛ بدانید یک جا است نقطه‌ى انشعاب؛ مواظب آنجا باشید و آنجا عبارت است از آن نقطه و لحظه‌اى که احساس میکنید به جاى «خدا»، «خود» وارد میدان میشود؛ آنجا انحراف است؛ نقطه‌ى انحراف اینجا است. اَعدىٰ عَدُوِّکَ نَفسُکَ الَّتى بَینَ جَنبَیک؛[7] از همه‌ى دشمنها، این دشمن‌تر است؛ آن نفْس، آن «من»، آن چیزى که براى ارضاء آن، گاهى ممکن است خداى نکرده حاضر بشویم شریف‌ترین و عزیزترین ارزشها را هم از یاد ببریم؛ اینجا نقطه‌ى انحراف است؛ مواظب این باید بود. این هم هر لحظه در انتظار ما است. این از آن اشتباهاتى نیست که ما در تاریخ زندگى‌مان …

نفس امّاره بزرگ‌ترین دشمن درونی و مهار آن شرط توفیق در جهاد

در درون وجود ما، بزرگترین دشمن ما کمین گرفته و آن، نفس امّاره و شهوات و خودخواهی و خودپرستیهای ماست. هر لحظه‌یی که بتوانیم، این مار گزنده و این دشمن کشنده را سر جای خود بنشانیم - ولو به‌طور موقت - در آن لحظه، ما موفق و سعادتمند و قادر بر عمل و مقاومت و ایستادگی و جهاد فی‌سبیل‌اللَّه هستیم. هر وقتی که این دشمن، سر بلند کند و عقل و نیروی معنوی و نفس رحمانی در وجود ما را سرکوب کند و تحت تأثیر خود قرار بدهد، در آن لحظه، ما در حال سکون و رکود و یا عقبگردیم. سکون، یعنی عقبگرد. این دو، یکی است.

مهار «من» درونی و هوای نفس مایهٔ اصلاح همهٔ امور و رستگاری

… خطر بیفتد، همین که حرفت را کسی قبول نکند، همین که چیزی مطابق میلت ــ ولو خلاف شرع ــ ظاهر بشود، همین که سر دو‌راهی قرار بگیری: یک طرف منافع شخصی، یک طرف وظیفه و تکلیف، در یک چنین تنگناها و بزنگاه‌هایی، آن «منِ» درونی انسان سر بلند میکند و خودش را نشان میدهد. اگر ما بتوانیم این «منِ» درونی را، این هوای نفْس را، این فرعون باطنی خودمان را، این شیطانی که در درون ما است، مهار کنیم، یا اقلّاً یک‌ قدری مهار کنیم، همه‌ی امور اصلاح خواهد شد؛ و اوّلش امر خود ما؛ اوّل، خود ما آدم خواهیم شد و به فلاح خواهیم رسید. ماه رمضان، مقدّمه‌ی این است. روزه، نمازِ با‌توجّه، انفاقات، حتّی جهاد فی‌سبیل‌الله‌ برای رسیدن به یک چنین دنیایی است که مردم بنده‌ی خدا باشند. پروردگارا! به محمّد و آل محمّد ما را بنده‌ی خودت قرار بده.

پیروی از خواهش نفس افتادن به مسیر سقوط و مخالفت با آن آغاز صعود

از آن طرف هم همین‌ جور [است]. آن لحظه‌اى که ما به خواهش نفْسمان گوش میدهیم، عملى که انسان را از خداى متعال دور میکند ــ العیاذبالله‌ ــ انجام میدهیم، در آن لحظه از آن جادّه پا را گذاشته‌ایم به این جادّه‌اى که ما را به طرف پایین میبرد. در آن لحظه‌اى که انسان تصمیم میگیرد که بر خلاف اهواء خود حرکت کند و با این خودخواهى، با این غرور، با این تبعیّت از شیطان نفْس و هواى نفسانى مخالفت کند ــ که امام بزرگوار ما دائماً در طول این ده سال و اندى، ما را از آن بر حذر میداشتند و در همه‌ى قضایا به همه‌ى ما، به همه‌ى ملّت ایران، از جمله به ما مسئولین میگفتند که مواظب باشید اسیر آن نشوید[10] ــ همان لحظه از این مسافت قریب که «وَ اَنَّ الرّاحِلَ اِلَیکَ قَریبُ المَسافَة»، پا را گذاشته‌ایم در آن جادّه و میرویم به سمت بالا؛ و این در ماه رمضان امکان‌پذیر است؛ در ماه رمضان آسان‌تر از همیشه است. پس امسال نوروز ما حقیقتاً میتواند نوروز باشد؛ نه فقط نوروز در طبیعت، بلکه نوروز در ذات خود ما، در وجود خود ما، در حرکت ما؛ و امروز این بسیار مهم است.

نقد ادعای آمادگی جان‌فشانی با وجود اسارت در غرایز

… میدان جنگ بتواند از جان خود هم بگذرد. قدم اوّل، گذشتن از یک چیزِ کمتر از جان است، از یک چیز کوچک، از یک نام، از یک نشان، از یک احترام، از یک ارزش مادّى، از یک خانه‌ى خوب، از یک ماشین، از یک پول؛ از اینها اگر توانستیم بگذریم، از جان هم راحت میتوانیم بگذریم. این‌جور نیست که کسى در بند غرایز خود اسیر باشد و غریزه ــ چه غریزه‌ى شهوانى، چه غرایز دیگر زندگى ــ انسان را مثل پر کاهى به این ‌طرف و آن‌ طرف بکشاند، بعد انسان با خودش فکر کند و بگوید ما که حاضریم جانمان را در راه خدا بدهیم! این‌جورى نیست؛ خیال میکنیم.

تکیه‌گاه شیطان برای انحراف انسان از صراط مستقیم

… را نباید از دست بدهیم براى بازگشت به خدا و طلب مغفرت و انابه‌ى به پروردگار. تقوا را پیشه‌ى خود بکنید در تمام اعمال شبانه‌روز؛ یعنى مراقب گفتار و کردار و عمل و تصمیم و اقدام خودتان باشید و نگذارید هواهاى نفسانى، شما را از راه خدا و از تکلیف الهى منحرف بکند. شیطان به اتّکاء نفس امّاره‌ى ما و هواهاى نفسانى ما و خودخواهى‌هاى ما و منیّتهاى ما و هوسهاى ما، ما را از صراط‌المستقیم الهى منحرف میکند؛ باید مواظب باشیم؛ مانند مواظبت آن کسى که در پیچ‌و‌خم‌هاى یک راه کوهستانى خطرناک، مراقب هر حرکت و هر قدم پیشرفت خود است؛ این تقوا است؛ مراقب بودن، خدا را در همه‌ى کارها شاهد و ناظر دانستن، از خطاها و اشتباهاتى که سر میزند، زود توبه کردن، به خدا اتّکاء کردن، از …

خطر مهار نکردن نفس سرکش برای خود و جهان به‌قدر تأثیر هر فرد

… است. همه‌ى ظلمها، همه‌ى تبعیض‌ها، همه‌ى جنگها و خون‌ریزى‌ها، همه‌ى قتلهاى نابه‌حقّى که در دنیا اتّفاق مى‌افتد، همه‌ى کارهایى که زندگى را بر بشر تلخ میکند و انسان را از سعادت خود دور میکند، زیر سر این منیّت و این فرعون درونى‌اى است که در باطن من و شما هست. اگر آن را مهار نکنیم، اگر دهنه نزنید این اسب سرکش را که در وجود ما است، بسیار خطرناک است؛ نه فقط براى خود انسان ــ خود انسان را که این منیّت به خاک سیاه می‌نشاند ــ بلکه به ‌قدر شأن هر کسى و تأثیر هر کسى و شعاع وجودى هر کسى، براى دنیاى خارج از وجود و باطن خود او خطرناک است؛ به هر اندازه‌اى که یک انسانى قدرت دارد که در دنیاى خارج و واقعى تأثیر بگذارد، به همان اندازه فساد ایجاد خواهد کرد. لذاست که در قرآن میفرماید: جَهَنَّمَ مَثوًی لِلمُتَکَبِّرین؛[3] جهنّم جایگاه متکبّران است. گناه‌ها، فسادها، بدبختى‌ها از تکبّر ناشى میشود. کبر انسانها است که دنیایى را در باطن خود آنها و همچنین در فضاى محیطِ به آنها به‌ وجود مى‌آورد که در آن دنیا شیطان مسلّط …

حاکم نبودن هوای نفس شرط جریان زندگی مطابق رضای خدا

همه‌‌ى بدى‌‌ها و زشتى‌‌ها در عالم و در متن زندگى، برمیگردد به بدى‌‌ها و زشتى‌‌ها در انسانها؛ اگر انسانها خوب باشند، زندگى خوب است، زندگى شیرین است. اگر هواهاى نفسانى و شیطان درونى انسان بر اعمال انسان حاکم نباشد، امور زندگى با روشى که مورد رضا و پسند رحمان است، تحقّق پیدا خواهد کرد و جریان خواهد یافت. این انسانها هستند که متن زندگى را و واقعیّت جهان را و عالم را، تلخ و شیطانى و زشت و همراه با رنج و درد و پریشانى میسازند.

شیطان درونی انسان‌ها عامل زشتی و بی‌عدالتی و فقر در جهان

هر جا انسانها خوب شدند، زندگى هم خوب خواهد شد؛ هر جا انسانها در خود تحوّلى عمیق به‌‌ وجود آوردند، در زندگى آنها هم تحوّلى عمیق به‌‌ وجود خواهد آمد. اگر مى‌‌بینیم که در این دنیاى بزرگ، زشتى و بى‌‌عدالتى و تبعیض و فقر و تلخى و نشانه‌‌ها و خصوصیّات شیطانى‌‌ای وجود دارد، باید ردّ پا و عامل این همه را در وجود انسانها و در شیطان درونى انسانها بیابیم.

بازداشتن نفس از هوس و ترس از مقام پروردگار، راه رسیدن به بهشت

… و الارض و جعل الظّلمات و النّور ثمّ الّذین کفروا بربّهم یعدلون. نحمده و نؤمن به و نستهدى بهداه و نستغفره و نصلّى و نسلّم على حبیبه و نجیبه و خیرته فى خلقه سیّدنا و نبیّنا ابى‌القاسم محمّد و على آله الاطیبین الاطهرین المنتجبین سیّما بقیّة‌ الله‌ فى الارضین. قال الله‌ الحکیم فى کتابه: وَ اَمّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَویٰ . فَاِنَّ الجَنَّةَ هِیَ المَأویٰ.[1]