خدا را شکر میکنیم که ارتش در طول سالهای متمادی، روز به روز بحمداللَّه، پیشرفت کرده است. ارتش امروز قابل مقایسه با ارتش سالهای پیش و سالهای پیش از آن نیست. امروز ارتش خیلی پیش رفته است. ولی در عین حال، خودنگری، بازنگری و خویشتننگری، همیشه لازم است. فرد هم همینطور است. برای فرد هم گاهی لازم است که از خود بیرون آید. و این، سختتر از بیرون آمدن از مجموعه است. هر فردی باید از زندان نفسانیّات و خودبینی و غرور، خود را خارج کند و از بیرون به خود بنگرد. همه ما به این تحوّل احتیاج داریم. جبلّت بشر با نقص آمیخته است. کی میتوانیم آن نقصها را برطرف کنیم؟ وقتی آنها را ببینیم؛ وقتی آنها را بشناسیم و وقتی قبول کنیم که نقص داریم. اگر خودمان را مطلق دانستیم، مغرور شدهایم. خیال کردهایم نقصی نداریم. پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهمالصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات را به ما القا و تلقین میکند و ما را به آن میکشاند. ضعفها و نقصهای ما از آن جاست. باید خودنگری داشته باشیم تا ضعفها را ببینیم.هوای نفس
نامهای دیگر: هوا و هوس، هواهای نفسانی
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
خواهشهای نفس و پیروی از آنها.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:گزیدهای از بیانات در خطبه نماز جمعه تهران— ۱۳۶۴/۰۷/۰۵
سیر زمانی
از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴۱۳۶۴۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
اما او با این حال میتواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همهی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او بشمار رفته است و میرود.اما او با این حال میتواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همهی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او به شمار رفته است و میرود.شاهدها (۱۴۳ پاراگراف)
از دست رفتن خصلت انقلابی جامعهٔ اسیر هوسها و پیدایش تبعیض و باندبازی
وقتیکه مال دنیا، آسایش دنیا، فرش دنیا، زیور دنیا، جواهر دنیا، طلای دنیا، غذای لذیذ دنیا به کام انسان مزه کرد و آدم خودش را اسیر این چیزها کرد، خب، این دیگر اِشکال نیست، این یک سراشیبی لغزنده است؛ پایت را که گذاشتی، دیگر رفتی. جامعه وقتیکه اسیر هواها و هوسها شد، خصلت انقلابی و پارساییِ انقلابیِ خودش را از دست داد و رفت دنبال شکم و لِفتولیس[2] و خوردن و نوشیدن و چریدن و استفادهکردن، آنوقت تبعیض هم پیش میآید، تنافس[3] هم پیش میآید، دعوای سر لذتها هم پیش میآید، باندبازی هم پیش میآید. یک عده میشوند قدرتمندان، بانفوذها، موجّهها، از خطاهای همدیگر اغماضکنها، گناههای همدیگر را ندیدهبگیرها، یک عده هم میشوند مقابل اینها؛ خب، برمیگردد به همان وضع جاهلیت. اسلام هرگز نمیخواهد یک وضعیت بد را به یک وضعیت بدِ دیگر تبدیل کند.حائلشدن میان دل بابصیرت و عمل برطبق بصیرت
… که جزو چهرههای معروف اسلام بودند، بهخاطر توقعاتی که برآورده نمیشد، از امیرالمؤمنین فاصله گرفتند. یکیاش خود طلحه و زبیر بودند؛ سعدبنابیوقّاص بود، و بعضی دیگر از بزرگان زمان پیغمبر بودند که چهرههای معروفی هم بودند، از صحابه هم بودند، محترم هم بودند؛ اما انسان موجود ضعیفی است، هوای نفس انسان، خواستهای انسان، در تعیینکنندهترین حالات انسان، گاهی اوقات میان دلِ بابصیرت و عملی که برطبق این بصیرت بایستی انجام بشود، فاصله میاندازند و حائل میشوند و نمیگذارند که تصمیم درست و بهجا گرفته بشود. لذا بود که یک عدهای از اطراف امیرالمؤمنین پراکنده شدند. من گمان نمیکنم امروز در دنیای اسلام، حتی یک نفر وجود داشته باشد که صحابۀ پیغمبری را که از امیرالمؤمنین فاصله گرفتند، بهخاطر این فاصلهگرفتن، ملامت نکند. البته آنکسانیکه این فاصلهگرفتن را عیب …پیروی زمامداران از هوس و لزوم کنار گذاشتن هوس در برابر عقل و راه پیامبران
«اِنَّمَا بَدءُ وُقوعِ الفِتَنِ اَهواءٌ تُتَّبَعُ» سرآغاز پیدایش فتنهها، هوسها و هواهایی هستند که اطاعت میشوند. (58/10/17) سرآغاز همۀ فتنههای عالم، سرفصل همۀ نابسامانیهای ملتها، هوسهایی است که سررشتهداران و آنکسانیکه زمام کار را بهدست گرفتهاند، دنبالهرَوی آن هوسها را قبول میکنند. (48/9/11) هوس در همه هست، هواهای نفسانی در انسانها بهطور مُضمَر و مکنونی[6] وجود دارد، اما آنچه انتظار میرود از یک انسانِ رو به تکامل و مؤمن، این است که این هوسها، در آن هنگامیکه با اندیشۀ درست، با راه پیشنهادشدۀ بهوسیلۀ مرشدانِ راه ـ یعنی پیامبران، یعنی عقل، عقل انسانی ـ وقتی میان هوس و این اندیشهها تضادی بهوجود میآید، این هوسها کنار گذاشته بشود، راه پیشنهادیِ این هوسها پیموده نشود. وقتی این وظیفۀ انسانی عمل نشد و راهِ هوس پیموده شد و «اَحکامٌ تُبتَدَعُ» احکام و مقرراتی بدون تناسب با سرشت انسان و بدون اتکای بر مبانی و اصول دین، (58/10/17) مقرراتی خودساخته، احکامی بدون نیاز اجتماع، بدون توجه به وضع مردم، (48/9/11) در جامعه وضع شد، فتنهها …ناتوانی اسیران شهوات و خودخواهی از نجات بشر
چه کسی میتواند این دستِ نجات را بهسوی بشریّت دراز کند؟ آنکسانیکه چسبیدۀ به مطامع و هوسها و شهوات باشند، نمیتوانند، چون خودشان گمراهند. آنکسانیکه اسیر خودخواهیها و منیّتها باشند، نمیتوانند بشر را نجات بدهند. باید کسی پیدا بشود و خودشان را نجات بدهد؛ یا لطف خدا به سراغ آنها بیاید، تا ارادۀ آنها قوی بشود و بتوانند خودشان را رها کنند. آن کسی میتواند بشر را نجات بدهد که دارای گذشت باشد، بتواند ایثار کند و از شهوات بگذرد؛ از منیّت و خودپرستی و خودخواهی و حرص و هویٰ و …مانع شدن هوس، طمع و غرض از قضاوت درست عقل
بنابراین دین که میآید، برای کوبیدن عقل نمیآید، برای نسخ کردن[16] عقل و بیرون راندن عقل از زندگی نمیآید، پس دین میآید برای چه؟ برای هدایت عقل، برای دستگیریِ عقل. عقل هست، اما وقتی هوس در کنارش باشد، نمیتواند درست قضاوت کند. عقل هست، ولی وقتی طمع پهلو به پهلویش باشد، نمیتواند درست ببیند. وقتی غرض در کنارش است، نمیتواند درست بفهمد. دین میآید هوسها را، هواها را، طمعها را، ترسها را، غرضها را، از عقل میگیرد، عقل سالمِ کامل را تقویت میکند، تأیید میکند تا او خوب بفهمد. و شما وقتیکه مراجعه میکنید به اسلام، میبینید اول تا آخر اسلام، پر است از جلوههای عقل. در قرآن چقدر داریم ﴿اَ …نفس، هوس، ریاستطلبی و تکبر انسان بهعنوان طاغوت درونی
طاغوت رقیب خداست. طاغوت آنیست که شاخ به شاخ، مقابل خدا و فرمان خدا میایستد، هر که هست. گاهی این طاغوت خودِ تویی؛ «اَعدَى عَدُوِّكَ نَفسُكَ الَّتي بَينَ جَنبَيكَ»[21]، گاهی طاغوت همان دل هرزهدَرای[22] توست. گاهی طاغوت همان هوس روز و شب توست. گاهی آقاییطلبیِ یک آدم طاغوت اوست، تکبر یک انسان طاغوت اوست. گاهی هم قدرتهای خارج از وجود انسانند. قدرتهایی که همینطور دایرهوار وسیع میشود، وسیع میشود و بالا میرود. بههرحال پیغمبرها وقتیکه آمدند، گفتند خدا، نه طاغوت. اول جملهای که گفتند این بوده که عبادت کنید و عبودیت کنید خدا را و اجتناب کنید، دوری کنید، …امکان طاغوت شدن نفس و هوای انسان
… الآن معنا میکنیم برایتان. و آن طبقۀ قدرتهای استبدادی را به گمانِ من ـ اینجایش را احتمالی دارم میگویم ـ به گمانِ من با تعبیر طاغوت از آنها یاد میکند. اگرچه که طاغوت یک کلمۀ عام است؛ همانطوریکه دیروز پریروز گفتم، طاغوت یعنی آن قدرت طغیانگر درمقابل خدا؛ ممکن است نفس خود تو طاغوت باشد، که این حدیث را هم خواندم «اَعدَی عَدُوِّکَ نَفسُکَ الَّتی بَینَ جَنبَیکَ»[27]؛ همان جانِ تو، همان نفس تو، همان هوا و هوس تو، همان فرزند تو، همان زن تو، همان دوست محبوب تو، ممکن است طاغوت تو باشد، ممکن هم هست قدرتهای بزرگ باشند. طاغوت بنابراین معنای عامی دارد؛ اما ازآنجاکه میبینیم در قرآن طاغوت را همهجا مقابل الله و دارای شغلها و شأنهای بسیار مهمی قلمداد میکند، میفهمیم که طاغوت بالاترینِ مقامهای یک نظام جاهلیست. یکجا میگوید: ﴿الَّذينَ آمَنوا يُقاتِلونَ في سَبيلِ اللهِ وَ …شکستن بت نفسانیت، کبر و شهوت با غریو ابراهیمی
… تنظیم برنامهی زندگی بر پایهی آن، از او خواسته میشود. فرا گرفتنِ این درس بزرگ و عمل به آن، همان سرچشمهی بابرکتی است که میتواند زندگی مسلمانان را طراوت و حیات و پویایی بخشد و آنان را از گرفتاریهایی که بدان دچارند -در این دوران و در همهی دورانها- برَهاند. بُت نفسانیّت و کبر و شهوت، بت سلطهجویی و سلطهپذیری، بت استکبار جهانی، بت تنبلی و بیمسئولیّتی، و همهی بتهای خوارکنندهی جانِ گرامی انسانی، با این غریو[2] ابراهیمی -آنگاه که از عمق دل برآید و برنامهی زندگی شود- شکسته خواهد شد و آزادی و عزّت و سلامت، به جای وابستگی و سختی و محنت خواهد نشست.گرفتار شدن عدهای در توطئه به سبب حب نفس و مقام
… نظام جمهوری اسلامی تحقق پیدا نکند، انقلاب را استحاله کنند؛ یعنی صورت انقلاب باقی بماند، اما باطن انقلاب، سیرت انقلاب، روح انقلاب از بین برود. در این زمینه خیلی تلاش کردند؛ که آخرین نمایشنامهی آنها که روی صحنه آمد، همین فتنهی ۸۸ بود. در حقیقت، یک تلاشی بود. یک عدهای در داخل، به خاطر حب به نفس، حب به مقام - از این قبیل امراض خطرناک نفسانی - اسیر این توطئه شدند. من بارها گفتهام؛ طراح و نقشهکش و مدیر صحنه، در بیرون از این مرزها بود و هست. در داخل با آنها همکاری کردند؛ بعضی دانسته، بعضی ندانسته. این هم هدف دوم.ناکامی در امتحان بهسبب غلبه نکردن بر هوای نفس
… است، میخواهد با اصرار و لجاجت پای آن حرف بایستد؛ گاهی گذشت از عزیزان است؛ فرزندان، کسان. امتحان یعنی عبور از وادی محنت. یک محنتی را، یک شدتی را جلوی پای یک انسانی یا یک ملتی میگذارند؛ عبور از این محنت، امتحان است. اگر توانست عبور کند، به آن منزل مقصود میرسد؛ اگر نتوانست - نتوانست استعداد مندرج در وجود خود را بروز دهد، نتوانست بر هوای نفس غالب بیاید و عبور کند - میماند؛ امتحان این است. امتحان الهی برای این نیست که خدا ما را بشناسد، ببیند ما در چه وزنی، در چه حدی هستیم؛ خود امتحان در حقیقت یک گام است به سوی مقصد. من و شما که امتحان میشویم، معنایش این است که اگر توانستیم از این شدت و از این محنت عبور کنیم، یک وضع جدیدی، حیات …اثر ضعف اخلاقی و هوای نفس در غفلت برخی علمای طبقات پایین
… بعضیها مثل مرحوم آشیخ فضلالله باقی ماند؛ اینها حساس ماندند؛ اصرار کردند و در متمم، آن مسئلهی پنج مجتهد جامعالشرایط را گنجاندند و مقابله کردند. یک جمع دیگری از همین جبهه، این حساسیت را از دست دادند و دچار خوشباوری و حُسنظن و شاید هم نوعی تغافل شدند. البته انسان حدس میزند که بعضی از ضعف شخصیتیها و ضعفهای اخلاقی و هوای نفس بیتأثیر نبود؛ حالا ولو نه در مثل مرحوم سید عبدالله یا سید محمد؛ اما در طبقات پایین، بلاشک بیتأثیر نبوده که نمونهی واضحش امثال شیخ ابراهیم زنجانیست. اینها بالاخره جزء علما بودند. شیخ ابراهیم هم تحصیلکردهی نجف بود، هم مرد فاضلی بود؛ اما تحت تأثیر حرفهای آنها قرار گرفتند و غفلتزده شدند و مقداری هوای نفسانی در اینها اثر گذاشت و اختلاف از اینجا شروع شد.پرهیز از اثر دادن خواستهها و هواها در تصمیمگیریهای زندگی
… خطاهای ما است؛ ما هستیم که با سوء تدبیر خودمان، با سوء عمل خودمان، با تنبلی خودمان، با دخالت دادن هواهای نفْسانی خودمان، کارها را خراب میکنیم و میوهی تلخ آن، کام ما را تلخ میکند. پس آنچه باید واقعاً از آن بترسیم، خطای خود ما، گناه خود ما، تخلّف خود ما است. این دوّمی موجب میشود که انسان مراقب باشد که در همهی امور زندگی خطا نکند، مواظب باشد که درست بیندیشد، درست فکر کند، درست عمل کند و خواستها و هواها را در تصمیمگیریهای گوناگون در زندگی خودش اثر ندهد. همین جور هم هست؛ در زندگیتان [اگر] نگاه کنید، خواهید دید همه چیز همین جور است.بیاثری و آلودگی تبلیغ برخاسته از هوای نفس
… این تبلیغ است؛ یک رکن، «هدف» این تبلیغ است؛ یک رکن، «ابزار» این تبلیغ و وسایل و شیوههاى این تبلیغ است. منشأ این تبلیغ چیست و چه باید باشد؟ منشأ این تبلیغ باید فکر، اندیشه، خردمندى و اخلاص و معنویّت باشد؛ یعنى باید تبلیغ ما از یک منبع نورانى سرچشمه بگیرد. اگر این تبلیغ از روى هواى نفْس شد، بر اساس انگیزههاى ناسالم شد، از روى بىاعتنائى به اصل کار شد، آن منشأ را نداشت، تأثیر او هم تأثیر آن چشمهى فیّاضى نخواهد بود که از یک منشأ غزیر[9] و پُربارِ حقیقى سرچشمه میگیرد و میریزد؛ منقطع خواهد شد و ناسالم خواهد شد و آلوده خواهد شد. منشأ باید، هم فکر و اندیشه و مطالعه و تأمّل و تدبّر باشد و هم اخلاص، نُصح[10] و علاقهى به مخاطبی که برای او تبلیغ میکنیم.درخواست دلی که ارادهٔ خدا جذبش کند نه هوسها
… ماه از خدا میخواهید، «تقوا» باشد: «واسعدنی بتقواک و لا تشقنی بمعصیتک.[2] » سعادت، در تقواست. دنیا، در تقواست. آخرت، در تقواست. فتح و پیروزی، در تقواست. و گشایش در همه امور و فرج الهی، در پرهیزکاری و تقواست. پس، از خدا بخواهیم که دل با تقوا به ما عنایت کند. یعنی به جای اینکه دل ما جذبِ هوسها و هواها شود و انگیزههای دنیایی و مادّی و شخصی و حقیر، ما را به سوی خود جذب کند، اراده خدا جذبمان سازد و محبت او، ما را به خود جذب نماید و این، بر همه کارهای ما، پرتو افکن باشد. این، توصیه اوّلِ خطبه بود.منشأ غالب خطاهای انسان
… «ولو یؤاخذ اللَّه النّاس بظلمهم ما ترک علیها من دابة.»[8] خدای متعال، از بندگان اغماض میکند والّا اگر بنا بود که به خاطر ظلم، بندگان را مؤاخذه کند، یک نفر بر روی زمین نمیماند: «ما ترک علیها من دابّة.» قهراً دابّه انسانی مراد است؛ چون بحث بر سرِ انسانهاست. بنابراین، دائم خطاهای گوناگونی از ما صادر میشود که غالباً ناشی از هواىِ نفس و مقداری هم ناشی از جهالتها و کوتاه بینیهای ماست. پس، توجّه به استغفار، توجّه به گناه است و لازمه توجّه به گناه، تصحیح عمل است و هر انسانی، باید دائماً خودش را تصحیح کند. اگر این حالتِ تصحیح باشد، آن وقت تکامل به وجود میآید. پس، شرط اصلىِ کمالِ انسانیّت، همین تصحیح است که استغفار یکی از عوامل مهم آن است. …بیم از بیثوابی تکلیفی که مطابق هوای نفس است
اینکه خواهرمان گفتند «گاهی با شما جلسه داشته باشم»، پیشنهاد بسیار خوبی است. جلسه داشتن با شما، برای من از آن تکلیفهایی است که مطابقِ هوای نفس است. برای من، نشستن در مجموعهی شما جزو آن تکالیفی است که با هواىِ نفسم موافق است. شاید ثواب هم از این جهت، واقعاً نداشته باشد؛ چون طبق هوای نفس است. چون مطابق هوای نفسم، نشستن در مجموعهی شما را دوست میدارم، میترسم خدای ناکرده، ثواب هم نداشته باشد. بههرحال، حرفی نداریم. گاهی یک بار هم مینشینیم و با شما صحبت میکنیم. شما میگویید، ما هم میگوییم. اما اوّل شما باید آن به اصطلاح تنشِ تشکیلاتی را به وجود بیاورید. اوّل این تنش انجام گیرد؛ بتنید آنچه را که باید بتنید؛ آن وقت ما هم با تنیدهی شما، ارتباطی برقرار …لذت خلاف شرعِ مورد رغبت نفس بهعنوان صحنهٔ امتحان
و برادران و خواهران من! امتحان براى همه هست. همهى ملّتها وقتى در مقیاس یک ملّت ملاحظه کنیم دچار امتحان میشوند؛ در مقیاس افراد هم که نگاه کنیم، همهى افراد دچار امتحان میشوند؛ امتحانها مختلف است، امّا هست. آنجایى که یک لذّتى سر راه انسان پیدا میشود که نَفْس انسان به آن لذّت راغب است و آن خلاف شرع است، اینجا جاى امتحان است؛ آنجایى که یک پولى سرِ راه انسان قرار میگیرد که انسان میتواند آن را به دست بیاورد امّا خلاف قانون خدا و مقرّرات الهى است، اینجا جاى امتحان است؛ آنجایى که یک سخنى بر زبان انسان جارى میشود که براى شخص انسان فایده دارد امّا سخن، سخن باطلى است، اینجا جاى امتحان …گمراه شدن افراد بسیار با وسوسهٔ نفس
پس بنابراین: من میگویم این عوامل و همان وسوسهی نفسانی که شما گفتید مؤثرند البته مؤثر هست و وسوسهی نفس چه بسا افرادی را گمراه کرده است، اما آن اراده و قدرت انتخابی که خدا به آنان داده است، او میتواند بر همهی اینها فائق آید، به شرط این که انسان این اراده را به کار بگیرد.بازداشتن نفس از هوس و ترس از مقام پروردگار، راه رسیدن به بهشت
… و الارض و جعل الظّلمات و النّور ثمّ الّذین کفروا بربّهم یعدلون. نحمده و نؤمن به و نستهدى بهداه و نستغفره و نصلّى و نسلّم على حبیبه و نجیبه و خیرته فى خلقه سیّدنا و نبیّنا ابىالقاسم محمّد و على آله الاطیبین الاطهرین المنتجبین سیّما بقیّة الله فى الارضین. قال الله الحکیم فى کتابه: وَ اَمّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفسَ عَنِ الهَویٰ . فَاِنَّ الجَنَّةَ هِیَ المَأویٰ.[1]ترجیح حکم و ارادهٔ خدا بر هوسها
… الهی که در راه بسیار دشوار وحشتناکِ خطرناک مرگ و آخرت تنها زاد و توشهای که به کار آدمی خواهد آمد، تقواست. همچنانی که در راههای پر پیچ و خم زندگی و فراز و نشیبها و مبارزهها و تلاشها تنها عاملی که انسان را به پیروزی و موفقیت نوید خواهد داد، تقوای الهی است. امر و نهی الهی را همواره رعایت کنید، اراده و حکم خدا را بر هویها و هوسها ترجیح بدهید، نفس خود را و دل خود را به خضوع در مقابل حکم خدا و ارادهی خدا توصیه کنید و جان و دل را با یاد ذات مقدس الهی روشن و منور بسازید.حکومتنیافتن هواها و هوسها بر انسان مطمئن بهسبب سنگینی بار ایمان
… اطمینان یعنی چه؟ خلاصۀ کلام این شد که اطمینان یعنی طمأنینۀ روحِ انسان، آرامشِ دل انسان، دل آرام باشد. یعنی چه آرام باشد؟ نهاینکه بیتحرک باشد، نهاینکه پیش نرود و پیشرفت نداشته باشد؛ یعنی جاذبههای گوناگون او را به اینسو و آنسو نکشاند، اسباب زحمت او نشود. عشقها و مِهرها و هواها و هوسها، هرکدامی بر او حکومت نکند، بلکه بر اثر سنگینیِ بارِ ایمان، آرام و مطمئن، اما با سرعت هرچه تمامتر بهسوی مقصودِ انسانیت، مقصودِ خلقت حرکت کند، این است معنای اطمینان.قرار گرفتن هوای نفس در جایگاه اله انسان
… اله یعنی هر آن موجودی که انسان درمقابل او بهصورت تقدیس،[6] بهصورت تعظیم و تکریم، خضوع میکند، اختیار خودش را دست او میدهد، سررشتۀ زندگیاش را به او میسپرد، او را دستباز و مطلقالعنان[7] در زندگی خود قرار میدهد، این را در اصطلاح قرآنی میگویند اله. آنکسانیکه هوای نفس را سررشتهدار زندگی خود میکنند، الهشان هوای نفسشان است. آنکسانیکه یک انسان سرکشِ متجاوز را در امور زندگی خود، دستش را باز میگذارند، الهشان همان شیطان است. آنکسانیکه به سنتها و عقیدههای پوچ، بهطور بیقیدوشرط تسلیم میشوند، الهشان همان سنت و عقیدۀ پوچ است. هرچه در وجود انسان و در زندگی انسان، بیقیدوشرط …اطاعت از تمایلات نفسانی نوعی عبادت غیر خدا
بنابر فرهنگ قرآنی، عبادت از یک موجود غیر خدایی، میخواهد این موجود یک قدرت سیاسی باشد؛ میخواهد یک قدرت مذهبی باشد؛ میخواهد یک عامل درونی باشد، مثل نفس انسان، تمایلات نفسانی و شهوانی او؛ میخواهد یک موجودی باشد خارج از وجود انسان، اما نه یک قدرتِ متمرکزِ سیاسی یا دینی، درمقابل یک زن، درمقابل یک نفر آدمی که برای او انسان یک احترام بیجایی قائل است، درمقابل یک دوست؛ عبادت کردنِ درمقابل اینها یعنی اطاعت کردن اینها. هرکسی که اطاعت کند از کسی یا از چیزی، عبادتِ او را کرده است.