رفتن به محتوای اصلی

هوای نفس

نام‌های دیگر: هوا و هوس، هواهای نفسانی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خواهش‌های نفس و پیروی از آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در خطبه نماز جمعه تهران— ۱۳۶۴/۰۷/۰۵

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

خدا را شکر میکنیم که ارتش در طول سالهای متمادی، روز به روز بحمداللَّه، پیشرفت کرده است. ارتش امروز قابل مقایسه با ارتش سالهای پیش و سالهای پیش از آن نیست. امروز ارتش خیلی پیش رفته است. ولی در عین حال، خودنگری، بازنگری و خویشتن‌نگری، همیشه لازم است. فرد هم همین‌طور است. برای فرد هم گاهی لازم است که از خود بیرون آید. و این، سخت‌تر از بیرون آمدن از مجموعه است. هر فردی باید از زندان نفسانیّات و خودبینی و غرور، خود را خارج کند و از بیرون به خود بنگرد. همه ما به این تحوّل احتیاج داریم. جبلّت بشر با نقص آمیخته است. کی میتوانیم آن نقصها را برطرف کنیم؟ وقتی آنها را ببینیم؛ وقتی آنها را بشناسیم و وقتی قبول کنیم که نقص داریم. اگر خودمان را مطلق دانستیم، مغرور شده‌ایم. خیال کرده‌ایم نقصی نداریم. پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهم‌الصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات را به ما القا و تلقین میکند و ما را به آن میکشاند. ضعفها و نقصهای ما از آن جاست. باید خودنگری داشته باشیم تا ضعفها را ببینیم.
اما او با این حال می‌تواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او بشمار رفته است و می‌رود.
اما او با این حال میتواند تسلیم ضعفها و هوسها و خودخواهیها یا جهلها و غفلتها و عادتهای خود شود و خود را از همه‌ی آن بشارتها و امیدها و معراجها محروم سازد. این همان است که آن را باید «فسادپذیری انسان» نامید و همان است که در عمر دراز بشریت و نیز در عمر هر یک از آحاد بشر، بزرگترین مصیبت او و خطرناکترین تهدید او به شمار رفته است و میرود.

شاهدها (۱۴۳ پاراگراف)

لزوم شناخت و مقابله با هوای نفس، عامل سعادت انسان

شرع مقدّس اسلام و همه شرایع الهی، بر این اساس پایه‌گذاری شده‌اند. بنابراین تکلیف معلوم است: مقابله با هوای نفس و شناختن آن و پیمودن راه خدا و تحمّل دردسرهای آن. اینها عواملی هستند که یک انسان را سعادتمند میکنند. برای این است که میبینید در دعاها و تضرّعات و در کلمات ائمّه علیهم السّلام، نفس بشری و هواهای انسانی و شخصی، این‌همه مورد مذمّت قرار گرفته، و برای این است که در دعای صحیفه سجّادیه میخوانیم: «هذا مقام من استحیی لنفسه منک.»[4] یعنی پروردگارا! به خاطر سبکسریهای …

مانع شناخت، پذیرش و بیان حق برای دیگران

گرفتاری در این است که هواهای نفسانی و قیدهای بشری و زنجیرهایی که به گردنهای افراد بشر - اغلال فی اعناقهم[6] - آویزان است، اجازه این را به آنها نمیدهد که حق را بشناسند و بعد که شناختند قبول کنند و بعد که قبول کردند آن را به کسانی که به آن احتیاج دارند بگویند. اشکال کار در این‌جاست. اگر همین حاصل شود، شما ببینید که چه چیز عظیمی خواهد شد! پس واقعاً جا دارد که گفته شود: «السّابقون الی ظلّ العرش.» چون کارِ سختی هم هست. خیلی هم جای دور نروید. البته، حق، در مقیاس جهانی، یک عدّه شناسنده و ترویج کننده و ممانعت کننده و بخل …

مهار هوا و هوس به‌عنوان اساس خودسازی

برادران و خواهران! اگر به خودمان نرسیم، بدبختی است؛ روسیاهی است؛ محرومیت است؛ از چشم خدا افتادن است؛ از مقامات معنوی دور ماندن و از نعیم ابدی الهی، تهیدست ماندن است. پس باید به خودمان برسیم. ماه رمضان فرصت خوبی است. کتابهای اخلاق هم خوشبختانه در اختیار هست. لکن آن چیزی که آدم از مجموع میفهمد و آنچه مهم است، این است که انسان بتواند هوا و هوس خود را کنترل و مهار کند. این، اساس قضیه است.

افتخار واقعی غلبه بر نفس نه برد در برابر حریف

… - البته به بعضی از آنها - درس بیاموزد. ورزشکار در میدان ورزش هم باید احساس کند که در حال تبلیغ است: تبلیغ کشورش؛ تبلیغ ملتش؛ تبلیغ شجاعت این ملت بزرگ. اگر ما رفتیم و مثل بقیه‌ی ورزشکاران در همان چیزهایی که آنها غرق می‌شوند غرق شدیم، این افتخاری ندارد. افتخار این است که انسان بتواند بر نفس خودش غلبه پیدا کند. امام یک‌وقت به قهرمانها و پهلوانهای ما که با ایشان ملاقات کرده بودند، فرمودند «پهلوان واقعی کسی است که بتواند بر نفس خودش هم غلبه پیدا کند.» مضمون حدیث است که خیلیها بر نفس خودشان نمی‌توانند غلبه کنند. در رقابت و رویارویی با هر حریفی، برنده می‌شوند؛ اما در رویارویی با شهوات و هوسهای خودشان می‌بازند.

بت نفس، خطرناک‌ترین بت و اطاعت از آن منافی حضور در حصار توحید

… وارد حصار میشویم! امّا قضیه، به این سادگی نیست. حصار لااله‌الّااللَّه، حصار حاکمیت توحیدی است؛ حاکمیت اللَّه است؛ حاکمیت انحصاری خداست. این لااله‌الّااللَّه است! لااله‌الّااللَّه فقط اثبات وجود خدا نیست. در کنار اثبات وجود خدا، نفی شرکای خداست؛ نفی بتهاست؛ که «مادر بتها، بت نفس شماست.» از همه بتها خطرناکتر، این بتی است که در درون و وجود ماست. این خودخواهی، این هوی و هوس، این خواهشهای نفسانی مخالفِ حکم الهی را که در ما هست، اگر اطاعت کردیم، اسیر نفس خود شده‌ایم و این، با حضور در حصار توحید الهی، منافات دارد. وارد شدن در حصن خدا، یعنی با تمام وجود وارد شدن. نه این‌که اسم حصن خدا را بر روی سینه نوشتن یا بر زبان جاری کردن. به قول معروف با حلوا حلوا گفتن، که دهن انسان شیرین نمیشود! با گفتن لااله‌الّااللَّه - آوردن اسم این حصار - که انسان در حصار قرار نمیگیرد! باید …

اطاعت از شهوات نفس، خطرناک‌ترین بت و نوعی شرک رقیق

… بود، یا امروز در بت‌خانه‌های هندوستان هست. این هم که در محیط اجتماعی انسان و در محیط زندگیاش از یک قانونی، از یک نظامی و از یک جهت‌گیری اطاعت کند آن جهت‌گیری به خدای متعال و به امر الهی وابسته نیست این هم یک نوع بت است و اطاعت و عبادت این را هم نباید کرد. یک نوع دیگر رقیب که از همه‌ عمومیتر است آن نفس آمر و ناهی رقیب خدا در درون ماست، اطاعت بت نفس شما که بدترین و خطرناکترین بت‌هاست، عبادت غیر از خداست یعنی حتی در نظام الهی و در زیر سایه‌ی حکومت پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) کسانی که در جهت و در راه پیغمبر حالا دارند حرکت میکنند، ممکن است اسیر شهوات نفسانی خودشان بشوند و این هم اطاعت غیرخدا و نوعی شرک است، منتها شرک رقیق‌تر، یعنی شرک خیلی غلیظ آن چنانی نیست و این آیه که میگوید: «فلا تجعلوا لله انداداً» این را هم میگوید: که انسان نباید از خودش و از شهوات خودش اطاعت کند! شما چه منطق عقلانی دارید برای اینکه از شهوات خودتان اطاعت میکنید؟ در مورد عبادت خدا منطق عقلانی وجود دارد و فطرت انسانی آن را قبول میکند، اما انسان در مورد اطاعت از شهوات نفسانی، و بت‌پرستیها، و کبرها، و تعیّن‌ها و هرزه‌گردی خود چه منطقی دارد تا آنها را اطاعت کند؟ پس وقتی آیه میگوید: «فلا تجعلوا لله انداداً» این را هم شامل میشود و در ذیل این مطلب در پایان آیه میگوید: «وانتم تعلمون» که من اینگونه ترجمه کردم: پس برای خدا هماورد و انباز مگیرید. البته این «وانتم تعلمون» خطاب به آن کسانی هم که در زمان پیغمبر بودند و چیزی در …

شهوت‌رانی و پیروی از هوای نفس از موانع درونی کمال انسان

… جوامع اسلامی خودِ ما در کشورهای متعدّد - نگاه کنید! یکی از رازهای عقب افتادگی و انحطاط این کشورها - از لحاظ مادّی و معنوی - این است که عمل در زندگیشان، نقش زیادی ندارد. اینها دردها و مرضهای درونی است اینها موانع درونی انسان است که او را از کار باز میدارد. از جمله، شهوت‌رانی یا میل به شهوات؛ که هر چه میخواهد انجام دهد، فکر عاقبت را نکند و دنباله رو هوی و هوس خود باشد. در روایت معروفی نقل‌شده است که فرموده اند:«ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان، اتباع الهوی و طول الامل[3] »؛ ترسناکترین بلایی که از ابتلای شما مسلمانان به آن میترسم، این است که دنباله روِ هوای نفس خودتان باشید؛ یعنی شهوت‌رانی کردن و شهوات را بر عقل مسلّط ساختن. …

لزوم مهار دائمی نفس سرکش تا از کنترل خارج نشود

این، عملِ امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فیمابین خود و خدایش بود. کوبیدن پتک بر سرِ پیل مستی بود که نامش نفس است و در وجود بشر، سربلند میکند. مثل یک پیلبان زرنگ، باید دائم با چکش بر سر پیل نفس بکوبی؛ والّا رَم میکند و دیگر قابل کنترل نیست.

لزوم شجاعت و قدرت برای مبارزه با منیت و شیطان درونی

… کنیم و پاکیزه کنیم؛ نفوس خودمان را با خدا آشنا کنیم. این جهاد، بزرگ‌تر است از هر جهاد ظاهرى و با هر دشمنى با هر عظمتى. همه‌ى انبیاى الهى آمده‌اند تا انسان را بسازند؛ انسان را از دست منیّتهاى خود نجات بدهند، انسان را از شرّ وسوسه‌هاى درونى خودش خلاص کنند. این شجاعت و این قدرت در ما باید به ‌وجود بیاید که بتوانیم با وسوسه‌هاى درونى خودمان، با هواى نفْس خودمان، با آن شیطانى که در وجود ما است و اسم آن «من» است [مبارزه کنیم]. هر کدام از ما شیطانى داریم در درون خودمان، از وجود خودمان: همان «منِ» ما؛ همان منیّت ما؛ همان خودخواهى ما؛ همان هوسها و هوس‌رانى‌هاى ما؛ ما را از دست آن شیطان چه کسى نجات خواهد داد جز اراده‌ى دینى و ایمان قوى و دلى که با تزکیه و اخلاق الهى آشنا شده باشد؟ این خیلى قوّت و شجاعت لازم دارد. شجاعت این مبارزه بیشتر است از شجاعت مبارزه‌ى …

گرفتاری بزرگ پیروزمندان بر دشمنان در مبارزه با نفس خود

گرفتارى بزرگ آنهایى که در مبارزه‌هاى با دشمنان بزرگ پیروز میشوند و کسانى را به خاک مى‌نشانند و قدرتهایى را نابود میکنند، در مبارزه با نفْس خودشان است. این غرورى که به ما دست میدهد، این هوس و شهوتى که به ما عارض میشود، این غفلت و نسیان از یاد خدا که ما را فرامیگیرد، این شیطان‌صفتى‌اى که به ما عارض میشود در معامله‌ى با برادرانمان، با جامعه‌مان، با حوادث دُوروبَرمان، آن شیطان درونى است؛ این است که باید آن را علاج بکنیم. و بشر بیشترین ضربه را از همین هوس درونى و منیّت خود خورده است؛ ذلّت انسان هم ناشى از این است؛ تکبّر انسان هم ناشى از این است؛ هم قدرتهاى استکبارى و فرعون‌ها ضربه‌ى این منیّت و فرمان نفْس خودشان را خورده‌اند، هم آنهایى که زیر بار فرعون‌ها رفته‌اند.

پیامد سرکوب‌نکردن شیطان درون برای خانواده، ملت و منطقه

عزیزان! من و شما دائماً در معرض همین خودخواهى هستیم؛ دائماً شیطانى که در درون ما است، به ما امر میکند به بدى، به دشمنى، به خودخواهى، به فساد. اگر یک انسان نتواند آن شیطان درونى را سرکوب کند، ضایعه‌ى آن فقط به خود او برنمیگردد؛ ممکن است به یک خانواده برگردد، به مردم یک شهر برگردد، به یک ملّت برگردد یا ضایعه‌ى آن به یک منطقه برگردد؛ همچنان ‌که در مورد این حوادث اخیر دیدید که برگشت. یک رژیم خودخواهِ بیگانه‌ى از مفاهیم الهى و انسانى کارى میکند براى جاه‌طلبى، که کفّاره‌ى آن را باید مردم پس بدهند؛ [آن هم] نه فقط ملّت عراق؛ ملّتهاى منطقه.

پستی و اسارت انسان‌ها و ملت‌ها در نتیجهٔ پیروی از هوس

… که ما را در اختیار میگیرد، این هوسها و خودکامگى‌هایى که در ما هست، که در هر انسانى هست، ما را به این طرف و آن طرف میکشانند؛ ما را به آلودگى‌ها میکشانند، ما را به لجنزارها میکشاند؛ این هوس نفسانى، ما را پست میکند. انسانها پست نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان. انسانها توسرى‌خور نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان. این ملّتها اسیر دستها و سرپنجه‌هاى خونین قدرت‌طلبان نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان؛ هوس زندگى، هوس خوشگذرانى، هوس لذّات، هر چند پست و کوچک. و انسانیّت اساساً از اوج سقوط نمیکند مگر به تبعیّت و بندگى هوس. بندگى خدا این بندگى را نفى میکند؛ یعنى اگر کسى بنده‌ى خدا است، باید دیگر بنده‌ى نفْس خودش نباشد؛ باید با هواى نفْس خودش مبارزه کند؛ تسلیم او نشود، زیر بار او نرود؛ بنده‌ى او نباشد، یعنى زیر بارش نرود. هر چه نفْس خواست، هر چه دل ــ به تعبیر فارسى ما ــ رغبت …

معبود قرار دادن هوای نفس و اسارت بشر امروز در هوای خود و دیگران

… و ذکر میشود همین است: مسئله‌ى اجتناب از بندگى غیر خدا، بندگى قطبها و قدرتها و جاذبه‌هاى گوناگون. مثلاً درباره‌ى خدا گرفتن و معبود گرفتنِ هواى نفْس: اَفَرَءَیتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلهَهُ‌و هَویهُ وَ اَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلم.[18] این مضمون در قرآن مکرّر ذکر شده. کسانى هستند که خداى آنها، معبود آنها، آن کسى که او را عبودیّت میکنند و در مقابل او خضوع و تسلیم دارند و دست‌بسته هستند، عبارت است از هواى نفْسشان. ببینید دیگر، ببینید بشر چگونه اسیر هواى نفْس خودش و هواى نفْس دیگران است! متأسّفانه این‌ جورى است. امروز بشریّت، هم اسیر هواى نفْس خودش است، هم اسیر هواى نفْس دیگران.

اثر هوای نفس حاکمان بر سرنوشت ملت‌ها

… بر سر قدرت بماند. میدانند که اگر با آمریکا دربیفتند، با عواملى که داخل آن حکومت دارند، سرنگونشان میکنند. طیّاره‌ى یکى را سرنگون میکنند، علیه یکى کودتا درست میکنند، که در کشورهاى آسیایى و آفریقایى متأسّفانه دیده‌ایم. از اینها میترسند، میشوند بنده‌ى آمریکا. پس ببینید یک ملّت ــ یک ملّت صد میلیونى گاهى، پنجاه میلیونى، یعنى پنجاه میلیون انسان ــ عواقب خضوع در مقابل آمریکا را، خضوع آن رئیس در مقابل آمریکا را تحمّل میکند، براى چه؟ براى اِشباع هواى نفْس آن آقا. یعنى گاهى وقتى که میدان به یک هواى نفْس داده میشود، بر سرنوشت یک ملّت اثر میگذارد. بندگى هواى نفْس یعنى این. اِیّاکَ نَعبُد، یعنى فقط تو را بندگى میکنیم، یعنى این هواى نفْس را دیگر بندگى نمیکنیم. اگر کسى بگوید «اِیّاکَ نَعبُد»، یعنى دیگر من هواى نفْسى را که موجب اسارت یک ملّت است، بندگى نمیکنم؛ و هر جور هواى نفْسى را؛ فقط [هم] این نیست؛ این …

تحمل دیکتاتورهای دست‌نشاندهٔ آمریکا و اروپا به‌سبب غلبهٔ هوس

… هیچ‌ کدام از کشورهاى آمریکاى لاتین ــ از آرژانتین و شیلى و مانند اینها تا حتّى برزیل که بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین کشور آمریکاى لاتین است، و کشورهاى کوچک اروگوئه و نیکاراگوئه و مانند اینها ــ از علم غرب برخوردار نیستند، [امّا] از فرهنگ غرب صد درصد برخوردارند. ملّتهایى که در این کشورها سالیان متمادى، دیکتاتورهاى نظامىِ گذاشته‌شده‌ى مستقیم و صریح از سوى آمریکا و اروپا را تحمّل کردند، حالِ اینکه از آب جُوِ عصرانه‌شان ــ که از محلّ کار برمیگردند، از مزرعه برمیگردند ــ بگذرند نداشتند؛ این ‌قدر هواى نفْس بر اینها غالب بود. توجّه میکنید؟ آدم بخواند این کتابها را. من نمیدانم حالا این کتابها رایج و در دسترس جوانها هست یا نه. زمانهاى پیش از انقلاب چون مسائل مبارزاتى خیلى مطرح بود، از این ‌جور کتابها زیاد ترجمه میشد، زیاد هم به جوانها میدادیم. خود بنده هم میخواندم، همه‌ى این کتابها …

نقطهٔ انحراف جایی که «خود» به‌جای «خدا» وارد میدان می‌شود؛ نفس دشمن‌ترین دشمن

برادران! داراى هر سلیقه‌اى که هستید، داراى هر جناحى و فکرى و خطّى به‌ قول معروف که هستید، یک جا راه منشعب میشود؛ بدانید یک جا است نقطه‌ى انشعاب؛ مواظب آنجا باشید و آنجا عبارت است از آن نقطه و لحظه‌اى که احساس میکنید به جاى «خدا»، «خود» وارد میدان میشود؛ آنجا انحراف است؛ نقطه‌ى انحراف اینجا است. اَعدىٰ عَدُوِّکَ نَفسُکَ الَّتى بَینَ جَنبَیک؛[7] از همه‌ى دشمنها، این دشمن‌تر است؛ آن نفْس، آن «من»، آن چیزى که براى ارضاء آن، گاهى ممکن است خداى نکرده حاضر بشویم شریف‌ترین و عزیزترین ارزشها را هم از یاد ببریم؛ اینجا نقطه‌ى انحراف است؛ مواظب این باید بود. این هم هر لحظه در انتظار ما است. این از آن اشتباهاتى نیست که ما در تاریخ زندگى‌مان …

نفس امّاره بزرگ‌ترین دشمن درونی و مهار آن شرط توفیق در جهاد

در درون وجود ما، بزرگترین دشمن ما کمین گرفته و آن، نفس امّاره و شهوات و خودخواهی و خودپرستیهای ماست. هر لحظه‌یی که بتوانیم، این مار گزنده و این دشمن کشنده را سر جای خود بنشانیم - ولو به‌طور موقت - در آن لحظه، ما موفق و سعادتمند و قادر بر عمل و مقاومت و ایستادگی و جهاد فی‌سبیل‌اللَّه هستیم. هر وقتی که این دشمن، سر بلند کند و عقل و نیروی معنوی و نفس رحمانی در وجود ما را سرکوب کند و تحت تأثیر خود قرار بدهد، در آن لحظه، ما در حال سکون و رکود و یا عقبگردیم. سکون، یعنی عقبگرد. این دو، یکی است.

مهار «من» درونی و هوای نفس مایهٔ اصلاح همهٔ امور و رستگاری

… خطر بیفتد، همین که حرفت را کسی قبول نکند، همین که چیزی مطابق میلت ــ ولو خلاف شرع ــ ظاهر بشود، همین که سر دو‌راهی قرار بگیری: یک طرف منافع شخصی، یک طرف وظیفه و تکلیف، در یک چنین تنگناها و بزنگاه‌هایی، آن «منِ» درونی انسان سر بلند میکند و خودش را نشان میدهد. اگر ما بتوانیم این «منِ» درونی را، این هوای نفْس را، این فرعون باطنی خودمان را، این شیطانی که در درون ما است، مهار کنیم، یا اقلّاً یک‌ قدری مهار کنیم، همه‌ی امور اصلاح خواهد شد؛ و اوّلش امر خود ما؛ اوّل، خود ما آدم خواهیم شد و به فلاح خواهیم رسید. ماه رمضان، مقدّمه‌ی این است. روزه، نمازِ با‌توجّه، انفاقات، حتّی جهاد فی‌سبیل‌الله‌ برای رسیدن به یک چنین دنیایی است که مردم بنده‌ی خدا باشند. پروردگارا! به محمّد و آل محمّد ما را بنده‌ی خودت قرار بده.

پیروی از خواهش نفس افتادن به مسیر سقوط و مخالفت با آن آغاز صعود

از آن طرف هم همین‌ جور [است]. آن لحظه‌اى که ما به خواهش نفْسمان گوش میدهیم، عملى که انسان را از خداى متعال دور میکند ــ العیاذبالله‌ ــ انجام میدهیم، در آن لحظه از آن جادّه پا را گذاشته‌ایم به این جادّه‌اى که ما را به طرف پایین میبرد. در آن لحظه‌اى که انسان تصمیم میگیرد که بر خلاف اهواء خود حرکت کند و با این خودخواهى، با این غرور، با این تبعیّت از شیطان نفْس و هواى نفسانى مخالفت کند ــ که امام بزرگوار ما دائماً در طول این ده سال و اندى، ما را از آن بر حذر میداشتند و در همه‌ى قضایا به همه‌ى ما، به همه‌ى ملّت ایران، از جمله به ما مسئولین میگفتند که مواظب باشید اسیر آن نشوید[10] ــ همان لحظه از این مسافت قریب که «وَ اَنَّ الرّاحِلَ اِلَیکَ قَریبُ المَسافَة»، پا را گذاشته‌ایم در آن جادّه و میرویم به سمت بالا؛ و این در ماه رمضان امکان‌پذیر است؛ در ماه رمضان آسان‌تر از همیشه است. پس امسال نوروز ما حقیقتاً میتواند نوروز باشد؛ نه فقط نوروز در طبیعت، بلکه نوروز در ذات خود ما، در وجود خود ما، در حرکت ما؛ و امروز این بسیار مهم است.

ملاک نکردن هوای نفس خود و دیگران و تسلیم در برابر حق، شرط اول راه الهی

این راه، یک راه دنیوی نیست؛ بلکه راه آرمانهای الهی و تداوم خط انبیاست. شرط اول در این راه آن است که انسان هوای نفس خود و دیگران را ملاک عمل قرار ندهد و در مقابل حق و دستورات الهی و راهی که خدای متعال معین کرده است، تسلیم باشد. بخشی از مفهوم توحید و شرک، همین‌جا معنی میدهد.

لگدمال کردن هوای نفس و منیت، روح تقرب به خدا در کار عارفان

علّت اینکه می‌بینید عرفای بزرگ ما به عنوان عارف و شخصیّت برجسته شناخته شدند چه بوده؟ اینها چه کار کردند؟ اصل خود قضیّه و روح تقرّب به خدا عبارت است از اینکه انسان نفْس خودش را، آن هوای نفْس خودش را لگدمال کند، خواهش نفْس و منیّت خودش را لگدمال کند. خب، کجا میشود فرض کرد منیّت یک انسانی لگدمال بشود به ‌قدر آن صحنه‌ی نمایش زور بدنی، که یک سال است همه منتظرند، همه هم میگویند که فلان کس خواهد آمد، یک عدّه طرف‌دار این هستند، یک عدّه طرف‌دار آن [دیگری] هستند، یک عدّه برای این شعار میدهند، یک عدّه برای آن …

بردگی انسان در شهوات و هوس‌ها، نقطهٔ جدایی آزادی اسلامی از غربی

یا این جمله‌ی دیگر؛ «من ترک الشّهوات کان حرّا»؛[5] آن کسی که شهوتهای خودش و هوسها و تمایلات نفسانی خودش را رها میکند، او آزاد و حر است. آن کسی که اسیر شهوات است، غرق در تمایلات نفسانی است، این چه آزادیای دارد؟ این همان نقطه‌ای است که ملاحظه میکنید آزادی از بینش و دیدگاه اسلام را بکلی جدا میکند از آن آزادیای که در بینش غرب هست. آنها میگویند اگر کسی اسیر تمایلات دل خودش هست و برده‌ی هوسها و شهوتهای خودش هست، این را آزاد بگذارید. این آزادی نیست، این اسارت است، این بردگی است. هیچ عاملی از بیرون نمیتواند یک انسان را آنجور برده کند که یک شهوت درونی، یک هوی و هوس درونی او را برده میکند، او را اسیر میکند. لذا شما امروز میبینید در دنیا استعمارگران برای اسیر کردن ملتها، برای مطیع کردن شخصیتها حتی مبارزین، از این راه استفاده میکنند و آنها را در دام شهوت میاندازند. یکی از کارهائی که امروز دستگاه‌های جاسوسی دنیا مشغولند در همه جای دنیا، همین است؛ شخصیتهائی را که از …

دشمن درونی هر مؤمن، خطرناک‌ترین دشمن

و اما دشمن پنجم؛ دشمن پنجم عبارت بود از دشمنی که در درون هر یک از افراد مسلمان و مؤمن وجود داشت. از همۀ دشمن‌ها هم خطرناک‌تر همین است. در درون ما هم وجود دارد این دشمن؛ تمایلات نفسانی، خودخواهی‌ها، میل به انحراف، میل به گمراهی، لغزش‌هایی که زمینۀ آن را انسانْ خود فراهم می‌کند. این، دشمن پنجم پیغمبر بود. پیغمبر با این دشمن هم سخت مبارزه کرد؛ منتها مبارزۀ با این دشمن، به‌وسیلۀ شمشیر نیست؛ مبارزۀ با این دشمن به‌وسیلۀ تربیت و تزکیه و تعلیم است. به‌وسیلۀ هشداردادن است. لذا وقتی‌که مردم از جنگ برگشتند با آن‌همه زحمت پیغمبر فرمود که شما …

ایستادگی در برابر هوس‌ها و ارزش‌های مادی مایهٔ شایستگی‌های الهی

اگر شما انسانی هستید که این قدرت در شما وجود دارد که درمقابل کوهی از ارزش‌های مادی و برآورندۀ هوس‌ها محکم بایستید و تکان نخورید، خداوند برای شما شایستگی‌هایی در نظر می‌گیرد. «وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمرانَ الَّتی اَحصَنَت فَرجَها فَنَفَخنا فیهِ مِن روحِنا»[9]، خدای متعال بیهوده به مریم این‌قدر لطف نمی‌کند. این، کلام قرآن است. او با همۀ وجود، پاک‌دامنی خود را حفظ کرد، لذا شایستۀ این شد که مادر عیسی شود. حضرت یوسف در عین جمال و جوانی و …

دوری از هوای نفس نخستین گام عدالت حاکم

… کوچک‌تر که امیرالمؤمنین برای فرمانداران خود، این توصیه‌ها را می‌فرمودند؛ یعنی دربارۀ آنها هم این معنا صادق است، فرماندار یک منطقه، استاندار یک منطقه، قاضی یک شهر، مسئول یک بخش، مدیر یک گوشه‌ای از گوشه‌های این دستگاه عریض و طویل؛ دربارۀ همۀ آنهاست این مطالب. توصیفاتی در مورد این‌طور کسی می‌کنند، بعد می‌فرمایند: «فَکانَ اَوَّلَ عَدلِهِ نَفیُ الهَوَی عَن نَفسِهِ»[2] اولین قدم او در راه عدالت این است که هواوهوس را از خودش دور کند. «یَصِفُ الحَقَّ وَ یَعمَلُ بِهِ» حق را بر زبان جاری کند، توصیف کند، به حق هم عمل کند. لذاست که در اسلام، قدرت با اخلاق پیوسته است. قدرت عاری از اخلاق، یک قدرتِ ظالمانه و غاصبانه است. رو‌ش‌هایی که برای کسب قدرت به‌کار گرفته می‌شود، باید روش‌های اخلاقی باشد؛ …

بازدارندگی پیروی از هوا از حق و کم‌رنگ‌شدن حقایق

… علاقه‌مند نشسته بودند، و حضرت برای اینها مثلاً یک نصیحتی کرده. نه! در میدان جنگ، در میدان سیاست، در بحبوحۀ حوادث بزرگ سیاسی، آنجایی که همه گوششان را تیز کردند از سیاست بشنوند، رَجز بشنوند، آنجا امیرالمؤمنین لُبّ لباب دین و اخلاق دینی را برای مردم بیان کرد. «اِتِّباعُ الهَوَی وَ طولُ الاَمَلِ فَاَمَّا اتِّباعُ الهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الحَقِّ» پیروی از هواوهوس‌ها انسان را از حق باز می‌دارد، هوس‌رانی، هر جور هوسی، موجب می‌شود که حق‌گرایی در انسان ضعیف بشود. شما در زندگی خودتان هم نگاه کنید، این را خیلی روشن درک می‌کنید. آنجایی که پای هوس‌رانی و هوس‌گرایی به میان می‌آید، آنجا روشن‌ترین حقایق به نظرتان کم‌رنگ می‌شود، انگیزۀ شما نسبت به آنها کم می‌شود. «وَ اَمَّا طولُ الاَمَلِ فَیُنْسِی الآخِرَةَ» طول امل، آخرت را از یاد می‌برد. که حال، طول امل چیست؟

غلبهٔ هوس‌ها با ضعف رابطه با خدا و خطر تعیین مسیر زندگی به‌دست آنها

اگر رابطه با خدا ضعیف شد، هوس‌ها بر انسان غالب شد و این هوس‌ها توانستند جهت‌گیری را تنظیم کنند، آنگاه قدرت مقاومت در برابر جبهۀ دشمن هم ضعیف می‌شود. البته هر انسانی، گاهی در معرض اَهوای[10] خود است؛ این چیزی نیست که بشود انسان‌ها را به‌کلی از آن برکنار کرد. آنچه مهم است، این است که اجازه داده نشود هواهای نفسانی و منافع مادی و خواست‌های حقیر، خط زندگی انسان را معیّن کنند، راه زندگی را جلوِ پای انسان بگذارند، در زندگی انسان، تعیین‌کننده شوند و راه را عوض کنند؛ این مهم است. آنچه که آسیب‌پذیری را در این زمینه کم می‌کند، همان مسائل معنوی و اخلاقی و دعا و ذکر و توجه و تهذیب نفس و خودسازی، مبارزه‌کردن با هواهای خود و اخلاق فاسد در خود است؛ این خیلی مهم است. ای‌بسا کسانی که ازلحاظ توجه و ذکر و دعا، اهل این چیزها هم …

ریشهٔ همهٔ نابسامانی‌ها در حاکم شدن هواوهوس بر زندگی انسان‌ها

..همۀ نابسامانی‌ها، به هواها و هوس‌ها برمی‌گردد؛ هواها و هوس‌ها وقتی‌که تعیین‌کنندۀ وضع زندگی انسان‌ها شدند، زندگی انسان‌ها به این بدبختی و تیره‌روزی امروز دنیا درمی‌آید. و توحید می‌آید این هواوهوس را تحت‌الشعاع امر خدا قرار می‌دهد. کسی که برای خاطر خدا کار می‌کند، دنبال هوس خودش نیست، دنبال حکومت خودش نیست. حکومتی که برای خاطر خدا کار می‌کند، اگر یک‌وقتی دید که این حکومت‌کردنِ او برخلاف امر خداست، خودش می‌بوسد می‌رود کنار. آن …

نفس، بُعد انحطاط‌گرای وجود و منشأ ضعف‌ها

… پس چه وقت به فکر خواهیم افتاد که خود را علاج کنیم؟ وقتی که نقصهایمان راببینیم و بشناسیم. شما ببینید معلّمین روحانی بشر، یعنی پیغمبران، یعنی ائمّه هدی علیهم‌الصّلاة والسّلام، دائم چکّشی به دست گرفته بودند و بر سر پیل دمانی که نامش نفس ماست، فرود میآوردند. نفس، یعنی آن بُعد انحطاطگرای وجود ما؛ آن بُعدی که شهوات را به ما القا و تلقین میکند و ما را به آن میکشاند. ضعفها و نقصهای ما از آن جاست. باید خودنگری داشته باشیم تا ضعفها را ببینیم.

پایان‌ناپذیری خواهش‌های نفسانی و فزونی آن با پاسخ دادن به آن

… که در این ماه وارد است، از ناحیه‌ی لیلةالقدر که یک فرصت فوق‌العاده مهمّی است که «خَیرٌ مِن اَلفِ شَهر»،[2] و از جهات مختلف. مثلاً از جنبه‌ی روزه؛ روزه‌ی ماه رمضان قدرت خویشتن‌داری انسان را در مقابل خواهشهای نفسانی بالا میبرد؛ این، خیلی چیز مهمّی است. خواهشهای نفسانیِ انسان نهایت‌ناپذیر است، پایان‌ناپذیر است؛ هر چه انسان به این خواهشها پاسخ بدهد، میل و توقّع و انتظار نفْس انسان بیشتر میشود. یک توانِ متوقّف کردن این خواهشها در انسان باید وجود داشته باشد که روزه این [توان] را به انسان میدهد؛ تمرین تقویت اراده، تقویت روح، مهار کردن خواهشهای تمام‌نشدنی نفْس. این یک وسیله‌ی ارتقاء.