رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

هنر، جایگاه و کارکرد آن و شاخه‌های گوناگونش.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی بزرگداشت مصلح‌الدین سعدی شیرازی— ۱۳۶۳/۰۹/۰۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۳۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

این منظره‌اى که الان اینجا در مقابل ما هست که یک جمعى نشسته‌ایم دُور هم ــ در سنین مختلف، در سطوح علمى مختلف، در اوضاع اجتماعى مختلف، با نظرات و افکار مختلف؛ یک جلسه‌اى است دیگر ــ این جلسه را چه کسى خواهد توانست براى کسى که در این جلسه نیست، آن‌چنان توصیف کند که گویى او در این جلسه است [به طورى که] حتّى از بعضى کسانى که در این جلسه هم هستند، بهتر و دقیق‌تر و ریزتر حقایق را ببیند در حالى که اینجا هم نبوده؟ آیا چنین چیزى اصلاً ممکن است یا نه؟ بله، ممکن است. به چه وسیله؟ به زبان هنر. زبان هنر یعنى چه؟ یعنى با عکس، با فیلم، با مجسّمه، با شعر، با رمان؛ هنر یعنى این. علّت اینکه شما مى‌بینید سیاستهاى استعمارى این‌‌قدر روى هنر سرمایه‌گذارى میکنند علیه انقلاب، علیه همه‌ى ارزشهایى که آنها با آن بدند، همین کارایىِ هنر است. شما بروید بیرون، شروع کنید نقل کردن: بله، فلان ‌جا بودیم، کسى این‌جور شعرى خواند، کسى این‌جور گفت، این‌جور نشسته بودند، اصلاً ممکن نیست انعکاس پیدا کند آن‌جورى که هست؛ آن کسى که آنجا است [فقط] خبرى مى‌شنود، امّا با زبان هنر میتوان همین جلسه را منعکس کرد به طورى که مثلاً فرض بفرمایید اگر یک عکّاس هنرمندى از زوایاى خوبى از این جلسه عکس بردارد یا فیلم بردارد، بعد آن کسى که آن عکس را نگاه میکند، اگر صاحب‌نظر و صاحب‌ذوق و ریزبین باشد، چیزهایى را خواهد دید که ماها نمیتوانیم الان [ببینیم] یا شاید متوجّه نباشیم. مثلاً اینجا چند تا لباس فلان رنگ وجود دارد، کدام رنگها پهلوى هم نشسته‌اند؛ ببینید، اینها استنتاجهایى است که ما که نشسته‌ایم، اصلاً غافلیم از آنها، امّا آن نگاه هنرمند آن را فوراً حس میکند و میفهمد.
ژاپنیها برمیدارند از زندگی معمولی و شخصی یک نفر، یک موضوع برای فیلم درست میکنند، که مطابق با واقع است. اصلاً علت جاذبه‌ی فیلمهای ژاپنی هم این است. البته هنرپیشه‌های خوبی دارند، اما علت جاذبه این است که درست مطابق با واقع است. این سریال «سالهای دور از خانه»یی که نشان میدادند، که همه را جذب کرد، حتّی امام را - حاج احمد آقا میگفت که امام مرتب این سریال را نگاه میکردند - علتش چیست؟ چون زندگییی که آن شخص در فیلم دارد، و آن کاری که او دارد میکند، درست مطابق با واقع است؛ یعنی همانی است که واقعیت دارد. اصلاً هنرمند این است؛ باید واقعیت را عکسبرگردان کند و به آدم نشان بدهد؛ حتّی آن مقداری که آدم نمیبیند، برجسته کند، واقعیت را با همه‌ی ریزه‌کاریهایش جلا بدهد و جلوی چشم آدم بگذارد. آن سریالی که اشاره کردم، این‌طور نبود؛ آن سحرِ ماه رمضانش، آن افطارِ ماه رمضانش، آن مجلس روضه‌اش؛ آخر هم بیمعنی و بیمزه و بیواقعیت! واقعاً جامعه‌ی ما این است؟! اصلاً هیچ چیز سرشان نمیشود!
در چنین فضایی، من نمایشنامه‌ی «ایوب پیامبر» را واقعاً یک برداشتِ صحیحِ متینِ بیاشکالی از یک کار به آن مهمی دیدم. آدم اگر بخواهد زندگی یک پیامبر را نشان بدهد، کار آسانی نیست؛ آن وقت این آقای سلحشور این‌قدر قشنگ این نقش را بازی کرده بود. اولِ این نمایش این‌طور است که کروبیانِ ملأ اعلی دارند مدح آن مثال ملکوتی و به اصطلاح قالب مثالی ایوب را میکنند. آدم وقتی نگاه میکرد، خیال میکرد که واقعاً خود ایوب پیامبر آن‌جا ایستاده است. بعد از نمایش گفتم: من که آخوندم و این همه در زندگی پیامبران مطالعه کرده‌ام، بعد از این نمایش تو، معرفت و ارادتم به حضرت ایوب بیشتر شد! و این خاصیت هنر است که دانسته‌های ذهنی را به صورت ملموس در اختیار آدم میگذارد. شماها چنین هنرهای بحمداللَّه غزیر و پُرمایه در اختیارتان هست؛ باید کار کنید، باید زیاد کار کنید، باید بنویسید، باید قصه بنویسید، باید نمایشنامه بنویسید، باید اجرا کنید. این، آن کاری است که الان وجود دارد.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

کیفیتی معنوی که خودش تعریف‌پذیر نیست و تنها آثارش تعریف می‌شود

اهل هنر یک چیزى اضافه‌ى بر انسان معمولى دارند و آن چیز، چیز بسیار باارزشى است؛ اگر چنانچه چگونگى استفاده‌ى از آن کیفیّت بایسته باشد. هنر چیز خیلى فوق‌العاده‌اى است و آن را هم درست نمیشود تعریف کرد. البتّه خیلى تعریف کرده‌اند، بنده هم دیده‌ام و خوانده‌ام اینجا و آنجا امّا هنر یک کیفیّت معنوى است که خواص و آثارش را میشود تعریف کرد [امّا] خود هنر را نمیشود تعریف کرد. مثل روح انسان است که انسان آن را تعریف بکند که چیست؛ قابل تعریف نیست؛ انسان [فقط] خواص و آثار آن را میتواند تعریف کند. هنر هم یک چنین چیزى است؛ هر هنرى.

جذابیت برنامه‌های هنری و ارائهٔ فاخرترین هنرهای نمایشی در صداوسیما

برنامه‌هاى هنرى صداوسیما از جذّابیّت و شیرینى برخوردار گردد و فاخرترین هنرهاى نمایشى با مضامین پُربار اجتماعى و اخلاقى و سیاسى در این رسانه‌ى همگانى ارائه شود. نمایشهاى سبُک و بى‌مغز و گمراه‌کننده و فاقد کیفیّت هنرى که گاه بسى پُرخرج هم هست، یکسره موقوف شود.

هنر وسیله است هرچند هنرمند به آن مبتهج است

به نظرم مال مسعود سعد است در آن قصیده‌ى «من اندر حصار ناى».[3] خب همین است دیگر؛ او اصلاً با شعر خودش و با نظم خودش زنده است. یعنى در آن زندان کذائى ــ که سالهاى متمادى، هجده سال در زندان بوده در دو نوبت ــ او زنده بوده به همین نظم؛ یعنى به همین هنر. پس بنابراین هنرمند به هنر خودش مبتهج است ــ این را من میدانم و حس میکنم ــ لکن در عین ‌حال هنر وسیله است؛ یعنى همین [هنرى] که شما به آن مبتهجید و آن را دوست میدارید و جزو جان شما است، یک وسیله است. مثل بیان؛ بیان از هنر کمتر نیست؛ هنر بیان در انسان. عَلَّمَهُ البَی‌ـان؛[4] شما ببینید انسانِ بى‌بیان چه میشد. امّا خود این بیان ــ که بزرگ‌ترین خاصیّت انسان است و انسان را میگویند حیوان ناطق ــ چیست؟ یک وسیله است.

اسلامی بودن سراسر هنر ایرانی و ناکامی تلاش برای جدا کردن آن

… مگر میشود اینها را همین‌جورى فهمید؟ یک ترجمه‌اى انسان میفهمد؛ انسان آن حکمت را نمینوشد، مگر اینکه در فضا قرار بگیرد، اُنس پیدا کند، تدبّر پیدا کند؛ و اینها لازم است براى کسانى که میخواهند امروز ادبیّات اسلام را و هنر اسلامى را و هنر ایرانى را [ترویج کنند]؛ که البتّه اوّل تا آخر، اسلامى است و غیر اسلامى چیزى ندارد؛ هر چه هم بعضى‌ها تلاش میکنند، نمیتوانند؛ بالاخره از هر طرف میروند، باز میرسند به اسلام و بخصوص به قرآن و مانند اینها. این، آن چیزى است که من در مورد کارهاى این مجموعه‌هاى تحقیقى و هنرى شما حس میکنم.

ارزش گزارش هنرمندانهٔ حقایق و ریزه‌کاری‌های میدان جنگ

… در گزارش میدان جنگ بهتر میتوانید به دست بیاورید؛ وانگهى چون آدمهاى میدان جنگ میمیرند و خیلى‌ها غالباً در میدان جنگ کشته میشوند، خیلى‌ها سرگرمند، خیلى‌ها آدمهاى معمولى عادّى‌اند ــ سربازهاى معمولى، غالباً آدمهاى معمولى‌اند ــ لذا توانایى چنین گزارشى هم نیست؛ لذا اگر یک‌ وقتى یک آدم حسابى در یک میدان جنگى پیدا بشود که بتواند با آن چشم هنرمندانه، حقایق و ریزه‌کارى‌ها را ببیند و با قلم هنرمندانه یا ابزار هنرمندانه آن را گزارش کند، یک چیز فوق‌العاده است. براى همین است بنده که اهل کتاب خواندن و رمان خواندن و قصّه خواندن و همه‌جور گزارش خواندن هستم، این گزارشهایى که این بچّه‌هاى جنگى از حوزه هنرى چاپ میکنند، اغلبش را من خواندم، میخوانم و لذّت میبرم؛ ما رمان کم داریم، اینها تقریباً از یک جهت بهترین نوشته‌هاى ما …

انتظار تربیت هنرمند و پرورش ذوق هنری در حوزه

یک نوع هم مبلّغین هستند که مبلّغ، غیر از فقط منبرى است؛ منبرى یک نوع از مبلّغ است. مبلّغ یعنى گوینده، نویسنده، هنرمند. هنرمند؛ بله، تعجّب نشود که ما از حوزه توقّع داریم که هنرمند تربیت کند؛ خب بله، چه مانعى دارد؟ حوزه‌هاى علمیّه وقتى خوب حرکت بکنند، در خلال کارهاى رشته‌ى تبلیغ، یک بخشى را هم میگذارند براى رشد ذوقها و سلایق هنرى. در بین بزرگان فقهاى ما کسانى بودند که شاعر بودند؛ نویسنده‌هاى خوبى بودند؛ نویسنده‌هاى چیره‌دست و شعراى خوب. خیال نشود که علما و فقها هر وقت شعر گفتند، اینها شعراى درجه‌ى دو و درجه‌ى سه‌ هستند. نخیر؛ در بین علماى بزرگ ما و فقهاى بزرگ، شعرائى هستند که اینها را …

بهره‌گیری از هنر و سینما و شعر و قصه برای نشان دادن گوهر نماز

… را در سمت‌‌ و سوى این حقیقت درخشان به حرکت وادار نمایند؛ فضلا و علما و روحانیّون محترم، امامت جماعت در مراکز آموزشى و اقامتگاه‌‌هاى دانشجویان را براى نسل نو، فرصتى مغتنم بشمرند؛ نویسندگان کتابهاى درسى، رازها و رمزها و درسهاى نماز را در کتابهاى درسى بگنجانند؛ وزارت ارشاد و سازمان تبلیغات و صداوسیما، از هنر بویژه هنر سینما براى نشان دادن گوهر نماز و چهره‌‌ى نمازگزار بهره بگیرند؛ هنرمندان عزیز با زبان شعر و قصّه و نقّاشى و جز اینها، و با آفرینش آثار هنرى باکیفیّت بلکه برجسته، دست چیره‌‌ى هنر را به کارى چنین شایسته مشغول سازند؛ در مدارس، معلّمان و مدیران، و در همه‌‌ى مراکز، مسئولان با حضور خود در صفوف نماز، نمازگزاران را تشویق کنند؛ در گردهمایى‌‌هاى علمى و فرهنگى و آموزشى و تبلیغى، نماز را در وقت خود، همچون الهام‌‌بخشِ صداقت و هدایت به جاى آورند؛ نویسندگان و گویندگان دینى درباره‌‌ى …

ریشهٔ مشترک و خویشاوندی همهٔ هنرها با یکدیگر

هنرها هم یک وجه مشترک دارند. یکى از آقایان به ‌نظرم رابطه‌ى بین موسیقى و نقّاشى را اینجا بیان میکردند که این یک حرف درستى است؛ یعنى همه‌ى هنرها یک وجوه مشترکى با هم دارند، یک ریشه‌ى مشترکى دارند منتها شاخه‌هاى گوناگونى هستند؛ در حقیقت انواعى هستند براى یک جنس ــ شاید بشود این‌جورى گفت ــ یا حتّى اصنافى هستند براى یک نوع. یعنى شاید تا این حد انسان بتواند این هنرها را نزدیک و خویشاوند با هم بداند. من البتّه با بعضى از هنرها سروکار دارم ــ مثل شعر ــ امّا با این هنر نخیر. خب، شماها را زیارت کردیم و از صفاى شما خیلى استفاده کردیم؛ خیلى خوب بود؛ براى من بسیار جالب بود. این کار، …

هنر به‌عنوان ابزار با وجود ابتهاج هنرمند به آن

یک کلمه که اگر بشود اسمش را نصیحت گذاشت یا اظهار نظر گذاشت، در این زمینه من عرض بکنم. ببینید آقایان! هنر یک ابزار است. درست است که هنرمند به هنر خودش مبتهج است ــ در این هیچ شکّى نیست ــ یعنى هنرمند زنده‌ى به هنر است. و گفت:

هنر برای هدفی در وجود انسان و پرسش از هدف آن

… منحط کنند و در حقیقت ریشه‌ى هنر را بخشکانند، میگفتند نه آقا! هنر براى هنر است. اصلاً این یک حرفى است که معنى ندارد. من مکرّر در جلسات گوناگون با بعضى از افرادى که اهل این چیزها هستند، صحبت کرده‌ام و ثابت کرده‌ام که این حرف اصلاً مُفاد و محصَّل درستى ندارد. نخیر، هنر براى یک هدفى است؛ آن هدف البتّه یک چیزى است که در وجود انسان است. من میخواهم بگویم این هنر که یک وسیله‌اى است و شما بحمدالله‌ نوع فاخر و برجسته و در مواردى سرآمدش را در اختیار دارید، این را باید وسیله‌ى چه چیزى قرار بدهید؟ من این را میخواهم [بدانم] و سؤالى است که میخواهم مطرح بکنم. خوشبختانه من میبینم که اینجا به اصالتها توجّه هست؛ به اندیشه‌هاى اسلامى، به احساسات اسلامى، به آن فکرهاى اصیل بومى ما که مسائل بومى ما هم امروز از مسائل اسلامى هیچ جدا نیست؛ یعنى کاملاً آمیخته است.

ظرفیت نقش‌ها و تابلوها برای گسترش مفاهیم قرآنی

این حکمت قرآنى همان حکمت ملّى ما است؛ همان حکمت بومى و ایرانى ما است. این مفاهیم میتواند بیاید در این نقشها و تابلوها و وسیله‌اى بشود براى گسترش عالى‌ترین و زیباترین و سازنده‌ترین و مفیدترین و پُربهره‌ترین مفاهیم. البتّه من نمیخواهم بگویم یک هنرمند خودش را محبوس کند؛ گاهى احساسش دوست میدارد که یک چیزى را مثلاً بکشد که هیچ ارتباطى هم به ایده‌هاى اسلامى یا ایرانى [ندارد] یا اصلاً فلسفه‌اى ندارد [بلکه] لُبّ احساس خودش است؛ نه، هنرمند باید بکند از این کارها. هیچ هنرمندى …

حضور زنان مسلمان متدین و باتقوا در محیط‌های هنری

… از همه، به همان میزانى که محیط دانشگاه، محیط امنى شده، بیشتر در امکان استعدادها هست که وارد میدان بشوند و رشد کنند و به جاهاى بالاى علمى برسند. امروز محیط دانشگاه، محیطى نیست که یک دختر مسلمان جوان از آن بترسد؛ [همچنین] محیط جامعه یا حتّى محیط‌هاى هنرى. امروز در محیط‌هاى هنرى زنهایى مسلمان، متدیّن، متّقى هستند و هنرپیشگى میکنند، کارهاى هنرى میکنند، مسائل مربوط به هنر را پیگیرى میکنند؛ و ما بعضى‌ها را هم مى‌شناسیم که افراد بسیار مؤمن، بسیار باتقوا [هستند]؛ البتّه جور دیگرشان هم هست امّا این‌جور هم خوشبختانه داریم؛ یعنى محیط، تا حدود زیادى یک محیط امن و امانى شده براى زنها و دخترانى که میخواهند در محیط‌هاى علمى حرکت کنند. پس میدان، میدان رشد و ترقّى است.

استفاده از هنر در ارائهٔ مطالب دینی

… اصول عقاید، در اخلاق، در آداب زندگى، در سیاست، در حکمت عملى، در مفاهیم قرآنى و مانند اینها. این‌قدر حرف جدید هست که اینها را باید از قرآن و از احادیث دربیاوریم. خب، پس ابتکار را در این چیزها به ‌کار ببرید: خلق مطالب جدید ــ خلق و تولید به ‌معناى مصطلح امروز؛ یعنى استنباط کردن و مفاهیم قرآن را کشف کردن ــ بعد، آن را در لباسهاى گوناگون و در شیوه‌هاى بیانى گوناگون [ارائه کنید]، بخصوص با استفاده‌ى از هنر؛ و انواع و اقسام ابتکارها. این دوّمین کار عمده‌ى شما است که اگر سازمان تبلیغات این دو کار را خوب انجام بدهد، [موفّق] خواهد شد.