این منظرهاى که الان اینجا در مقابل ما هست که یک جمعى نشستهایم دُور هم ــ در سنین مختلف، در سطوح علمى مختلف، در اوضاع اجتماعى مختلف، با نظرات و افکار مختلف؛ یک جلسهاى است دیگر ــ این جلسه را چه کسى خواهد توانست براى کسى که در این جلسه نیست، آنچنان توصیف کند که گویى او در این جلسه است [به طورى که] حتّى از بعضى کسانى که در این جلسه هم هستند، بهتر و دقیقتر و ریزتر حقایق را ببیند در حالى که اینجا هم نبوده؟ آیا چنین چیزى اصلاً ممکن است یا نه؟ بله، ممکن است. به چه وسیله؟ به زبان هنر. زبان هنر یعنى چه؟ یعنى با عکس، با فیلم، با مجسّمه، با شعر، با رمان؛ هنر یعنى این. علّت اینکه شما مىبینید سیاستهاى استعمارى اینقدر روى هنر سرمایهگذارى میکنند علیه انقلاب، علیه همهى ارزشهایى که آنها با آن بدند، همین کارایىِ هنر است. شما بروید بیرون، شروع کنید نقل کردن: بله، فلان جا بودیم، کسى اینجور شعرى خواند، کسى اینجور گفت، اینجور نشسته بودند، اصلاً ممکن نیست انعکاس پیدا کند آنجورى که هست؛ آن کسى که آنجا است [فقط] خبرى مىشنود، امّا با زبان هنر میتوان همین جلسه را منعکس کرد به طورى که مثلاً فرض بفرمایید اگر یک عکّاس هنرمندى از زوایاى خوبى از این جلسه عکس بردارد یا فیلم بردارد، بعد آن کسى که آن عکس را نگاه میکند، اگر صاحبنظر و صاحبذوق و ریزبین باشد، چیزهایى را خواهد دید که ماها نمیتوانیم الان [ببینیم] یا شاید متوجّه نباشیم. مثلاً اینجا چند تا لباس فلان رنگ وجود دارد، کدام رنگها پهلوى هم نشستهاند؛ ببینید، اینها استنتاجهایى است که ما که نشستهایم، اصلاً غافلیم از آنها، امّا آن نگاه هنرمند آن را فوراً حس میکند و میفهمد.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
هنر، جایگاه و کارکرد آن و شاخههای گوناگونش.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام به کنگرهی بزرگداشت مصلحالدین سعدی شیرازی— ۱۳۶۳/۰۹/۰۴
سیر زمانی
از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴۱۳۶۳۱۴۰۴
فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
ژاپنیها برمیدارند از زندگی معمولی و شخصی یک نفر، یک موضوع برای فیلم درست میکنند، که مطابق با واقع است. اصلاً علت جاذبهی فیلمهای ژاپنی هم این است. البته هنرپیشههای خوبی دارند، اما علت جاذبه این است که درست مطابق با واقع است. این سریال «سالهای دور از خانه»یی که نشان میدادند، که همه را جذب کرد، حتّی امام را - حاج احمد آقا میگفت که امام مرتب این سریال را نگاه میکردند - علتش چیست؟ چون زندگییی که آن شخص در فیلم دارد، و آن کاری که او دارد میکند، درست مطابق با واقع است؛ یعنی همانی است که واقعیت دارد. اصلاً هنرمند این است؛ باید واقعیت را عکسبرگردان کند و به آدم نشان بدهد؛ حتّی آن مقداری که آدم نمیبیند، برجسته کند، واقعیت را با همهی ریزهکاریهایش جلا بدهد و جلوی چشم آدم بگذارد. آن سریالی که اشاره کردم، اینطور نبود؛ آن سحرِ ماه رمضانش، آن افطارِ ماه رمضانش، آن مجلس روضهاش؛ آخر هم بیمعنی و بیمزه و بیواقعیت! واقعاً جامعهی ما این است؟! اصلاً هیچ چیز سرشان نمیشود!در چنین فضایی، من نمایشنامهی «ایوب پیامبر» را واقعاً یک برداشتِ صحیحِ متینِ بیاشکالی از یک کار به آن مهمی دیدم. آدم اگر بخواهد زندگی یک پیامبر را نشان بدهد، کار آسانی نیست؛ آن وقت این آقای سلحشور اینقدر قشنگ این نقش را بازی کرده بود. اولِ این نمایش اینطور است که کروبیانِ ملأ اعلی دارند مدح آن مثال ملکوتی و به اصطلاح قالب مثالی ایوب را میکنند. آدم وقتی نگاه میکرد، خیال میکرد که واقعاً خود ایوب پیامبر آنجا ایستاده است. بعد از نمایش گفتم: من که آخوندم و این همه در زندگی پیامبران مطالعه کردهام، بعد از این نمایش تو، معرفت و ارادتم به حضرت ایوب بیشتر شد! و این خاصیت هنر است که دانستههای ذهنی را به صورت ملموس در اختیار آدم میگذارد. شماها چنین هنرهای بحمداللَّه غزیر و پُرمایه در اختیارتان هست؛ باید کار کنید، باید زیاد کار کنید، باید بنویسید، باید قصه بنویسید، باید نمایشنامه بنویسید، باید اجرا کنید. این، آن کاری است که الان وجود دارد.شاهدها (۲۱ پاراگراف)
هنرمندی یعنی نمایش واقعیت با همهٔ ریزهکاریهایش
… دور از خانه»یی که نشان میدادند، که همه را جذب کرد، حتّی امام را - حاج احمد آقا میگفت که امام مرتب این سریال را نگاه میکردند - علتش چیست؟ چون زندگییی که آن شخص در فیلم دارد، و آن کاری که او دارد میکند، درست مطابق با واقع است؛ یعنی همانی است که واقعیت دارد. اصلاً هنرمند این است؛ باید واقعیت را عکسبرگردان کند و به آدم نشان بدهد؛ حتّی آن مقداری که آدم نمیبیند، برجسته کند، واقعیت را با همهی ریزهکاریهایش جلا بدهد و جلوی چشم آدم بگذارد. آن سریالی که اشاره کردم، اینطور نبود؛ آن سحرِ ماه رمضانش، آن افطارِ ماه رمضانش، آن مجلس روضهاش؛ آخر هم بیمعنی و بیمزه و بیواقعیت! واقعاً جامعهی ما این است؟! اصلاً هیچ چیز سرشان نمیشود!ملموس ساختن دانستههای ذهنی بهعنوان خاصیت هنر
… ملکوتی و به اصطلاح قالب مثالی ایوب را میکنند. آدم وقتی نگاه میکرد، خیال میکرد که واقعاً خود ایوب پیامبر آنجا ایستاده است. بعد از نمایش گفتم: من که آخوندم و این همه در زندگی پیامبران مطالعه کردهام، بعد از این نمایش تو، معرفت و ارادتم به حضرت ایوب بیشتر شد! و این خاصیت هنر است که دانستههای ذهنی را به صورت ملموس در اختیار آدم میگذارد. شماها چنین هنرهای بحمداللَّه غزیر و پُرمایه در اختیارتان هست؛ باید کار کنید، باید زیاد کار کنید، باید بنویسید، باید قصه بنویسید، باید نمایشنامه بنویسید، باید اجرا کنید. این، آن کاری است که الان وجود دارد.زبان هنر یعنی انتقال حقیقت با عکس و فیلم و مجسمه و شعر و رمان
… کسى که در این جلسه نیست، آنچنان توصیف کند که گویى او در این جلسه است [به طورى که] حتّى از بعضى کسانى که در این جلسه هم هستند، بهتر و دقیقتر و ریزتر حقایق را ببیند در حالى که اینجا هم نبوده؟ آیا چنین چیزى اصلاً ممکن است یا نه؟ بله، ممکن است. به چه وسیله؟ به زبان هنر. زبان هنر یعنى چه؟ یعنى با عکس، با فیلم، با مجسّمه، با شعر، با رمان؛ هنر یعنى این. علّت اینکه شما مىبینید سیاستهاى استعمارى اینقدر روى هنر سرمایهگذارى میکنند علیه انقلاب، علیه همهى ارزشهایى که آنها با آن بدند، همین کارایىِ هنر است. شما بروید بیرون، شروع کنید نقل کردن: بله، فلان جا بودیم، کسى اینجور شعرى خواند، کسى اینجور گفت، …استفادهٔ جهانی از ادب و هنر و نمایش برای دور کردن مردم از حقیقت اسلام
و غوغایى است در دنیا؛ کارى که دارد انجام میگیرد در این زمینه غوغا است. شماها روشنفکرید، اهل ادب و هنرید، با این مسائل آشنا هستید، من هم کموبیش آشنایم. غوغایى دارد در دنیا انجام میگیرد در عالم ادب و هنر و نمایش و تصویر و حرف علمى و حرف شبهعلمى و مانند اینها، براى اینکه مردم را از این حقیقت دور نگه دارند. ممکن است ده عنصر دیگر هم جزو هدفهاى دنیا وجود دارد ــ که به ما ربطى ندارد ــ امّا این عنصر هم وجود دارد.لزوم اهتمام جدی به تولید آثار هنری و ایجاد فضای هنری سالم
نکتهی دوم اینکه به طور جدی به فکر کار مثبت باشید؛ یعنی همان فرآوردهی هنری و ایجاد فضای هنری سالم. البته شما پشتیبانی لازم دارید. تا حدودی که برای من امکان داشته باشد و واقعاً در این زمینهها از من کاری بربیاید، حاضرم پشتیبانی کنم. البته برای اینکه مشخص بشود که من چه کار میتوانم بکنم، راهش این است که با دفتر ما و با بعضی از برادران اینجا - یا آقای معزی، …ضرورت هنر فاخر برای جامعهٔ اسلامی در انتقال آنچه بیان عادی نمیتواند
… و بقیّهى شعبههاى هنر استفاده میکنند براى کوبیدن فضیلت، براى از بین بردن حقایق و فضایل معنوى و اسلامى، براى سوق دادن به مادّیگرى و عیش مادّى و عشرت مادّى؛ هنر را به عنوان یک ابزارى مورد سوء استفاده قرار دادند. چه کسى باید این را جبران کند؟ شما جوانها. اگر انقلاب و جامعهى اسلامى از هنرِ فاخر و برجسته برخوردار نباشد، نخواهد توانست مکنونات[3] قلبى خود را به مخاطبین خودش برساند و با آنها ارتباط برقرار کند. به عنوان مثال فرض کنید اگر در یک جامعهاى امکان حرف زدن ــ همین سخنرانى کردن، همین گفتگوى با مردم ــ را از صاحبان فضایل و افکار صحیح بگیرند و اجازه ندهند شما حرف بزنید، ببینید چه خسارت بزرگى پیش خواهد آمد! عین همین خسارت و شاید از جهتى بزرگتر از این خسارت، خسارت آن جمعى است که از ابزار هنر بىنصیب باشند؛ چون هنر چیزهایى را منعکس میکند که بیان ساده و عادّى نمیتواند آنها را منعکس کند؛ مخصوصاً به نسلهاى آینده و همینطور به نسل کنونى.لزوم عرضهٔ فکر انقلابی در قالب هنر تا برای نسلهای آینده بیگانه نماند
اگر این فکر انقلابى که با هزار زبان از سال ۱۳۴۱ در بیانات حضرت امام ــ چه به شکل خطابه، چه به شکل درس، چه به شکل افکار فلسفى، چه به شکل نظرات فقهى ــ ارائه شده، در قالب هنر عرضه نشود، براى نسلهاى آینده یک چیز بیگانهاى خواهد بود. خصوصیّت هنر این است.به دست نگرفتن سلاح هنر با وجود سرزمین هنر بودن ایران
خب اگر اینجور است، برادرها بدانید که پس ما این سلاح را آنچنان که باید، درست به دست نگرفتهایم. البتّه کشور ما، سرزمین ما، سرزمین هنر است؛ یعنى هنر جهانى الان در مجموع مدیون سرزمین ما است، مدیون زبان فارسى است، مدیون هنرمندان ایرانى است از هزار سال پیش به این طرف، لکن ما این سلاح را در اختیار نگرفتهایم. علّت هم این است که یک عدّهاى بودند، هنرمند هم بودند، صاحب جوهر هم بودند، نتوانستند آن شجاعت را [داشته باشند] ــ چون هنرمندى به معناى بقیّهى خصال خوب که نیست؛ اى بسا هنرمندى که هنرش خیلى بالا است امّا آدم پستى است، آدم حقیرى است، آدم بدى است، آدم فاسقى است، …آغاز اسلام با هنر و هنرمند بودن پیامبر و امیرالمؤمنین
زمان نبىّ اکرم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) مثلاً شاعر برجستهاى مثل حسّانبنثابت در خدمت پیغمبر بود، بعد در خدمت امیرالمؤمنین بود؛ قدر او را میدانستند، کار از او میخواستند. خود امیرالمؤمنین یک هنرمند فوقالعاده است؛ خود پیغمبر یک هنرمند فوق معمولى است؛ قرآن یک اثر هنرىِ فوق بشرى و الهى است. ببینید، یعنى تمام اسلام از اوّل با هنر شروع شده؛ یعنى اگر چنانچه قرآن این زبان هنرى را نداشت، شاید یک گوشه از کار میلنگید. خداى متعال هیچ چیزى را بىمصلحت و بىحکمت که نمىآورد. حکمتى بود در اینکه اینجور این هنر قوى و کارآمد، مفاهیم الهى را به انسانها ارائه کند تا خیزش او تا هزار سال بعد ــ الان مثلاً …نقش هنر در ماندگار کردن حادثه و تفهیم حقیقت آن به دل
… یعنى آنطور حقایق، واقعاً ماها را منقلب میکند. خب در معیار مادّى آن حقیقت یک لحظه اتّفاق افتاد و از بین رفت دیگر؛ در ملکوت البتّه باقى است، امّا در عالم ناسوت[10] ما، در مادّیّت ما، در حساب زمان و مکان ما، یک لحظه یک حادثهاى اتّفاق افتاد و تمام شد رفت. چه کسى میتواند این حادثه را ماندگار کند؟ چه کسى میتواند آن را آنجورى که حتّى چشم عادّى در حضور نمىبیند، در غیاب آن حادثه، آن را به دل انسان و بصیرت انسان تفهیم بکند؟ چه کسى؟ هنر. هنر این نقش را دارد و این کار را میتواند انجام بدهد. خود بنده شاید حوادثى را به چشم خودم دیدهام که چشم مادّى نتوانسته آن حادثه را درک کند. بعد که شمای هنرمند آن را یا به نگارش درمىآورید یا به نمایش درمىآورید یا به زبان قصّه بیان میکنید، من بازبینى که میکنم آن حادثه را، میبینم عجب حادثهاى بوده، تازه شروع …ارزش نسبی هنر و وابستگی آن به جهت بهکارگیری
… راستى و درستى نباشد، چه ارزشى دارد؟ ارزشى ندارد. الان علم در خدمت سلاحهاى اتمى است در دست اسرائیل؛ این ارزشمند است؟ نخیر، هیچ ارزشى ندارد. ارزش این چیزها نسبى است؛ ارزش مطلق، متعلّق به اینها نیست. البتّه ارزش مطلق وجود دارد و چیزهاى ارزشمند مطلق وجود دارد. اصلاً مبناى ادیان، مطلق کردن ارزشهاى صحیح و راستین است، منتها علم از آن ارزشهاى مطلق نیست؛ صنعت و تکنولوژى از آن ارزشهاى مطلق نیست؛ [بستگى دارد] تا در کجا به کار برود، تا در دست چه کسى باشد، تا از آن چگونه استفاده بشود؛ و هنر هم از این قبیل است. لذا اگرچه عدّه و عُدّهی شماها در مقابل آن خیل مردمِ آنچنانى شاید کمتر باشد، در عین حال ارزشتان بمراتب از آنها بالاتر و بیشتر است؛ اگرچه حالا عِدّهتان هم من حالا فکر میکنم ممکن است ما نمىشناسیم ــ واقع آن هم اینجور است ــ گمان میکنم که شاید از لحاظ …لزوم انعکاس ارزش کار در آثار هنری و نقد ناآشنایی دستگاه هنری با تفکر اسلامی
در هنر ما هم همین باید منعکس بشود. در نمایشنامههاى ما، فیلمهاى ما، سینماى ما، تلویزیون ما، رادیوى ما این مفاهیم باید منعکس بشود. من نمیدانم این دستگاه رسمىِ هنرى ما کِى میخواهد با اعماق تفکّر اسلامى آشنا بشود! در قالبهاى هنرى، مینویسند، غلط؛ اجرا میکنند، غلط؛ حرف میزنند، غلط؛ چرا؟ منطق اسلام اینجور نیست. اسلام میگوید که شمای کارگر که خوب کار میکنید، با وجدان کار، کار میکنید، با نیّت حَسَن کار میکنید، شمای معلّم که براى احساس مسئولیّت درس میدهید، شمای کارمند که …هنر همچون زیبایی، آفرینندگی و خلقی بینیاز از تعریف
… شما غالباً ابتکارى است. این نکتهى اوّل. نکتهى دوّم این است که هنر اگرچه چیز برجستهاى است و محتاج تعریف نیست ــ هنر مثل زیبایى است؛ احتیاج نیست که کسى تعریف بکند از زیبایى؛ اگر تعریف هم بکنند یا نکنند، به هر حال زیبایى یعنى زیبایى؛ یعنى نقطهى مقابل زشتى؛ هنر اینجور است؛ لازم نیست کسى از آن تمجید بکند و به هر حال برجستگى است، به هر حال زیبایى است، به هر حال آفرینندگى است، خلق است؛ از مقولهى ابتکار و خلق است ــ لکن اگر ما بخواهیم همین هنر به طور مضاعف ارزش پیدا کند، باید آن را در خدمت هدفهاى صحیح قرار بدهیم. این غلط است که ما تصوّر بکنیم که ما شعرِ خوب میگوییم یا فرض بفرمایید که آهنگِ خوب میسازیم یا فلان کار هنری خوب را انجام میدهیم فقط براى خود هنر؛ هنر براى هنر؛ یک مقولهى بسیار غلط و انحرافى است. هنر در خدمت یک هدفى باید باشد. لذا شما نگاه کنید ببینید …به کار گرفتن شیوههای هنری در خدمت اهداف انقلاب و اسلام
… از جهتگیرى و سمتگیرى این اهداف تخطّى کند؛ به هیچ عنوان. البتّه معناى این، آن نیست که ما دائماً در رادیو و تلویزیونمان بنشینیم سخنرانى یا فرضاً بیانیّهى اسلامى و دینى و مانند اینها بگذاریم که صریحاً مبانى و مفاهیم ما را ترویج کند؛ اینکه راه تبلیغ نیست. همان شیوههاى رایج تبلیغ، همان شیوههاى غیر مستقیم، همان استفادهى بهینه از هنر و شیوههاى هنرى، همان کارهایى که امروز پیشرفتهاى زیادى هم داشته، باید تماماً در خدمت اهداف انقلاب و اهداف اسلام باشد؛ یعنى یک جا اگر ما بازى فوتبال هم داریم پخش میکنیم، مواظب باشیم این بازى فوتبال در جهت ضدّ آن اهداف به کار نرود. این کاملاً واضح است که گزارش یک بازى فوتبال که در دنیا یک جا اتّفاق افتاده یا در ایران اتّفاق افتاده، میتواند دو جور باشد: یک جور اینکه در جهت ضدّ …ناشیانه بودن بیشتر کارهای تصویری هنگام دعا و اذان
… نیست،] چون متأسّفانه هنرمندانه نیست؛ یک کارهایى میکنند، یک منظرههاى بیخودى را ــ بخصوص در تلویزیون ــ نشان میدهند که هیچ ربطى به این مضمون ندارد، انسان خیلى در آن احساس کار هنرى نمیکند؛ سردستى و ازسربازکنى و کار به دست کوچکها دادن و حاکى از این چیزها است. اگر کار هنرى خوبى باشد، تصویر هم اضافه بشود عیبى ندارد، منتها عرض کردم، تقریباً همهى کارهاى هنرىِ تصویرى که در تلویزیون در هنگام دعا و اذان پخش شده ــ با استثناى خیلى کمى ــ ناشیانه و کمتر از آن محتواى دعا و فاقد ارزش هنرى و تأثیرگذارى هنرى است. اگر کارى بشود کرد در یک حدّ بالایى، البتّه خوب است، که من چون خودم وارد هم نیستم، مطّلع هم نیستم، نمیتوانم توصیهاى در این زمینه بکنم. اجمالاً بروید سراغ هنرمندانتان و ببینید که چه کار میتوانند برایتان انجام بدهند. علىاىّحال سحرهاى ماه رمضان خیلى مهم است؛ …استفاده از ابزارهای هنری در تبلیغ
و فقط منبر نیست؛ استفادهى از ابزارهاى مختلف، ابزارهاى هنرى. منبر هم دو جور است؛ هنرى دارد، غیر هنرى دارد. بله، این منبرىهاى خوبى که شما دیدید منبرهایشان میگیرد، همهى این به لُبّ مطالب نیست؛ به هنرمندى در بیان است. بعضى از منبرىهاى معروف زمان ما در گذشته را افرادِ وارد میگفتند که اینها یک هنرمند واقعىاند. هنر …تفاوت هنر با ادبیات در پذیرش همگانی
… این برنامههایى که ذکر شد،[2] میشود گفت یک اندکى چشیدهایم. برنامههاى [گروه] ادب و هنر، به نظر بنده برنامههایى است مهم. یعنى جایگاه ادب و هنر به وسیلهى آن کسانى که مدّعى ادب و هنر هستند و بانى این کارند، باید تثبیت بشود و حفظ بشود. هنر البتّه با ادبیّات یک قدرى فرق دارد. هنر مثلاً فرض کنید که یک صداى خوشى است که هر کسی میشنود، حظّ روحىاى از آن میبرد؛ هنر را همه به یک معنا قبول دارند که در داخل زندگىشان باشد؛ ادبیّات به معناى عامّ خودش نه، اینجور نیست که مورد قبول همه باشد. آنهایى که بیرون از محیط ادبیّاتند، ادبیّات را اصلاً چیز جدّىاى به حساب نمىآورند؛ اصلاً کار به حساب نمىآورند. شما فرض کنید اگر به یک مهندسى که مشغول کارهاى فنّى و ماشین و غرق چرخوپَر و پیچ و مهره و مانند اینها است، بگوییم این شعر یا این ترجمه …هنر از بهترین وسایل انتقال ادبیات
البتّه هنر یکى از بهترین وسایل انتقال ادبیّات است؛ یعنى همین موسیقى که شما[3] گفتید. حالا این سازِ تنها هم که گفته شد،[4] مردم ما با ساز آشنا نیستند. من به شما عرض بکنم که شما بیخود خودتان را زحمت میدهید، در بعضى از کشورهاى خارجى ــ اینطور که من شنیدهام ــ مردم میروند و اصلاً مىنشینند و ساز گوش …ناآشنایی مردم عادی با ارزش آثار هنری
این را همهکس نمیفهمند. هنر همین را دارد. ببینید هنر ناآشنا است. شما الان اگر بهترین و فاخرترین نقّاشىها را بیاورید در بازار ــ بازار غیر هنرمند ــ مردم معمولى مىآیند، یکى میگوید عجب رنگ قشنگى دارد، چند؟ اگر بگوید مثلاً فرض کنید ده هزار تومان، میگوید نه آقا، پنج هزار تومان. خب نمیفهمد که این چیست؛ خب، این هم همین است. شما کار هنریتان را به نظر من باید در محافل هنرى عرضه کنید؛ پیش هنرمندها عرضه کنید. باید بگوییم [نمایش] همین کارها را هر گاه یک بار ــ [مثلاً] به صورت فصلى ــ [برگزار] بکنند. واقعاً این کار، کار باارزشى است. ما باید قدر این آقایان را …بهکارگیری زبان هنر در معرفی فلسفه و رازهای نماز
فلسفهى نماز و تحلیل رازها و رمزهاى آن، با زبان هنر در معرض دید همگان قرار گیرد تا هر کس به قدر ظرفیّت خود از آن متمتّع گردد. کتابها و جزوهها در سطوح مختلف و از دیدگاههاى گوناگون به وسیلهى محقّقان و عالمان به سلک تحریر درآید و مایهى کارهاى هنرى و ادبى گردد.استفاده از روشهای هنری در تربیت اخلاقی نیروها
بىشک جلوههاى بىارزش و زرقوبرقها نخواهد توانست گردن سرافراز مردان خدا را در چنبر کمند خود بگیرد و ارزشهاى بدلى و دروغین را به جاى اصالتها بنشاند. توصیهى اینجانب این است که نسبت به وضعیّت اخلاقى و تربیتىِ همهى افراد و نیز خانوادههاى فداکار آنان همّت گماشته شود و از روشهاى کارآمد هنرى در این مورد استفاده شود. در مجموعهى عظیم سپاه استعدادهاى درخشان در جنبههاى گوناگون هست که باید شناسایى و پرورش داده شود و این گنجینههاى انسانى در راه هدفهاى والاى انقلاب به کار افتد.