رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

هنر، جایگاه و کارکرد آن و شاخه‌های گوناگونش.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی بزرگداشت مصلح‌الدین سعدی شیرازی— ۱۳۶۳/۰۹/۰۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۳۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

این منظره‌اى که الان اینجا در مقابل ما هست که یک جمعى نشسته‌ایم دُور هم ــ در سنین مختلف، در سطوح علمى مختلف، در اوضاع اجتماعى مختلف، با نظرات و افکار مختلف؛ یک جلسه‌اى است دیگر ــ این جلسه را چه کسى خواهد توانست براى کسى که در این جلسه نیست، آن‌چنان توصیف کند که گویى او در این جلسه است [به طورى که] حتّى از بعضى کسانى که در این جلسه هم هستند، بهتر و دقیق‌تر و ریزتر حقایق را ببیند در حالى که اینجا هم نبوده؟ آیا چنین چیزى اصلاً ممکن است یا نه؟ بله، ممکن است. به چه وسیله؟ به زبان هنر. زبان هنر یعنى چه؟ یعنى با عکس، با فیلم، با مجسّمه، با شعر، با رمان؛ هنر یعنى این. علّت اینکه شما مى‌بینید سیاستهاى استعمارى این‌‌قدر روى هنر سرمایه‌گذارى میکنند علیه انقلاب، علیه همه‌ى ارزشهایى که آنها با آن بدند، همین کارایىِ هنر است. شما بروید بیرون، شروع کنید نقل کردن: بله، فلان ‌جا بودیم، کسى این‌جور شعرى خواند، کسى این‌جور گفت، این‌جور نشسته بودند، اصلاً ممکن نیست انعکاس پیدا کند آن‌جورى که هست؛ آن کسى که آنجا است [فقط] خبرى مى‌شنود، امّا با زبان هنر میتوان همین جلسه را منعکس کرد به طورى که مثلاً فرض بفرمایید اگر یک عکّاس هنرمندى از زوایاى خوبى از این جلسه عکس بردارد یا فیلم بردارد، بعد آن کسى که آن عکس را نگاه میکند، اگر صاحب‌نظر و صاحب‌ذوق و ریزبین باشد، چیزهایى را خواهد دید که ماها نمیتوانیم الان [ببینیم] یا شاید متوجّه نباشیم. مثلاً اینجا چند تا لباس فلان رنگ وجود دارد، کدام رنگها پهلوى هم نشسته‌اند؛ ببینید، اینها استنتاجهایى است که ما که نشسته‌ایم، اصلاً غافلیم از آنها، امّا آن نگاه هنرمند آن را فوراً حس میکند و میفهمد.
ژاپنیها برمیدارند از زندگی معمولی و شخصی یک نفر، یک موضوع برای فیلم درست میکنند، که مطابق با واقع است. اصلاً علت جاذبه‌ی فیلمهای ژاپنی هم این است. البته هنرپیشه‌های خوبی دارند، اما علت جاذبه این است که درست مطابق با واقع است. این سریال «سالهای دور از خانه»یی که نشان میدادند، که همه را جذب کرد، حتّی امام را - حاج احمد آقا میگفت که امام مرتب این سریال را نگاه میکردند - علتش چیست؟ چون زندگییی که آن شخص در فیلم دارد، و آن کاری که او دارد میکند، درست مطابق با واقع است؛ یعنی همانی است که واقعیت دارد. اصلاً هنرمند این است؛ باید واقعیت را عکسبرگردان کند و به آدم نشان بدهد؛ حتّی آن مقداری که آدم نمیبیند، برجسته کند، واقعیت را با همه‌ی ریزه‌کاریهایش جلا بدهد و جلوی چشم آدم بگذارد. آن سریالی که اشاره کردم، این‌طور نبود؛ آن سحرِ ماه رمضانش، آن افطارِ ماه رمضانش، آن مجلس روضه‌اش؛ آخر هم بیمعنی و بیمزه و بیواقعیت! واقعاً جامعه‌ی ما این است؟! اصلاً هیچ چیز سرشان نمیشود!
در چنین فضایی، من نمایشنامه‌ی «ایوب پیامبر» را واقعاً یک برداشتِ صحیحِ متینِ بیاشکالی از یک کار به آن مهمی دیدم. آدم اگر بخواهد زندگی یک پیامبر را نشان بدهد، کار آسانی نیست؛ آن وقت این آقای سلحشور این‌قدر قشنگ این نقش را بازی کرده بود. اولِ این نمایش این‌طور است که کروبیانِ ملأ اعلی دارند مدح آن مثال ملکوتی و به اصطلاح قالب مثالی ایوب را میکنند. آدم وقتی نگاه میکرد، خیال میکرد که واقعاً خود ایوب پیامبر آن‌جا ایستاده است. بعد از نمایش گفتم: من که آخوندم و این همه در زندگی پیامبران مطالعه کرده‌ام، بعد از این نمایش تو، معرفت و ارادتم به حضرت ایوب بیشتر شد! و این خاصیت هنر است که دانسته‌های ذهنی را به صورت ملموس در اختیار آدم میگذارد. شماها چنین هنرهای بحمداللَّه غزیر و پُرمایه در اختیارتان هست؛ باید کار کنید، باید زیاد کار کنید، باید بنویسید، باید قصه بنویسید، باید نمایشنامه بنویسید، باید اجرا کنید. این، آن کاری است که الان وجود دارد.

لزوم خدمت هنر به ارزش‌های انقلابی و اسلامی مانند هر جامعه

خب [اینکه گفته شود] موسیقى سنّتى است و شعر حافظ و شعر سعدى را میخواند، کافى نیست؛ باید شعرِ خوب بخواند؛ باید چیزى بخواند که وقتى مستمع شنید، این هنر در خدمت ارزشهاى انقلابى و اسلامى قرار گرفته باشد. این مخصوص انقلاب نیست؛ هر جامعه‌‌‌‌‌اى، هر انسانى، هر مجموعه‌‌‌‌‌ى بشرى‌‌‌‌‌اى، میخواهد که هنر در خدمت ارزشهاى مقبول خودش قرار بگیرد. این جرم نیست که [بگویند] «اسلامى‌‌‌‌‌ها میخواهند که هنر در خدمت ارزشهاى اسلامى قرار بگیرد»؛ خب همه‌‌‌‌‌ى مکاتب دنیا همین‌‌‌‌‌جور هستند؛ همه‌‌‌‌‌ى جوامع دنیا همین‌‌‌‌‌جور هستند؛ یک ارزشهایى در ذهنشان هست؛ ارزشهاى آنها با ارزشهاى [جوامع] دیگر فرق دارد؛ هنر را، …

لزوم ساخت فیلم و کار هنری برای آگاه کردن جهان از ظلم به فلسطین

ظلمى که امروز دارد به ملّت فلسطین میشود، تا آنجایى که ما به یاد داریم و اطّلاع داریم، هیچ ‌وقت به مجموعه‌ى یک ملّت نشده؛ در حالى ‌که متأسّفانه افکار عمومى دنیا از این ظلم مطّلع نیست؛ این بایستى درست بیان بشود؛ باید فیلم‌ها ساخته بشود، باید کارهاى هنرى بشود، تا همه‌ى افکار عمومى دنیا بدانند که چه دارد میگذرد. متأسّفانه باید اعتراف کنیم که روشنفکران ما و کسانى که میتوانستند، کوتاهى کردند. ما باید در سطح عالم مسئله‌ى فلسطین را آن‌چنان ‌که هست معرّفى بکنیم؛ باید براى این کار سرمایه‌گذارى بشود؛ براى این کار بایستى افراد تلاش کنند، کار کنند. این نکته‌اى بوده که ما از …

ضرورت کار هنری و ناکافی بودن بحث روان‌شناسان

… عرض میکنم؛ کار هنرى لازم است. انسان است و هنر. هیچ چیزى در دنیا [بدون هنر، اثرگذار نیست]؛ اگر قرآن کریم هنرى نبود، با همه‌ى مضامین عالى‌اش پنجاه سالِ اوّلِ بعد از بعثت هم نمیماند. این را شما باور کنید؛ این چیزى است که من از روى اطّلاع دارم به شما عرض میکنم. هنر لازم است؛ هنر هم همین است؛ یعنى این یک قضیّه‌اى است که شما بخواهید بروید چهار نفر روانشناس بنشانید، اینها تا دو سال هم بحث کنند، به اینکه من حالا یک کلمه به شما گفتم، نخواهند رسید؛ باید کار هنرى بشود. در کارهاى هنرى موسیقى هم هست، خوب است، [امّا] اشکال دارد؛ یعنى موسیقى یک چیز راحتى نیست که ما بتوانیم یک آهنگ خوبِ موسیقى داشته باشیم؛ ماها هم در موسیقى اصلاً کارکرده نیستیم؛ یعنى جامعه‌ى ما متأسّفانه موسیقى خوب بلد نیست. موسیقىِ ما یک چیز بسته‌ى محدودِ …

کار خبری به‌مثابهٔ کاری هنری

… هر وقت تفسیر سیاسى هست، هر وقت سخن ‌هفته هست، تحلیل هست ــ همین برنامه‌هایى که اسم آوردند ــ مستمع شما هر جا هست، بشتابد به سمت رادیو و تلویزیون تا سخن شما را بشنود. این هم یک بُعد دوّم است از کار چند بُعدى که اوّل عرض کردم دارید. یک بُعد آن، کار سیاسى است؛ بُعد دوّم، کارِ هنرى [است]. شما هنرمندید؛ یعنى کار شما دقیقاً یک کار هنرى است. بایستى این متن جورى تنظیم بشود و جورى ارائه بشود و خوانده بشود که جاذبه داشته باشد. از چیزهایى که جاذبه را از بین میبرد، غلط‌خوانى است. غلط‌خوانى دو جور است: یکى غلط‌خوانىِ متن صحیح است، و یکى تنظیم متنِ غلط است؛ یعنى صحیح‌خوانى متن غلط. غلط‌خوانى متن صحیح این است که یک کلمه‌اى را شما بد بخوانید؛ مثلاً حالا آن برادرانى که خواننده هستند، …

جواز پیرایهٔ هنری در بیان حدیث به شرط حفظ اصل واقعیت

… بخوانید، یک چند جمله‌اى [فقط میتوانید بخوانید]. تازه آنچه در لهوف ابن‌طاووس [هم] هست، خبر واحد است. چیزى را بخوانید که معقول باشد؛ این را توجّه کنید. البتّه نه اینکه انسان هر چه معقول است، از خودش بسازد و بخواند؛ نه، متّکى کنید به اصول و واقعیّتهایى. البتّه گزاره‌ى هر حدیثى وقتى هنرى باشد، با یک پیرایه‌هایى همراه خواهد بود؛ آن پیرایه‌ها ایرادى ندارد منتها به شرطی که آن پیرایه‌ها همه چیز نشود ــ توجّه کردید ــ اصل را بایستى از واقعیّتهایى که هست گرفت؛ منتها آن را با بیان هنرى، پیرایه‌ى لازم بخشید و گفت. حالا شاید مجال این نباشد که در این‌ باره صحبت بکنیم لکن اینها حرفهایى است که باید بالاخره گفته بشود، شنفته بشود، تکرار بشود. در دعاهاى ما، در زیارتهاى ما تعبیرات عاشقانه‌اى هست، تعبیرات خیلى خوبى هست، حقایقى را نشان میدهد؛ اینها را محور باید قرار داد. آنچه را …

بهره‌گیری از هنر برای حرکت‌بخشی و روشن کردن تکلیف قشرهای مختلف مردم

… آنچه در مورد این رسانه‌ى مهم، مطلوب و ایدئال است، عبارت است از اینکه یک دانشگاهى باشد که در آن عالى‌ترین و زیباترین مفاهیم انقلاب ارائه بشود به شکل هنرمندانه، و جاذبه داشته باشد؛ نه اینکه فقط بگویند یک چیزى را، بدون اینکه فکر جاذبه‌ى آن و تأثیر آن باشند. از هنر استفاده بشود و حرکت‌بخش باشد و تکلیف قشرهاى مختلف مردم را معلوم کند؛ یعنى زن انقلابى و مسلمان، جوان انقلابى و مسلمان، روستایى و شهرى، باسواد و کم‌سواد، متخصّص و معمولى، هر کدام وقتى که پاى رادیو یا تلویزیون مى‌نشینند، در برنامه‌هایى که شما به اینها میدهید، اینها تکلیف خودشان را بفهمند که باید چه کار بکنند و راهشان روشن بشود.

لزوم توانایی هنرمند در برقراری ارتباط با مخاطب خود

… فنون گوناگون ترصیعِ[7] شعر و مصنوعاتِ شعر را هم کم‌ و بیش میدانم، آن مطلب هم مطلب خیلى غیر قابل فهمى نیست، در عین ‌حال شما میخوانید و من نمیفهمم، این یک عیبى است. «من»، نه شخص من، یعنى فارسى‌زبان، مخاطب شما؛ بالاخره باید شما ارتباط بگیرید با مخاطبتان. هنرمند باید قادر بر ارتباط‌گیرى با مخاطب خودش باشد؛ وَالّا هنرمندى که نتواند مخاطب خودش را به خودش وصل کند، چه هنرمندى است؟ باید بتواند رابطه بگیرد؛ حالا با هر کسى طرف است. شما که نمیخواهید با یک قشر خاصّى، با یک چند نفر معدود حرف بزنید؛ شما میخواهید با یک ملّت حرف بزنید؛ یعنى شعر شما ماندگار است. به نظر بنده اینها جزو قواعد حتمى شعر است؛ اینها جلوتر از قواعد عروض[8] و قافیه است؛ چون قاعده‌ى عروض و قافیه …

لزوم کیفیت قالب‌ها متناسب با اهمیت مسئولیت صداوسیما

محتواها آموزنده [باشد]؛ نه به معناى ساده‌‌‌‌‌ى آموزندگى که یک درسى کسى آنجا بیان کند؛ آموزنده با همان معناى عمیقش، یعنى کیفیّت‌‌‌‌‌دهنده و پرورش‌‌‌‌‌دهنده‌‌‌‌‌ى روح یا فکر مخاطب خودش و جهت‌‌‌‌‌دهنده‌‌‌‌‌ى به تلاش او و زندگى او؛ و این البتّه نخواهد شد مگر آن وقتى که قالبها و شکلها هم به تناسب اهمّیّت و عظمت این مسئولیّت، کیفیّت لازم را پیدا بکند. باید به اینجا برسیم؛ صداوسیما هر مقدار کمتر از این باشد، کم است. به این ترتیب میشود استنباط کرد و استنتاج کرد که هر روزى، صداوسیما باید بهتر از روز قبل باشد؛ یعنى این حرف «مَن ساوىٰ یَوماهُ فَهُوَ مَغبون»،[3] در مورد صداوسیما حقیقتاً صدق میکند؛ یعنى اگر …