رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

هنر، جایگاه و کارکرد آن و شاخه‌های گوناگونش.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی بزرگداشت مصلح‌الدین سعدی شیرازی— ۱۳۶۳/۰۹/۰۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۳۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

این منظره‌اى که الان اینجا در مقابل ما هست که یک جمعى نشسته‌ایم دُور هم ــ در سنین مختلف، در سطوح علمى مختلف، در اوضاع اجتماعى مختلف، با نظرات و افکار مختلف؛ یک جلسه‌اى است دیگر ــ این جلسه را چه کسى خواهد توانست براى کسى که در این جلسه نیست، آن‌چنان توصیف کند که گویى او در این جلسه است [به طورى که] حتّى از بعضى کسانى که در این جلسه هم هستند، بهتر و دقیق‌تر و ریزتر حقایق را ببیند در حالى که اینجا هم نبوده؟ آیا چنین چیزى اصلاً ممکن است یا نه؟ بله، ممکن است. به چه وسیله؟ به زبان هنر. زبان هنر یعنى چه؟ یعنى با عکس، با فیلم، با مجسّمه، با شعر، با رمان؛ هنر یعنى این. علّت اینکه شما مى‌بینید سیاستهاى استعمارى این‌‌قدر روى هنر سرمایه‌گذارى میکنند علیه انقلاب، علیه همه‌ى ارزشهایى که آنها با آن بدند، همین کارایىِ هنر است. شما بروید بیرون، شروع کنید نقل کردن: بله، فلان ‌جا بودیم، کسى این‌جور شعرى خواند، کسى این‌جور گفت، این‌جور نشسته بودند، اصلاً ممکن نیست انعکاس پیدا کند آن‌جورى که هست؛ آن کسى که آنجا است [فقط] خبرى مى‌شنود، امّا با زبان هنر میتوان همین جلسه را منعکس کرد به طورى که مثلاً فرض بفرمایید اگر یک عکّاس هنرمندى از زوایاى خوبى از این جلسه عکس بردارد یا فیلم بردارد، بعد آن کسى که آن عکس را نگاه میکند، اگر صاحب‌نظر و صاحب‌ذوق و ریزبین باشد، چیزهایى را خواهد دید که ماها نمیتوانیم الان [ببینیم] یا شاید متوجّه نباشیم. مثلاً اینجا چند تا لباس فلان رنگ وجود دارد، کدام رنگها پهلوى هم نشسته‌اند؛ ببینید، اینها استنتاجهایى است که ما که نشسته‌ایم، اصلاً غافلیم از آنها، امّا آن نگاه هنرمند آن را فوراً حس میکند و میفهمد.
ژاپنیها برمیدارند از زندگی معمولی و شخصی یک نفر، یک موضوع برای فیلم درست میکنند، که مطابق با واقع است. اصلاً علت جاذبه‌ی فیلمهای ژاپنی هم این است. البته هنرپیشه‌های خوبی دارند، اما علت جاذبه این است که درست مطابق با واقع است. این سریال «سالهای دور از خانه»یی که نشان میدادند، که همه را جذب کرد، حتّی امام را - حاج احمد آقا میگفت که امام مرتب این سریال را نگاه میکردند - علتش چیست؟ چون زندگییی که آن شخص در فیلم دارد، و آن کاری که او دارد میکند، درست مطابق با واقع است؛ یعنی همانی است که واقعیت دارد. اصلاً هنرمند این است؛ باید واقعیت را عکسبرگردان کند و به آدم نشان بدهد؛ حتّی آن مقداری که آدم نمیبیند، برجسته کند، واقعیت را با همه‌ی ریزه‌کاریهایش جلا بدهد و جلوی چشم آدم بگذارد. آن سریالی که اشاره کردم، این‌طور نبود؛ آن سحرِ ماه رمضانش، آن افطارِ ماه رمضانش، آن مجلس روضه‌اش؛ آخر هم بیمعنی و بیمزه و بیواقعیت! واقعاً جامعه‌ی ما این است؟! اصلاً هیچ چیز سرشان نمیشود!
در چنین فضایی، من نمایشنامه‌ی «ایوب پیامبر» را واقعاً یک برداشتِ صحیحِ متینِ بیاشکالی از یک کار به آن مهمی دیدم. آدم اگر بخواهد زندگی یک پیامبر را نشان بدهد، کار آسانی نیست؛ آن وقت این آقای سلحشور این‌قدر قشنگ این نقش را بازی کرده بود. اولِ این نمایش این‌طور است که کروبیانِ ملأ اعلی دارند مدح آن مثال ملکوتی و به اصطلاح قالب مثالی ایوب را میکنند. آدم وقتی نگاه میکرد، خیال میکرد که واقعاً خود ایوب پیامبر آن‌جا ایستاده است. بعد از نمایش گفتم: من که آخوندم و این همه در زندگی پیامبران مطالعه کرده‌ام، بعد از این نمایش تو، معرفت و ارادتم به حضرت ایوب بیشتر شد! و این خاصیت هنر است که دانسته‌های ذهنی را به صورت ملموس در اختیار آدم میگذارد. شماها چنین هنرهای بحمداللَّه غزیر و پُرمایه در اختیارتان هست؛ باید کار کنید، باید زیاد کار کنید، باید بنویسید، باید قصه بنویسید، باید نمایشنامه بنویسید، باید اجرا کنید. این، آن کاری است که الان وجود دارد.

شاهدها (۲۱۹ پاراگراف)

بیان‌ناپذیری برخی امور جز با زبان شعر، ادب و هنر

… بود و سیاستها این‌قدر ضدّمردمى و وابسته‌ى به خواست اربابها بود. البتّه با این دو سه کلمه اوضاع و احوال دوران اختناق را نمیشود بیان کرد. این را من به شما بگویم که حقّاً و انصافاً اگر ده کتاب هم نوشته بشود و همه‌ تشریح و توصیف [باشد، باز هم] نمیشود بیان کرد. البتّه بعضى از حرفها هست که اصلاً با زبان معمول نمیشود بیان کرد. به نظرم [الان] به یکى از این خانمها بود گفتم که بعضى از تصوّرات هست که جز با زبان هنر و ادب اصلاً بیان نمیشود؛ بله، در شعر میشود بیان کرد، در کارهاى ادبى و هنرى میشود بیان کرد، امّا در زبان معمولى اصلاً نمیشود خیلى از چیزها را گفت.

عدم استفادهٔ حوزه از هنر در تبلیغ دین

این کارها، کارهایی نیست که یک شبه انجام گیرد. امروز اگر شما در این زمینه‌ها شروع به کار کردید و تولید امواج صوتی و تصویری - بخصوص تصویری - داشتید، شاید ده سال دیگر، این توانایی برای حوزه به وجود آید؛ ولی ما فعلاً این را نداریم. از هنر استفاده نمیکنیم؛ کتاب و مقاله و مجلّه هم نداریم! آن موارد، چیزهای مدرن و جدید و دور از دسترس بود؛ اما کتاب و مقاله که دور از دسترس نیست. اینها را هم نداریم! حوزه به عنوان حوزه، در زمینه‌ی تبلیغ دین، کتاب و مطبوعات و مجلّه هم ندارد! نارسایی در امر تبلیغ وجود دارد؛ ولی اهتمام …

حضور زنان مسلمان متدین و باتقوا در محیط‌های هنری

… از همه، به همان میزانى که محیط دانشگاه، محیط امنى شده، بیشتر در امکان استعدادها هست که وارد میدان بشوند و رشد کنند و به جاهاى بالاى علمى برسند. امروز محیط دانشگاه، محیطى نیست که یک دختر مسلمان جوان از آن بترسد؛ [همچنین] محیط جامعه یا حتّى محیط‌هاى هنرى. امروز در محیط‌هاى هنرى زنهایى مسلمان، متدیّن، متّقى هستند و هنرپیشگى میکنند، کارهاى هنرى میکنند، مسائل مربوط به هنر را پیگیرى میکنند؛ و ما بعضى‌ها را هم مى‌شناسیم که افراد بسیار مؤمن، بسیار باتقوا [هستند]؛ البتّه جور دیگرشان هم هست امّا این‌جور هم خوشبختانه داریم؛ یعنى محیط، تا حدود زیادى یک محیط امن و امانى شده براى زنها و دخترانى که میخواهند در محیط‌هاى علمى حرکت کنند. پس میدان، میدان رشد و ترقّى است.

استفاده از هنر در ارائهٔ مطالب دینی

… اصول عقاید، در اخلاق، در آداب زندگى، در سیاست، در حکمت عملى، در مفاهیم قرآنى و مانند اینها. این‌قدر حرف جدید هست که اینها را باید از قرآن و از احادیث دربیاوریم. خب، پس ابتکار را در این چیزها به ‌کار ببرید: خلق مطالب جدید ــ خلق و تولید به ‌معناى مصطلح امروز؛ یعنى استنباط کردن و مفاهیم قرآن را کشف کردن ــ بعد، آن را در لباسهاى گوناگون و در شیوه‌هاى بیانى گوناگون [ارائه کنید]، بخصوص با استفاده‌ى از هنر؛ و انواع و اقسام ابتکارها. این دوّمین کار عمده‌ى شما است که اگر سازمان تبلیغات این دو کار را خوب انجام بدهد، [موفّق] خواهد شد.

لزوم جوشیدن کار هنری از درون هنرمند

… بگزارد؛ و البته نخواهد توانست؛ زیرا زبان از شکرگزاری قاصر است. آن انسانی که توانسته کاری پیدا کند که هم می‌بیند در مقابل چشم خودش گمراهانی، لغزندگانی، بی‌دست و پاها و سرگشتگانی به وسیله‌ی کار او هدایت می‌شوند و راه پیدا می‌کنند و می‌توانند به سعادت برسند؛ هم این کار مورد علاقه‌ی اوست و بر او تحمیل نیست - چون آدم هنری و انسان اهل ذوق و هنر و ادب، باید آن کاری که می‌خواهد انجام دهد از درون خودش بجوشد - و هم کرام‌الکاتبین و کروبیان ملأ اعلی و شهدایی که خدای متعال ناظر بر اعمال ریز و درشت ما گذاشته - «و انت الرقیب علی من ورائهم[1] » - از این کار راضی و خشنودند و صد احسنت و مرحبا می‌گویند که آقا، شما یک سطر این قصه را نوشتید؛ یا پنج دقیقه از این فیلم را ساختید؛ یا دو بیت از این شعر را گفتید؛ یا فلان خط را در فلان‌جا نوشتید و فلان نقاشی را کشیدید؛ یعنی خدای متعال هم تفاخر می‌کند به این فرزند خاک، که با افلاکیان در مجاهدتش برابری می‌کند؛ این اگر نصیب کسی شده باشد، چیز کمی است؟ البته …

استفاده از روش‌های هنری در تربیت اخلاقی نیروها

بى‌شک جلوه‌هاى بى‌ارزش و زرق‌وبرق‌ها نخواهد توانست گردن سرافراز مردان خدا را در چنبر کمند خود بگیرد و ارزشهاى بدلى و دروغین را به‌ جاى اصالتها بنشاند. توصیه‌ى اینجانب این است که نسبت به وضعیّت اخلاقى و تربیتىِ همه‌ى افراد و نیز خانواده‌هاى فداکار آنان همّت گماشته شود و از روشهاى کارآمد هنرى در این مورد استفاده شود. در مجموعه‌ى عظیم سپاه استعدادهاى درخشان در جنبه‌هاى گوناگون هست که باید شناسایى و پرورش داده شود و این گنجینه‌هاى انسانى در راه هدفهاى والاى انقلاب به کار افتد.

لزوم کیفیت قالب‌ها متناسب با اهمیت مسئولیت صداوسیما

محتواها آموزنده [باشد]؛ نه به معناى ساده‌‌‌‌‌ى آموزندگى که یک درسى کسى آنجا بیان کند؛ آموزنده با همان معناى عمیقش، یعنى کیفیّت‌‌‌‌‌دهنده و پرورش‌‌‌‌‌دهنده‌‌‌‌‌ى روح یا فکر مخاطب خودش و جهت‌‌‌‌‌دهنده‌‌‌‌‌ى به تلاش او و زندگى او؛ و این البتّه نخواهد شد مگر آن وقتى که قالبها و شکلها هم به تناسب اهمّیّت و عظمت این مسئولیّت، کیفیّت لازم را پیدا بکند. باید به اینجا برسیم؛ صداوسیما هر مقدار کمتر از این باشد، کم است. به این ترتیب میشود استنباط کرد و استنتاج کرد که هر روزى، صداوسیما باید بهتر از روز قبل باشد؛ یعنى این حرف «مَن ساوىٰ یَوماهُ فَهُوَ مَغبون»،[3] در مورد صداوسیما حقیقتاً صدق میکند؛ یعنى اگر …

اثر عمیق بیان هنری در دل مردم و تفاوت حکم آن

… اثری که بر این اظهار نظر مترتب بشود، در یک دایره‌ی محدودی خواهد بود. بعکس بعضی دیگر اگر اظهارنظر بکنند، هر اثری که مترتب بشود - چه خوب و چه بد - در یک دائره‌ی وسیع و گسترده‌ای خواهد بود. بعضیها مطلبی را با زبان معمولی و عادی بیان میکنند که اثر آن عمیق نیست. اما بعضی ممکن است مطلبی را به زبان هنری بیان کنند، زبان مؤثری را به کار ببرند که دارای اثر عمیقی در دل مردم باشد. این دو با هم یکسان نیستند و اگر آثار سوئی بر اینجور بیانی مترتب بشود، اسلام میان این دو شیوه‌ی بیان فرق میگذارد. بعضی از بیانها و اظهار عقیده‌ها در شرایط عادی انجام میگیرد؛ روی اینجور اظهار بیان حساسیتی نیست؛ حتی اگر بیان گمراه کننده‌ای باشد. چون امکان مقابله‌ی با این بیان و خنثی کردن آثار سوء آن در جامعه هست. اما گاهی یک اظهار نظر، یک بیان عقیده در شرایط حساس اجتماعی …

روضه‌خوانی سبکی هنری برای بیان حادثهٔ عاشورا

آن حادثۀ خالص‌شده و دقیق و متقن را، [باید] به انواع بیان‌های هنری ـ از شعر و نثر و سبک روضه‌خوانی که خودش یک سبک هنری مخصوصی است ـ بیامیزیم. این کار اشکالی ندارد و مهم است. ما باید این کار را بکنیم. کسانی که در این رشته متصلّب[11] و واردند، باید این کار را انجام بدهند. (68/5/11)