این منظرهاى که الان اینجا در مقابل ما هست که یک جمعى نشستهایم دُور هم ــ در سنین مختلف، در سطوح علمى مختلف، در اوضاع اجتماعى مختلف، با نظرات و افکار مختلف؛ یک جلسهاى است دیگر ــ این جلسه را چه کسى خواهد توانست براى کسى که در این جلسه نیست، آنچنان توصیف کند که گویى او در این جلسه است [به طورى که] حتّى از بعضى کسانى که در این جلسه هم هستند، بهتر و دقیقتر و ریزتر حقایق را ببیند در حالى که اینجا هم نبوده؟ آیا چنین چیزى اصلاً ممکن است یا نه؟ بله، ممکن است. به چه وسیله؟ به زبان هنر. زبان هنر یعنى چه؟ یعنى با عکس، با فیلم، با مجسّمه، با شعر، با رمان؛ هنر یعنى این. علّت اینکه شما مىبینید سیاستهاى استعمارى اینقدر روى هنر سرمایهگذارى میکنند علیه انقلاب، علیه همهى ارزشهایى که آنها با آن بدند، همین کارایىِ هنر است. شما بروید بیرون، شروع کنید نقل کردن: بله، فلان جا بودیم، کسى اینجور شعرى خواند، کسى اینجور گفت، اینجور نشسته بودند، اصلاً ممکن نیست انعکاس پیدا کند آنجورى که هست؛ آن کسى که آنجا است [فقط] خبرى مىشنود، امّا با زبان هنر میتوان همین جلسه را منعکس کرد به طورى که مثلاً فرض بفرمایید اگر یک عکّاس هنرمندى از زوایاى خوبى از این جلسه عکس بردارد یا فیلم بردارد، بعد آن کسى که آن عکس را نگاه میکند، اگر صاحبنظر و صاحبذوق و ریزبین باشد، چیزهایى را خواهد دید که ماها نمیتوانیم الان [ببینیم] یا شاید متوجّه نباشیم. مثلاً اینجا چند تا لباس فلان رنگ وجود دارد، کدام رنگها پهلوى هم نشستهاند؛ ببینید، اینها استنتاجهایى است که ما که نشستهایم، اصلاً غافلیم از آنها، امّا آن نگاه هنرمند آن را فوراً حس میکند و میفهمد.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
هنر، جایگاه و کارکرد آن و شاخههای گوناگونش.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام به کنگرهی بزرگداشت مصلحالدین سعدی شیرازی— ۱۳۶۳/۰۹/۰۴
سیر زمانی
از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۴۱۳۶۳۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
ژاپنیها برمیدارند از زندگی معمولی و شخصی یک نفر، یک موضوع برای فیلم درست میکنند، که مطابق با واقع است. اصلاً علت جاذبهی فیلمهای ژاپنی هم این است. البته هنرپیشههای خوبی دارند، اما علت جاذبه این است که درست مطابق با واقع است. این سریال «سالهای دور از خانه»یی که نشان میدادند، که همه را جذب کرد، حتّی امام را - حاج احمد آقا میگفت که امام مرتب این سریال را نگاه میکردند - علتش چیست؟ چون زندگییی که آن شخص در فیلم دارد، و آن کاری که او دارد میکند، درست مطابق با واقع است؛ یعنی همانی است که واقعیت دارد. اصلاً هنرمند این است؛ باید واقعیت را عکسبرگردان کند و به آدم نشان بدهد؛ حتّی آن مقداری که آدم نمیبیند، برجسته کند، واقعیت را با همهی ریزهکاریهایش جلا بدهد و جلوی چشم آدم بگذارد. آن سریالی که اشاره کردم، اینطور نبود؛ آن سحرِ ماه رمضانش، آن افطارِ ماه رمضانش، آن مجلس روضهاش؛ آخر هم بیمعنی و بیمزه و بیواقعیت! واقعاً جامعهی ما این است؟! اصلاً هیچ چیز سرشان نمیشود!در چنین فضایی، من نمایشنامهی «ایوب پیامبر» را واقعاً یک برداشتِ صحیحِ متینِ بیاشکالی از یک کار به آن مهمی دیدم. آدم اگر بخواهد زندگی یک پیامبر را نشان بدهد، کار آسانی نیست؛ آن وقت این آقای سلحشور اینقدر قشنگ این نقش را بازی کرده بود. اولِ این نمایش اینطور است که کروبیانِ ملأ اعلی دارند مدح آن مثال ملکوتی و به اصطلاح قالب مثالی ایوب را میکنند. آدم وقتی نگاه میکرد، خیال میکرد که واقعاً خود ایوب پیامبر آنجا ایستاده است. بعد از نمایش گفتم: من که آخوندم و این همه در زندگی پیامبران مطالعه کردهام، بعد از این نمایش تو، معرفت و ارادتم به حضرت ایوب بیشتر شد! و این خاصیت هنر است که دانستههای ذهنی را به صورت ملموس در اختیار آدم میگذارد. شماها چنین هنرهای بحمداللَّه غزیر و پُرمایه در اختیارتان هست؛ باید کار کنید، باید زیاد کار کنید، باید بنویسید، باید قصه بنویسید، باید نمایشنامه بنویسید، باید اجرا کنید. این، آن کاری است که الان وجود دارد.شاهدها (۲۱۹ پاراگراف)
زبان هنر رساترین زبان، رساتر از زبان علم و موعظه
هنر، زبان رسایی دارد که هیچ زبانی به رسایی آن نیست. نه زبان علم، نه زبان معمولی و نه زبان موعظه، به رسایی زبان هنر نیست. یکی از رازهای موفقیت قرآن، هنری بودن آن است. قرآن خیلی در اوج هنر است؛ فوقالعاده است؛ واقعاً آن وقت مردم را مسحور کرد، والّا اگر پیامبر اکرم بدون زبان هنری مینشست با مردم همینطور حرف میزد، البته عدّهای علاقهمند پیدا میکرد؛ اما آن صاعقه، آن رعد و برق و آن …خاصیت هنر در نمایاندن باطن ماجرای تاریخی
… به این و آن گفته باشم و اینجا و آنجا نوشته باشم خوب است؟ خب معلوم است دیگر؛ کار ما این است. اما من وقتی آن را از شما شنیدم، دیدم قضیهای که من توی تاریخ میخواندم این بوده و من تا حالا این قضیه را نمیدانستم! فقط این را توی تاریخ خوانده بودم و بارها گفته بودم؛ ظاهرش را نقل کرده بودم، اما باطن قضیه را شما نقل کردید. توجه میکنید؟ هنر این است. خاصیت هنر این است. مثل عکسهای سه بعدی که وقتی جلوی چشم انسان بگذارند، همهی فضا را جلوی انسان مشخص میکند: ابرهه آنجا نشسته، عبدالمطلب وارد میشود - آن پیرمرد محترم، خب ما هم توی کتاب خواندیم که پیرمرد بود و محترم بود و آمد - و او هم احترامش کرد. اما چه جوری احترامش کرد؟ اینکه …توانایی انحصاری زبان هنر در نمایاندن صحنهٔ تاریخی
این را فقط زبان هنر کشش دارد؛ یعنی قصهپردازی شما. شما قصهپردازی کردید و این صداهای بسیار خوب این را منعکس کرد و من صحنه را دیدم؛ یعنی آن خیمهای را که بالای کوه زده بودند و ابرهه آنجا نشسته بود و عبدالمطلب با آن محاسن سفیدش وارد شد و جلسه را تحت تأثیر قرار داد، من در سایهی گزارش شما دیدم؛ در حالی که این را توی کتاب ندیده بودم. میبینید؟ اینجاست که شما دستتان باز است. حالا فرض کنید یکی بگوید: شما به چه دلیلی گفتید که وقتی عبدالمطلب وارد شد سرش را بالا گرفته بود؟ نمیشود اعتراض کرد. خب توی تاریخ که نمینویسند سرش بالا بود یا پائین؛ اول پای راست را …توانایی بیان هنری در انتقال مفاهیم والای دینی که با بیان معمولی ممکن نیست
… عدم درک و فهم صحیح - گمراه میگردند. این عدّه چون نمیتوانند با قرآن ارتباط بگیرند، با آن وصل نمیشوند تا توانایی درک مفاهیم را داشته باشند. البته بیان قرآن، بیانی وافی است؛ منتها شرایط خاصی میخواهد تا انسان بتواند به معنای حقیقی کلمه، مخاطب قرآن قرار گیرد. غرض اینکه فقط گنجایش بیان هنری قادر به بیان بسیاری از مفاهیم است که مفاهیم والای دینی از این قبیل است. فقط بهوسیلهی هنر میشود این مفاهیم را درک کرد.وظیفهٔ هنر در شاداب نگه داشتن ملت و انعکاس ایثار ملی
باری؛ امروز ملت ما قیام کرده تا پس از دوران طولانی سلطهی اقتصادی، فرهنگی و سیاسی بیگانگان، خود را رها کند. با کمال شدّت و در عین مظلومیت هم میجنگد. کدام ارزش بالاتر از اینکه شما این ملت را شاداب نگه دارید؟ کدام ارزش از این بالاتر که به این ملت الهام بدهید و در مبارزهای که دارد تشویقش کنید؟ ارزشی عزیزتر و والاتر از این وجود دارد؟ این همه ایثار و از خود گذشتگیِ ملّی، باید در آثار هنری - عموماً - و در آثار نمایشیِ موجود - خصوصاً - منعکس شود. باید زیربنای فکریِ این حرکت که شعار نیست و فلسفهی اسلامی را با همهی عظمت و شکوه و عمقش به دنبال دارد، مورد توجّه قرار گیرد. فکر عمیق و شکوهند اسلامی دنبال این حرکت است. اگر نبود، ملت ما قدرت مقاومت نداشت. امروز ما در دنیا این همه دشمن داریم، ولی بحمدالله …هنر هدیهٔ ارزشمند الهی به انسان و جاودانه و جهانی
در پایان عرایضم یک بار دیگر این نکته را عرض کنم که اگر ما صحبت امروز را منحصراً مخصوص به یک مجموعه از حضّار محترم کردیم، نه به خاطر این است که خدای نکرده بخواهیم به دیگر رشتههای هنری بهای کمی بدهیم. هرگز اینطور نیست. هنر، عزیز و والاست. هنر، هدیهی ارزشمند الهی به انسان است و هر انسانی که آن را داشته باشد، وقتی ارائه میکند، هدیه ارزشمندی است که از او به بنی نوع بشر داده میشود. هنر، جاودانه و عمومی و جهانی است. مخصوص و منحصر به یک قطعه از زمین و به یک برهه از زمان نیست. اینها همه در جای خود مسلّم و محفوظ است. بنده به رشتههای گوناگون هنری ارادت دارم، ولی خوب؛ انسان از بعضی رشتهها سر در نمیآورد. ما در محیط طلبگی و آخوندی که بودیم از خیلی از این رشتههای هنری کمترین اطّلاعی هم پیدا نکردیم، ولی امروز در مقابل خود مشاهده …نقد نیش زدن به نظام در آثار هنری به پیروی از جبههٔ دشمن
با این حال، آیا سزاوار است که به تبع عناصر جبههی دشمن، در آثار هنری خودمان حتماً نیشی به دستگاه بزنیم؟ چرا؟ چه داعی داریم که بیهوده به آتشی که آنها میافروزند باد بزنیم، یا آب به آسیاب آنها بریزیم؟ استفاده از عامل جنسی در فیلمها، یا طرح چهرههای ضدّانقلاب و مخالف نظام، از کارهای آنهاست. آنها اصرار دارند که از چوب هم آدم بتراشند و معرفی کنند. چهرهی پوسیدهی فسیل شدهای را میآورند و به مطرح کردن شعرش و اسم و فلانش میپردازند. آیا ما هم باید همان را تکرار …جذابیت برنامههای هنری و ارائهٔ فاخرترین هنرهای نمایشی در صداوسیما
برنامههاى هنرى صداوسیما از جذّابیّت و شیرینى برخوردار گردد و فاخرترین هنرهاى نمایشى با مضامین پُربار اجتماعى و اخلاقى و سیاسى در این رسانهى همگانى ارائه شود. نمایشهاى سبُک و بىمغز و گمراهکننده و فاقد کیفیّت هنرى که گاه بسى پُرخرج هم هست، یکسره موقوف شود.هنر وسیله است هرچند هنرمند به آن مبتهج است
به نظرم مال مسعود سعد است در آن قصیدهى «من اندر حصار ناى».[3] خب همین است دیگر؛ او اصلاً با شعر خودش و با نظم خودش زنده است. یعنى در آن زندان کذائى ــ که سالهاى متمادى، هجده سال در زندان بوده در دو نوبت ــ او زنده بوده به همین نظم؛ یعنى به همین هنر. پس بنابراین هنرمند به هنر خودش مبتهج است ــ این را من میدانم و حس میکنم ــ لکن در عین حال هنر وسیله است؛ یعنى همین [هنرى] که شما به آن مبتهجید و آن را دوست میدارید و جزو جان شما است، یک وسیله است. مثل بیان؛ بیان از هنر کمتر نیست؛ هنر بیان در انسان. عَلَّمَهُ البَیـان؛[4] شما ببینید انسانِ بىبیان چه میشد. امّا خود این بیان ــ که بزرگترین خاصیّت انسان است و انسان را میگویند حیوان ناطق ــ چیست؟ یک وسیله است.نیاز مبرم انقلاب به حرکت هنری برای پیشبرد تفکر انقلاب
اینها را من دیدم. در محیط انقلاب فهمیدم که با همهی نیاز شدید و مبرم و عطشگونهای که انقلاب نسبت به یک حرکت هنری دارد - که اعتقاد و باور قلبی من این است که بدون این، تفکر انقلاب نمیتواند به آنجایی که ممکن است برود - فضا، گرفته است. در یک برهه از زمان، در آن اوایل پیروزی انقلاب، همه چیز در این کشور در جهت حزب توده بود. یعنی در داخل جمهوری اسلامی؛ زیر حکومت جمهوری اسلامی؛ زیر قدرت ظاهری پاسدار و کمیته و سپاه و جبههی جنگ و رزمندگان و هیاهوی سیاسی و دیپلماسی و از این حرفها - که همهی ظواهر …آسیبپذیری مرزهای فرهنگی با از دست رفتن دقت در حفظ معیارها
طبیعت مرز این است. طبیعت مرز، غیر از داخل محدودهی زندگی عادی است. در زمینهی هنر، اگر گروه مرزبانمان آن دقت وسواسگونه را در حفظ و رعایت معیارها از دست بدهد، آن وقت مرزهایمان آسیبپذیر خواهد شد. این، آن نکتهای است که در ضمن صحبتها هم بود و من هم صددرصد تأیید میکنم. مبادا بگذارید دشمن، که حالا به هر دلیل از امکاناتی برخوردار است - یا خودی بد عمل کرده یا دشمن سرمایه گذاری زیادتری در این مقوله میکند؛ والّا آن چرب و چیلی که شما در سفرهی آنها …دغدغهٔ محتوای ارزشی و مفید در قالب هنری والا
نمایش و قصه، اساساً بسیار مهم است. شاید اگر من بخواهم مطالبی را که در ذهنم هست خلاصه کنم، باید همان دو جملهای را بگویم که آقا[1] گفتند «دغدغههای ماست». اساس آنچه که برای ما اهمیت دارد، همین دو نکتهای است که ایشان بیان کردند؛ یعنی محتوای خوب، ارزشی و مفید برای مردم، در یک قالب هنری و فنی و والا. آن دو نکتهای که من قاعدتاً سفارش خواهم کرد و از شما درخواست خواهم کرد، همین است که ایشان - خوشبختانه - آن را خلاصه کردند.هنر ودیعهٔ الهی و مسئولیت جامعه و هنرمند در برابر این موهبت
آقای نوذری یکی از آن هنرمندان مبتکر، خلاق و واقعی هستند. ایشان هنرمند بسیار با ارزشی هستند که من وجودشان را از نعمتهای خدا بر خودمان میدانم. من برنامههای مختلف ایشان را گاهی گوش میکنم یا میبینم. ایشان بسیار هنرمندند. هنر یک ودیعهی الهی و یک نعمت بزرگ خداست و هنرمند هم یک نعمت است. ببینید! اینجا دو نفر مسؤولند: یکی ما هستیم، که خدا آن هنرمند را به ما داده و ما مورد موهبت خدا قرار گرفتهایم؛ یکی هم خود آن هنرمند است، که خدا آن هنر را به او داده و او هم مورد موهبت خدا قرار گرفته است. البته من بقیهی آقایان و خانمهایی را هم که اینجا تشریف دارند و صداها و اسمهایشان را میشناسم - حالا قیافه هایشان را هم تا حدودی شناختم - تحسین میکنم. لذا اگر یک یک اسم نمیآورم، نباید حمل بر این شود که هنر آنها را ارج نمیگذارم. منتها اگر بخواهیم اسم …سازگاری هر رتبه از کار هنری و نقشهای مختلف با متانت
کسی که یک کار هنری انجام میدهد، من به آن کار دل میدهم و استماع حقیقی میکنم. تشخیصم این است که هیچ کار هنری، در هر رتبهای از هنر که باشد، با متانت هیچ منافاتی ندارد و نقشهای مختلف میتواند با متانت همراه باشد، که بسیار مهم است.تکیه بر هنرمند جوان مؤمن برای رشد و اعتلای هنر کشور
این ملت، برای اینکه حیثیّتش و کیان حقیقی و انسانی و اسلامی و انقلابی و فرهنگ ملیاش حفظ شود، احتیاج به مجاهدت و مقاومت و ایستادگی در مقابل تهاجم دشمن و تهاجم کردن به نقاط ضعف دشمن دارد. این را خودیها میتوانند بکنند. من حرفم فقط همین است. من میگویم: اگر میخواهید هنر این کشور رشد و اعتلا پیدا کند، به هنرمند جوانِ مؤمن تکیه کنید. او میتواند از اسلام و از انقلاب و از این کشور دفاع کند. و الّا آن کارگردان یا تهیه کنندهای که وقتی فیلم را میسازد، از پیش فکر میکند که «این نکته را در این فیلم خواهم گنجاند، تا یکی از پایههای اعتقادی این نظام را هدف قراردهم» که از اسلام و انقلاب دفاع نمیکند! بازبان خاص فیلم و با همان شکلی که در فیلم امکان دارد، …تعمیق و گسترش انقلاب در داخل و خارج تنها با هنر
شما خودتان اهل هنرید؛ واقعیتهای هنری جامعه را میبینید و غصهی هر آدمی را که اندکی با این مسائل ارتباط داشته باشد - از وضع موجود جامعهی ما و از لحاظ کار فرهنگی و هنری - یقیناً درک میکنید. ما این حقیقت را باید باور کنیم که عمق یافتن و گسترش پیدا کردن انقلاب، هم در داخل و هم در خارج از مرزها، فقط و فقط با هنر امکانپذیر است. مثلاً فرض بفرمایید که بنده به عنوان رئیس جمهور آن وقتی که متصدی این عنوان بودم و در آن ساختمان بودیم - بنشینم و مدتی مثلاً بیست روز کار کنم تا یک نطق فراهم شود. از مشاوران کمک بگیرم؛ از همفکریها کمک بگیرم؛ از اطلاعات گوناگون کمک بگیرم و نطقی یک ساعته در …نقش فیلم در شکلدهی افکار عمومی جهان دربارهٔ یهودیان قربانی نازیسم
شما امروز نگاه کنید، ببینید که برداشت مردم دنیا، فرضاً راجع به یهودیان آلمان چیست؟ حالا بگذرید از ما مسلمانها که با یهودیان میانهی خوبی نداریم و در آن قضیه هم ذینفع نیستیم. اما افکار عمومی عالم، نسبت به یهودیان به اصطلاح قربانی نازیسم، امر عجیبی است. به جز هنر، کدام کتاب توانسته آنچه را که اتفاق افتاده است بیان کند؛ چه رسد که آنچه را اتفاق افتاده، آرایش دهد و چند برابر ارائه کند!؟ چقدر اینها فیلم ساختند! چقدر اینها در همه جای دنیا فیلمهایشان را پخش کردند؟ در ایران هم فیلمهایشان گاهی پخش میشود. توجه میکنید؟ امکان ندارد این پیامها را، جز از طریق هنر، از راه دیگری بشود پخش کرد. حالا ما در نمایشنامه عقبیم؛ یعنی کلاًّ جامعهی ما در کار نمایش و تئاتر عقب …استفادهٔ جهانی از ادب و هنر و نمایش برای دور کردن مردم از حقیقت اسلام
و غوغایى است در دنیا؛ کارى که دارد انجام میگیرد در این زمینه غوغا است. شماها روشنفکرید، اهل ادب و هنرید، با این مسائل آشنا هستید، من هم کموبیش آشنایم. غوغایى دارد در دنیا انجام میگیرد در عالم ادب و هنر و نمایش و تصویر و حرف علمى و حرف شبهعلمى و مانند اینها، براى اینکه مردم را از این حقیقت دور نگه دارند. ممکن است ده عنصر دیگر هم جزو هدفهاى دنیا وجود دارد ــ که به ما ربطى ندارد ــ امّا این عنصر هم وجود دارد.لزوم اهتمام جدی به تولید آثار هنری و ایجاد فضای هنری سالم
نکتهی دوم اینکه به طور جدی به فکر کار مثبت باشید؛ یعنی همان فرآوردهی هنری و ایجاد فضای هنری سالم. البته شما پشتیبانی لازم دارید. تا حدودی که برای من امکان داشته باشد و واقعاً در این زمینهها از من کاری بربیاید، حاضرم پشتیبانی کنم. البته برای اینکه مشخص بشود که من چه کار میتوانم بکنم، راهش این است که با دفتر ما و با بعضی از برادران اینجا - یا آقای معزی، …ضرورت هنر فاخر برای جامعهٔ اسلامی در انتقال آنچه بیان عادی نمیتواند
… و بقیّهى شعبههاى هنر استفاده میکنند براى کوبیدن فضیلت، براى از بین بردن حقایق و فضایل معنوى و اسلامى، براى سوق دادن به مادّیگرى و عیش مادّى و عشرت مادّى؛ هنر را به عنوان یک ابزارى مورد سوء استفاده قرار دادند. چه کسى باید این را جبران کند؟ شما جوانها. اگر انقلاب و جامعهى اسلامى از هنرِ فاخر و برجسته برخوردار نباشد، نخواهد توانست مکنونات[3] قلبى خود را به مخاطبین خودش برساند و با آنها ارتباط برقرار کند. به عنوان مثال فرض کنید اگر در یک جامعهاى امکان حرف زدن ــ همین سخنرانى کردن، همین گفتگوى با مردم ــ را از صاحبان فضایل و افکار صحیح بگیرند و اجازه ندهند شما حرف بزنید، ببینید چه خسارت بزرگى پیش خواهد آمد! عین همین خسارت و شاید از جهتى بزرگتر از این خسارت، خسارت آن جمعى است که از ابزار هنر بىنصیب باشند؛ چون هنر چیزهایى را منعکس میکند که بیان ساده و عادّى نمیتواند آنها را منعکس کند؛ مخصوصاً به نسلهاى آینده و همینطور به نسل کنونى.لزوم عرضهٔ فکر انقلابی در قالب هنر تا برای نسلهای آینده بیگانه نماند
اگر این فکر انقلابى که با هزار زبان از سال ۱۳۴۱ در بیانات حضرت امام ــ چه به شکل خطابه، چه به شکل درس، چه به شکل افکار فلسفى، چه به شکل نظرات فقهى ــ ارائه شده، در قالب هنر عرضه نشود، براى نسلهاى آینده یک چیز بیگانهاى خواهد بود. خصوصیّت هنر این است.به دست نگرفتن سلاح هنر با وجود سرزمین هنر بودن ایران
خب اگر اینجور است، برادرها بدانید که پس ما این سلاح را آنچنان که باید، درست به دست نگرفتهایم. البتّه کشور ما، سرزمین ما، سرزمین هنر است؛ یعنى هنر جهانى الان در مجموع مدیون سرزمین ما است، مدیون زبان فارسى است، مدیون هنرمندان ایرانى است از هزار سال پیش به این طرف، لکن ما این سلاح را در اختیار نگرفتهایم. علّت هم این است که یک عدّهاى بودند، هنرمند هم بودند، صاحب جوهر هم بودند، نتوانستند آن شجاعت را [داشته باشند] ــ چون هنرمندى به معناى بقیّهى خصال خوب که نیست؛ اى بسا هنرمندى که هنرش خیلى بالا است امّا آدم پستى است، آدم حقیرى است، آدم بدى است، آدم فاسقى است، …آغاز اسلام با هنر و هنرمند بودن پیامبر و امیرالمؤمنین
زمان نبىّ اکرم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) مثلاً شاعر برجستهاى مثل حسّانبنثابت در خدمت پیغمبر بود، بعد در خدمت امیرالمؤمنین بود؛ قدر او را میدانستند، کار از او میخواستند. خود امیرالمؤمنین یک هنرمند فوقالعاده است؛ خود پیغمبر یک هنرمند فوق معمولى است؛ قرآن یک اثر هنرىِ فوق بشرى و الهى است. ببینید، یعنى تمام اسلام از اوّل با هنر شروع شده؛ یعنى اگر چنانچه قرآن این زبان هنرى را نداشت، شاید یک گوشه از کار میلنگید. خداى متعال هیچ چیزى را بىمصلحت و بىحکمت که نمىآورد. حکمتى بود در اینکه اینجور این هنر قوى و کارآمد، مفاهیم الهى را به انسانها ارائه کند تا خیزش او تا هزار سال بعد ــ الان مثلاً …نقش هنر در ماندگار کردن حادثه و تفهیم حقیقت آن به دل
… یعنى آنطور حقایق، واقعاً ماها را منقلب میکند. خب در معیار مادّى آن حقیقت یک لحظه اتّفاق افتاد و از بین رفت دیگر؛ در ملکوت البتّه باقى است، امّا در عالم ناسوت[10] ما، در مادّیّت ما، در حساب زمان و مکان ما، یک لحظه یک حادثهاى اتّفاق افتاد و تمام شد رفت. چه کسى میتواند این حادثه را ماندگار کند؟ چه کسى میتواند آن را آنجورى که حتّى چشم عادّى در حضور نمىبیند، در غیاب آن حادثه، آن را به دل انسان و بصیرت انسان تفهیم بکند؟ چه کسى؟ هنر. هنر این نقش را دارد و این کار را میتواند انجام بدهد. خود بنده شاید حوادثى را به چشم خودم دیدهام که چشم مادّى نتوانسته آن حادثه را درک کند. بعد که شمای هنرمند آن را یا به نگارش درمىآورید یا به نمایش درمىآورید یا به زبان قصّه بیان میکنید، من بازبینى که میکنم آن حادثه را، میبینم عجب حادثهاى بوده، تازه شروع …ارزش نسبی هنر و وابستگی آن به جهت بهکارگیری
… راستى و درستى نباشد، چه ارزشى دارد؟ ارزشى ندارد. الان علم در خدمت سلاحهاى اتمى است در دست اسرائیل؛ این ارزشمند است؟ نخیر، هیچ ارزشى ندارد. ارزش این چیزها نسبى است؛ ارزش مطلق، متعلّق به اینها نیست. البتّه ارزش مطلق وجود دارد و چیزهاى ارزشمند مطلق وجود دارد. اصلاً مبناى ادیان، مطلق کردن ارزشهاى صحیح و راستین است، منتها علم از آن ارزشهاى مطلق نیست؛ صنعت و تکنولوژى از آن ارزشهاى مطلق نیست؛ [بستگى دارد] تا در کجا به کار برود، تا در دست چه کسى باشد، تا از آن چگونه استفاده بشود؛ و هنر هم از این قبیل است. لذا اگرچه عدّه و عُدّهی شماها در مقابل آن خیل مردمِ آنچنانى شاید کمتر باشد، در عین حال ارزشتان بمراتب از آنها بالاتر و بیشتر است؛ اگرچه حالا عِدّهتان هم من حالا فکر میکنم ممکن است ما نمىشناسیم ــ واقع آن هم اینجور است ــ گمان میکنم که شاید از لحاظ …لزوم انعکاس ارزش کار در آثار هنری و نقد ناآشنایی دستگاه هنری با تفکر اسلامی
در هنر ما هم همین باید منعکس بشود. در نمایشنامههاى ما، فیلمهاى ما، سینماى ما، تلویزیون ما، رادیوى ما این مفاهیم باید منعکس بشود. من نمیدانم این دستگاه رسمىِ هنرى ما کِى میخواهد با اعماق تفکّر اسلامى آشنا بشود! در قالبهاى هنرى، مینویسند، غلط؛ اجرا میکنند، غلط؛ حرف میزنند، غلط؛ چرا؟ منطق اسلام اینجور نیست. اسلام میگوید که شمای کارگر که خوب کار میکنید، با وجدان کار، کار میکنید، با نیّت حَسَن کار میکنید، شمای معلّم که براى احساس مسئولیّت درس میدهید، شمای کارمند که …لزوم خدمت هنر به ارزشهای انقلابی و اسلامی مانند هر جامعه
خب [اینکه گفته شود] موسیقى سنّتى است و شعر حافظ و شعر سعدى را میخواند، کافى نیست؛ باید شعرِ خوب بخواند؛ باید چیزى بخواند که وقتى مستمع شنید، این هنر در خدمت ارزشهاى انقلابى و اسلامى قرار گرفته باشد. این مخصوص انقلاب نیست؛ هر جامعهاى، هر انسانى، هر مجموعهى بشرىاى، میخواهد که هنر در خدمت ارزشهاى مقبول خودش قرار بگیرد. این جرم نیست که [بگویند] «اسلامىها میخواهند که هنر در خدمت ارزشهاى اسلامى قرار بگیرد»؛ خب همهى مکاتب دنیا همینجور هستند؛ همهى جوامع دنیا همینجور هستند؛ یک ارزشهایى در ذهنشان هست؛ ارزشهاى آنها با ارزشهاى [جوامع] دیگر فرق دارد؛ هنر را، …لزوم ساخت فیلم و کار هنری برای آگاه کردن جهان از ظلم به فلسطین
ظلمى که امروز دارد به ملّت فلسطین میشود، تا آنجایى که ما به یاد داریم و اطّلاع داریم، هیچ وقت به مجموعهى یک ملّت نشده؛ در حالى که متأسّفانه افکار عمومى دنیا از این ظلم مطّلع نیست؛ این بایستى درست بیان بشود؛ باید فیلمها ساخته بشود، باید کارهاى هنرى بشود، تا همهى افکار عمومى دنیا بدانند که چه دارد میگذرد. متأسّفانه باید اعتراف کنیم که روشنفکران ما و کسانى که میتوانستند، کوتاهى کردند. ما باید در سطح عالم مسئلهى فلسطین را آنچنان که هست معرّفى بکنیم؛ باید براى این کار سرمایهگذارى بشود؛ براى این کار بایستى افراد تلاش کنند، کار کنند. این نکتهاى بوده که ما از …ضرورت کار هنری و ناکافی بودن بحث روانشناسان
… عرض میکنم؛ کار هنرى لازم است. انسان است و هنر. هیچ چیزى در دنیا [بدون هنر، اثرگذار نیست]؛ اگر قرآن کریم هنرى نبود، با همهى مضامین عالىاش پنجاه سالِ اوّلِ بعد از بعثت هم نمیماند. این را شما باور کنید؛ این چیزى است که من از روى اطّلاع دارم به شما عرض میکنم. هنر لازم است؛ هنر هم همین است؛ یعنى این یک قضیّهاى است که شما بخواهید بروید چهار نفر روانشناس بنشانید، اینها تا دو سال هم بحث کنند، به اینکه من حالا یک کلمه به شما گفتم، نخواهند رسید؛ باید کار هنرى بشود. در کارهاى هنرى موسیقى هم هست، خوب است، [امّا] اشکال دارد؛ یعنى موسیقى یک چیز راحتى نیست که ما بتوانیم یک آهنگ خوبِ موسیقى داشته باشیم؛ ماها هم در موسیقى اصلاً کارکرده نیستیم؛ یعنى جامعهى ما متأسّفانه موسیقى خوب بلد نیست. موسیقىِ ما یک چیز بستهى محدودِ …مایهٔ هنری قوی، چیزی که کسی نمیتواند با آن مخالفت کند
… این اصلاً چیز مهمّى نیست؛ چیز بدى هم نیست. مگر میشود همه با یک هنرِ برخاستهی از یک اندیشه و تفکّر خاصّى موافق باشند؟ لابد یک عدّهاى مخالفند، خب باشند. لابد یک عدّهاى با محتوا و با جهتگیرى مخالفت خواهند کرد؛ این مسئله که نباید براى آدم خیلى بزرگ بیاید. یک چیز هست که با آن نمیتواند کسى مخالفت کند و آن خود هنر است، مایهی هنرى شما است. شما اگر چنانچه یک نوشتهی خوبى، یک شعر خوبى، یک آهنگ خوبى، یک نقّاشى خوبى، یک محصول خوب هنر را که سرشار و برخوردار از مایهی هنرى است، عرضه کردید گذاشتید وسط، هیچ کس نمیتواند بگوید که این بد است؛ هیچ کس نمیتواند با آن مخالفت کند؛ زیرا مثل همان دشمنى با خورشید میشود: