یک نکته اینکه اگر نقد میکنیم، نقد خوبی باشد؛ اگر شعر میخوانید، شعرِ خوبی باشد. این مطلبى که شما صحبت کردید[5] راجع به نقد، اشکال کار این است که متأسّفانه نقد انجام نمیگیرد؛ نقد به حقیقت انجام بگیرد، یعنى یک چشم نقّادى بنشیند و بىرودربایستى [نقد کند]. خب، یک روز یک چیزى مُد میشود؛ فرض بفرمایید یک روز صادق هدایت در این کشور مُد بود ــ البتّه این مال مثلاً بیست سال پیش است، [مال] حالاها نیست ــ هر کسى میخواست راجع به قصّه حرف بزند، حتماً باید اسم صادق هدایت را مىآورد! صادق هدایت البتّه یک نقاط قوّتى دارد …
لزوم یافتن عیوب زبانی، محتوایی و ساختاری آثار بهدست منتقد آگاه
… رمان نوشته؛ خب، یک کار علىالظّاهر قشنگى است امّا در بحر کار که میروى ــ به قول ما مشهدىها ــ وقتى غرق کار میشوید، مىبینید یک کار پوکى است؛ خب، نقد کنید. حالا مُد میشود که بردارند دائم تعریف بنویسند؛ آقا فلان کس یک رمان ده جلدى نوشته، چنین و چنان! خیلى خب، یک آدم نقّادِ با چشم بصیرى، آدم واردى، بردارد بخواند این را و عیوبش را پیدا کند؛ توجّه میکنید؟ عیوبى که در زبانش هست، عیوبى که در محتوایش هست، عیوبى که در تاریخش هست، عیوبى که در انسجام داستانى هست. داستان فقط گزارش که نیست؛ چفت و بند داستانى هم مهم است. اهمّیّت جنگ و صلح تولستوى یا آن کتابهاى بعضى از این روسها ــ دُن آرام[7] و غیره ــ به خاطر این است که چفت و بند داستانى اینها خیلى محکم است. یعنى همهجاى این داستان، صحیح پیش آمده؛ درست مثل یک شعر؛ یک …
لزوم نقد صریح با ذکر نام نویسنده و کتاب و نقاط قوت آن
… هم زیبا باشد. خب این را ندارد. این اشکال وارد است که قابل توجیه نیست؛ یعنى بخشهاى گوناگونِ این چفتوبستهاى داستانى قابل دفاع نیست. چطور شد که یک آدمى در ظرف هشت ماه، از یک شخصیّتى به شخصیّت ضدّ خودش تبدیل شد؟ نویسندهى داستان جوابى براى این ندارد. خب نقد کنید، اینجور نقد کنید، اسم طرف را هم بیاورید، اسم کتابش را هم بیاورید، نقاط قوّتش را هم بگویید. مشکل این است که نقد درست انجام نمیگیرد. التفات میکنید؟ من حقیقتاً گاهى جوش میخورم از اینکه چرا ما در بخشهاى حسّاس ادبیّاتى خودمان ــ که مظهر ادب است ــ آن کار ادبى قوى را نمیتوانیم ارائه بکنیم. البتّه یک جاهایى چرا، یک جاهاى آن انصافاً قوى است، یک جاهاى آن خوب است. گاهى نقد شعر هست، و مانند اینها. …
امکان برتری توان نقد غیرشاعر و غیرنویسنده بر شاعر و نویسنده
… اهل شعر است، اهل قصّه است ــ اهل شعر، نه اینکه شاعر است؛ اى بسا شما میتوانید قضاوت کنید در باب این شیرجهاى که [یک شناگر] از روى آن دایو[8] بزند، در حالى که خودتان نمیتوانید شیرجه بروید امّا دربارهى او قضاوت میکنید و میگویید پایش کج شد؛ التفات دارید؟ یعنى اى بسا غیر شاعرى که هنر نقدش از یک شاعر بیشتر است یا غیر نویسندهاى که هنر نقّادیاش از یک نویسنده بیشتر است ــ یک آدم اهل ادبیّات و آدم اهل نقد این نوشتهى شما را [خواند] یا اینکه شما خواندید، گوش کرد، ببینید درست است. نمیخواهم بگویم که جورى باشد که مردم عادى چیزى نفهمند، فقط به درد ادبا و اساتید بخورد؛ نه، بلکه باید متقن باشد، عالى باشد، سطح، سطح فاخرى باید باشد.
تحسین دقت و ارزش تحلیلهای نقادانهٔ اعضای مجمع
این را بدانید که بینیوبیناللَّه الان هر کدام از شما خواهران و برادران، وجودتان برای این انقلاب، حقیقتاً مثل یک جواهر قیمت دارد. شماها هنرمندید و بحمداللَّه از استعداد خداداد برخوردارید. من بعضی از کتابهای شماها را خواندهام؛ بعضی از نوشتههایتان را دیدهام؛ بعضی از تحلیلهای شما از مسائل هنری و ادبیات زمانه را، در نامههایی که مینوشتید و در مطالبی که به من میگفتید، دیدهام؛ خیلی خوب است، خیلی دقیق است، خیلی باارزش و نقادانه است.