یافتن عیوب شعر با جلسات نقد یا نگاه انتقادی به شعر خود
… مخصوص این کار دارید - مثل آن انجمنهائی که قدیم ما در مشهد داشتیم و رفته بودیم و دیده بودیم؛ در تهران هم شنیده بودیم که کم و بیش بود؛ اما نه به آن غلظت و استحکام مشهد؛ البته بنده جلسات تهران را شرکت نکرده بودم و ندیده بودم؛ اما مشهد خیلی جلسات خوبی بود؛ شعر را چکشکاری میکردند - که چه بهتر، این خیلی خوب است، در آن جلسات شعر را کامل نقد کنید؛ اگر هم نیست خود شما نگاه کنید، دقت کنید، فکر کنید و عیبجویانه و با نگاه انتقاد به شعر خودتان نگاه کنید تا انشاءاللَّه این را کامل کنید. به نظر من این میشود. انس با شعر اساتید موجب میشود که انسان بهتر بتواند بعضی از عیوب شعر خودش را پیدا کند.
ضرورت انجام نقد واقعی و بیرودربایستی آثار ادبی
یک نکته اینکه اگر نقد میکنیم، نقد خوبی باشد؛ اگر شعر میخوانید، شعرِ خوبی باشد. این مطلبى که شما صحبت کردید[5] راجع به نقد، اشکال کار این است که متأسّفانه نقد انجام نمیگیرد؛ نقد به حقیقت انجام بگیرد، یعنى یک چشم نقّادى بنشیند و بىرودربایستى [نقد کند]. خب، یک روز یک چیزى مُد میشود؛ فرض بفرمایید یک روز صادق هدایت در این کشور مُد بود ــ البتّه این مال مثلاً بیست سال پیش است، [مال] حالاها نیست ــ هر کسى میخواست راجع به قصّه حرف بزند، حتماً باید اسم صادق هدایت را مىآورد! صادق هدایت البتّه یک نقاط قوّتى دارد …
لزوم یافتن عیوب زبانی، محتوایی و ساختاری آثار بهدست منتقد آگاه
… رمان نوشته؛ خب، یک کار علىالظّاهر قشنگى است امّا در بحر کار که میروى ــ به قول ما مشهدىها ــ وقتى غرق کار میشوید، مىبینید یک کار پوکى است؛ خب، نقد کنید. حالا مُد میشود که بردارند دائم تعریف بنویسند؛ آقا فلان کس یک رمان ده جلدى نوشته، چنین و چنان! خیلى خب، یک آدم نقّادِ با چشم بصیرى، آدم واردى، بردارد بخواند این را و عیوبش را پیدا کند؛ توجّه میکنید؟ عیوبى که در زبانش هست، عیوبى که در محتوایش هست، عیوبى که در تاریخش هست، عیوبى که در انسجام داستانى هست. داستان فقط گزارش که نیست؛ چفت و بند داستانى هم مهم است. اهمّیّت جنگ و صلح تولستوى یا آن کتابهاى بعضى از این روسها ــ دُن آرام[7] و غیره ــ به خاطر این است که چفت و بند داستانى اینها خیلى محکم است. یعنى همهجاى این داستان، صحیح پیش آمده؛ درست مثل یک شعر؛ یک …
لزوم نقد صریح با ذکر نام نویسنده و کتاب و نقاط قوت آن
… هم زیبا باشد. خب این را ندارد. این اشکال وارد است که قابل توجیه نیست؛ یعنى بخشهاى گوناگونِ این چفتوبستهاى داستانى قابل دفاع نیست. چطور شد که یک آدمى در ظرف هشت ماه، از یک شخصیّتى به شخصیّت ضدّ خودش تبدیل شد؟ نویسندهى داستان جوابى براى این ندارد. خب نقد کنید، اینجور نقد کنید، اسم طرف را هم بیاورید، اسم کتابش را هم بیاورید، نقاط قوّتش را هم بگویید. مشکل این است که نقد درست انجام نمیگیرد. التفات میکنید؟ من حقیقتاً گاهى جوش میخورم از اینکه چرا ما در بخشهاى حسّاس ادبیّاتى خودمان ــ که مظهر ادب است ــ آن کار ادبى قوى را نمیتوانیم ارائه بکنیم. البتّه یک جاهایى چرا، یک جاهاى آن انصافاً قوى است، یک جاهاى آن خوب است. گاهى نقد شعر هست، و مانند اینها. …
لزوم جدی گرفتن نقد و تصحیح شعر در میان شاعران جوان
… در شعر نویش حرفی نیست. در شعر نویش جزو بهاصطلاح اکابر این فن است ولی شماها از او نمیتوانید استفاده کنید، نمیتوانید بروید با او بنشینید؛ چون او اصلاً شماها را نفی میکند! شماها هم او را بکلّی از رگ و ریشه نفی میکنید؛ میبینید راه بسته است؛ و از این قبیل. این است که الان چون آن [هممسیری] وجود ندارد، شما بین خودتان، باید این مسئلهی نقّادی را و صرّافی را و تصحیح شعر را جدّی بگیرید و نگذارید که خدای ناکرده کسی با تصوّر شعر گفتن، همین طور مدّتی رشد کند و گروهی با او رشد کنند. به این خیلی توجّه کنید. انشاءالله که خداوند توفیقتان بدهد؛ انشاءالله موفّق باشید.
رضایت از مقالات پرمغز نقد شعر
… مسئول ما، شعر پیشکسوتهای ما، شعر کسانی که در میدان تربیت جوانها حضور دارند و نقش ایفا میکنند، به نظر من خیلی پیشرفتهای خوبی کرده. همانطور که گفتم، دوستان و شعرای خوب ما مرتب مشغول نکوتر شدنند - «تا تو نکوتر میشوی»[1] - هم در زمینهی شعر، هم در زمینهی نقد. من گاهی مقالات بعضی از دوستان را در بخش نقد شعر میخوانم؛ واقعاً انسان لذت میبرد؛ پرمغز، خوب؛ انشاءالله ادامه دهید. امیدواریم خدای متعال به کارهای دیگر شما هم برکت دهد و انشاءالله بتوانید پیشرفتهای روزافزون را بر ذخیرهی معنوی شعر فارسی بیفزائید. مجدداً از دوستان تشکر میکنیم.
آشکار شدن ادعاهای بیپایه با نقد جزئی و غیرشعاری
این را هم شما بدانید که بعضیها اسمشان بزرگ است؛ در حالی که خودشان چندان عظمتی ندارند و شعرشان خیلی دارای اهمیت نیست. اگر پای نقد به میان آید و بدون جنبههای شعاری، سره و ناسره در جزئیات مطرح شود، آن وقت معلوم میشود که بعضی فقط ادّعا دارند! من غالباً از این شعرهای معاصر بیاطّلاع نمیمانم. بعضی از حضراتِ شاعر، شعر میگویند و ادّعا میکنند که «ما چنین هستیم، ما چنان هستیم؛ ما در این کشور ریشه شعریم!» در حالی که ما میدانیم چنین چیزی نیست. آن زمان که وقتِ گُلِ کارِ آنها بوده، درجه دو بودند؛ بعضیهایشان …
نقد اشعار در انجمن ادبی و پذیرش آن از سوی حاضران
… ندارد دلیلی را که گفتم به [خاطر] آن نمیخواندم بگویم. علّت این بود که من چون سابقهى زیادى با شعر داشتم، شعر را میشناختم؛ یعنى خوب و بد شعر را میشناختم. اشخاص نامدارى در آن انجمن بودند؛ بعضیشان اشخاص نامدارى هستند که امروز هم هستند و بعضى هم فوت شدهاند. در آن انجمن وقتى شعرى خوانده میشد، نقد میکردم شعر را. نقدى که من نسبت به شعر انجام میدادم، نقدى بود که غالباً مورد تأیید و تصدیق حضّار، از جمله خود آن شاعر قرار میگرفت. شعر خودم را وقتى من نگاه میکردم، میدیدم با دید یک نقّاد، این شعر من را راضى نمیکند؛ نمیخواستم این شعر را بخوانم، یعنى اگر شعرى بود که از آنچه آن روز میگفتم بهتر بود، حتماً میخواندم. لکن مىنشستم فکر میکردم، شعر را میگفتم، مینوشتم، پاکنویس میکردم، امّا در آن …
تأثر عمیق از نقد ادبی نوشتهٔ جوانی انقلابی
من این مطلب را مکرر به برادران در حوزهی هنری که گاهی آنان را دیدهام، گفتهام که یک وقت یک نقد ادبی را مطالعه میکردم. بعد از ظهر بود و میخواستم بخوابم؛ کتابی را دستم گرفتم که نقد ادبی - نوشتهی یکی از همین بچههای انقلاب - بود. به قدری تحت تأثیر قرار گرفتم که خواب از سرم پرید و از خوشحالی نشستم به گریه کردن؛ که الحمدلله بچههای انقلاب، اینطور پا به میدان گذاشتهاند و کارهای جسورانه میکنند. کارهای جسورانه، یعنی همان که امام همیشه میگفتند «ما باید باور کنیم که میتوانیم!» در هر جایی که انسان این باور را احساس کند؛ بخصوص که با استعداد، کارایی و درخششی …
امکان برتری توان نقد غیرشاعر و غیرنویسنده بر شاعر و نویسنده
… اهل شعر است، اهل قصّه است ــ اهل شعر، نه اینکه شاعر است؛ اى بسا شما میتوانید قضاوت کنید در باب این شیرجهاى که [یک شناگر] از روى آن دایو[8] بزند، در حالى که خودتان نمیتوانید شیرجه بروید امّا دربارهى او قضاوت میکنید و میگویید پایش کج شد؛ التفات دارید؟ یعنى اى بسا غیر شاعرى که هنر نقدش از یک شاعر بیشتر است یا غیر نویسندهاى که هنر نقّادیاش از یک نویسنده بیشتر است ــ یک آدم اهل ادبیّات و آدم اهل نقد این نوشتهى شما را [خواند] یا اینکه شما خواندید، گوش کرد، ببینید درست است. نمیخواهم بگویم که جورى باشد که مردم عادى چیزى نفهمند، فقط به درد ادبا و اساتید بخورد؛ نه، بلکه باید متقن باشد، عالى باشد، سطح، سطح فاخرى باید باشد.
تحسین دقت و ارزش تحلیلهای نقادانهٔ اعضای مجمع
این را بدانید که بینیوبیناللَّه الان هر کدام از شما خواهران و برادران، وجودتان برای این انقلاب، حقیقتاً مثل یک جواهر قیمت دارد. شماها هنرمندید و بحمداللَّه از استعداد خداداد برخوردارید. من بعضی از کتابهای شماها را خواندهام؛ بعضی از نوشتههایتان را دیدهام؛ بعضی از تحلیلهای شما از مسائل هنری و ادبیات زمانه را، در نامههایی که مینوشتید و در مطالبی که به من میگفتید، دیدهام؛ خیلی خوب است، خیلی دقیق است، خیلی باارزش و نقادانه است.