رفتن به محتوای اصلی

قواعد شعر

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

اصول ساختاری و بیانی شعر مانند انسجام و گویایی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار شعرای سازمان تبلیغات اسلامی— ۱۳۶۹/۰۱/۳۱

تعریف در کلام رهبر

منظور از قواعد، قواعد لفظى به معناى وزن و قافیه نیست که در سبکهاى مختلف این قواعد یکسان نیست، بلکه یک چیزهاى دیگرى است؛ مثلاً شعر بایستى یک انسجام طولى داشته باشد؛ یعنى باید از اوّل شعر تا آخر شعر که شما میخوانید ــ جز غزل؛ غزل هم حتّى به یک معنا آن ارتباط را دارد؛ اگرچه معروف شده که ندارد ــ خب یک انسجام داشته باشد؛ یک قطعه، یک قصیده، انسجام میخواهد؛ یک مثنوى که به طریق اولىٰ انسجام میخواهد. نمیشود که ما دو بیت را پشت سر هم بخوانیم، که ربط بیت دوّم به بیت اوّل معلوم نباشد یا آسان نباشد و نشود ارتباط داد؛ این اصلاً خروج از قواعد شعر است. این یک نکته است.

انسجام طولی و ارتباط ابیات به‌عنوان قاعده‌ای غیر از وزن و قافیه

منظور از قواعد، قواعد لفظى به معناى وزن و قافیه نیست که در سبکهاى مختلف این قواعد یکسان نیست، بلکه یک چیزهاى دیگرى است؛ مثلاً شعر بایستى یک انسجام طولى داشته باشد؛ یعنى باید از اوّل شعر تا آخر شعر که شما میخوانید ــ جز غزل؛ غزل هم حتّى به یک معنا آن ارتباط را دارد؛ اگرچه معروف شده که ندارد ــ خب یک انسجام داشته باشد؛ یک قطعه، یک قصیده، انسجام میخواهد؛ یک مثنوى که به طریق اولىٰ انسجام میخواهد. نمیشود که ما دو بیت را پشت …

لزوم پایبندی به قواعد شعر چه در شعر نو و چه در شعر کلاسیک

… میکنند ــ واقعاً اگر شعر باشد، گاهى از شعرهاى کلاسیک خیلى هم بهتر است. همین شعراى معروف سبک نوی نیمایى که الان معروفند ــ یعنى در این بیست سى سال اخیر معروف بودند ــ چهار پنج نفرشان حقیقتاً شعراى بزرگى هستند که شعرشان هم همه‌ى خصوصیّات یک شعر خوب را دارد. [بنابراین] فرق نمیکند، لکن قواعد شعر باید محفوظ باشد؛ قواعد شعر اگر محفوظ نماند، فایده ندارد و اصلاً شعر خوب نیست.

گویایی شعر نسبت به مطلب مراد شاعر به‌عنوان قاعدهٔ شعر

… دشوار داریم؛ فرض کنید که گلشن راز؛[4] خب، گلشن راز یک مثنوى مشکل است دیگر، ببینید چقدر شرح نوشته‌اند ــ کسى مثل لاهیجى، فیلسوف، نشسته و براى گلشن راز شرح نوشته ــ لکن بالاخره اگر کسى این مطلب را بلد باشد، این شعر را که نگاه کرد، این شعر گویاى آن مطلب است. جورى نباشد که شعر، گویاى مطلب مراد شاعر نباشد؛ یعنى اگر چنانچه فرض کردیم من آن مطلب را میتوانم بفهمم، ذهن من گنجایش دارد آن مطلب را بفهمد؛ [در حالی که] باید من از گفته‌ى شما هم آن را بفهمم. اگر گفته‌ى شما آن را نرساند، این خروج از قواعد شعر است.

ارتباط با مخاطب فارسی‌زبان به‌عنوان قاعدهٔ حتمی‌تر از عروض و قافیه

… خودش باشد؛ وَالّا هنرمندى که نتواند مخاطب خودش را به خودش وصل کند، چه هنرمندى است؟ باید بتواند رابطه بگیرد؛ حالا با هر کسى طرف است. شما که نمیخواهید با یک قشر خاصّى، با یک چند نفر معدود حرف بزنید؛ شما میخواهید با یک ملّت حرف بزنید؛ یعنى شعر شما ماندگار است. به نظر بنده اینها جزو قواعد حتمى شعر است؛ اینها جلوتر از قواعد عروض[8] و قافیه است؛ چون قاعده‌ى عروض و قافیه را شکستند، امّا این قابل شکستن نیست؛ اینها قواعد محاوره است.

فهم محدود عده‌ای، ملاک قابل‌فهم بودن شعر نیست

… زبان فارسى، غیر از برادران افغان ــ که در افغانستان به بیدل ارادت صوفىگرانه دارند و من نمیدانم چقدر همانها هم میفهمند ــ در هیچ جاى دیگرى از جهان فارسى، شعر بیدل رواج ندارد. حالا بالاخره یک عدّه‌اى نگاه میکنند؛ مثلاً یک برادر شاعرى میخواند، غرق در آن میشود؛ خب بله، یک چیزى میفهمد؛ [امّا] این، ملاک شعرى که قابل فهم باشد نیست.