دلالی قرارداد رویتر و انحصار تنباکو با وجود ادعای پیامآوری روشنفکری
این آقای روشنفکری که به عنوان معروفترین پیامآور روشنفکری و روشنگری در ایران مطرح بود - یعنی همین میرزا ملکم خان - خودش دلّال قضیه «رویتر» بود! در همین انحصار معروف تنباکو - که میرزای شیرازی، مرجع تقلید وقت، آن را تحریم کرد و جلوِ این معامله زیانبار را گرفت - میرزا ملکم خان خودش دلّال آن بود! واقعاً یکی از دلّالیهای عمده میرزا ملکم ارمنی، همین قضیه «رژی» بود که دربار هم آن را قبول کرد. این آدم میخواهد در ایران پیامآور روشنفکری باشد؛ یعنی مردم را به آینده، به تجدّد و نوگرایی دعوت کند؛ ببینید مردم چه از آب درمیآیند!
داعیهٔ روشنفکری و مبارزه با استبداد در عین دلالی قرارداد استعماری رویتر
… اکنون من سه نفر از این شخصیتها و پیشروان روشنفکری در ایران را اسم میآورم: میرزا ملکم خان ارمنی، میرزا فتحعلی آخوندزاده، حاج سیّاح محلّاتی. این کسانی که اوّلین نشانهها و پیامهای روشنفکرىِ قرن نوزدهمی اروپا را وارد ایران کردند، بهشدّت نامطمئن بودند. مثلاً میرزا ملکم خان که داعیه روشنفکری داشت و میخواست علیه دستگاه استبداد ناصرالدّینشاهی روشنگری کند، خود دلّال معامله بسیار استعماری و زیانبار «رویتر» بود!
دلالی انحصارات خارجی با وجود عنوان پدر روشنفکری ایران
یک بُعد دیگر؛ این مبارزه، مبارزهى با غربزدگانى بود که در همان ایّام، تازه شروع کرده بودند به ایجاد جریانهاى فکرى در داخل کشور و نام روشنفکر روى خودشان گذاشته بودند، از قبیل میرزا ملکمخان و امثال او که اینها نهفقط با این حرکت خیانتبارِ ناصرالدّینشاه مبارزه نکردند بلکه حتّی خود همین شخص نامبردهى بهاصطلاح «پدر روشنفکرى ایران» ــ که همه او را مؤسّس و بنیانگذار روشنفکرى در ایران دانستهاند ــ دلّال این کار هم بود، دلّال انحصارات خارجى هم بود. آنهایى که دم از روشنفکرى و دفاع از منافع ملّت میزدند، آنجور برخورد کردند و روحانیّت و در رأس آن، میرزاى بزرگ اینجور قاطع و کوبنده با همهى اینها مبارزه کرد. این یک پرچم پُرافتخارى است که میرزاى شیرازى بلند کرد و بعد از او، این پرچم نخوابید؛ اگرچه قبل از …
از بنیانگذاران ضد دین روشنفکری ایران
… و مدیران این دانشگاهها محسوب میشوند، عناصر ضدّدین بودند. کسانی بودند که به دین هیچ اعتقادی نداشتند و فکر میکردند موضوعات دینی خرافات است. اصلاً پایهی دانشگاه کشور ما اینطور گذاشته شده است؛ درست مثل پایهی روشنفکری کشور ما که بر ضدّیت با دین گذاشته شد. کسانی که از اوّل - از دوران قاجاریه - روشنفکری ایران را بنیانگذاری کردند - میرزا ملکم و امثال او - اساساً آدمهای ضدّدین بودند. نمیگوییم از کسی پول میگرفتند که با دین مبارزه کنند. ممکن است بعضیشان اینطور بودند، لکن حکم کلّی نمیکنم که همه پول گرفته بودند تا با دین مبارزه کنند. تحصیلکردههای اروپا بودند؛ تحصیلکردههای روسیهی تزاری آن روزگار هم بودند. اصلاً آنها برای دین اعتقادی قائل …