… عرصهی فقه، بهره نگرفتن از مبانی عقلی و اصولی استنباط و تفریع فرع بر اصل که از تعالیم مسلم ائمه (علیهمالسّلام) است، و یا در طرف مقابل، لغزیدن به وادی قیاس، دو سوی انحراف غیر عمدی از مکتب و نتیجهی مرزبندی نشدن و عدم ترسیم چهار چوب روشن برای آن محسوب میگردد. و در عرصهی کلام، مظهر عمدهی انحرافی که ناشی از عدم تحدید حدود مذهب است، همانا خلط کلام شیعی با کلام معتزلی است. در مورد اخیر، عوارض ناشی از مرزبندی نشدن مذهب بسی زیاد و خسارتبار بوده است. از آن جمله به موارد زیر توجه شود:
ادعای معتزله دربارهٔ برخی بزرگان شیعه و انتساب آنان به خود
- شخصیتهایی از بزرگان شیعه، مورد ادعای معتزله واقع شده و نویسندگان معتزلی آنها را از خود دانستهاند. یک نمونه از این قبیل افراد، دانشمند و متکلم معروف شیعه حسنبنموسی النوبختی، خواهرزاده و معاصر ابو سهیل اسماعیل بن علی النوبختی شخصیت برجستهی نوبختیان است.[10]
پندار جمعپذیری تشیع و اعتزال در یک شخصیت
- تشیع و معتزلیگری در شخصیت واحدی قابل جمع تلقی شده و شخصیتهای معروف و بزرگی به عنوان کسی که هم شیعه و هم معتزلی است معرفی و شناسایی شدهاند و حتی بعضی از آنان خود نیز همین مدعا را پذیرفته و تکرار کرده و آن را باور داشتهاند! یک نمونه از این قبیل صاحب بن عباد است که خود در شعری میگوید:
علت تمرکز نقد مفید بر معتزله: شبههٔ منشأ بودن آنان برای عقاید شیعه
… ما با دقت و تیز بینی بر آن است که مرز میان عقاید تشیع و دیگر نحلههای کلامی را مشخص کند و از ورود عناصر اعتقادی دیگر فرق اسلامی یا شیعی، به محدودهی عقاید امامیه و نیز از نسبت دادن افکار غلطی که شیعهی امامیه از آن مبرا است، به مکتب تشیع جلوگیری نماید. بدین جهت است که وی با اینکه در مقام مجادله با مذاهب دیگر، همهی مکاتب زمان خود را به مباحثه فرا میخواند و با اشعری و معتزلی، مرجئی و خارجی، مشبه و اهل حدیث، غالی و ناصبی، و دیگر شعب فرق کوچک و بزرگ منتسب به اسلام به بحث و گفتگو بر میخیزد، اما در این میان با مکتب اعتزال و شاخههای معروف آن بیش از همه مواجههی فکری مییابد و در کتب و رسائل کوچک و بزرگ متعددی به نقد و رد نظرات معتزله در مباحث مختلف میپردازد. سرّ این مطلب آن است که در میان فرق مختلف اسلامی، معتزله به خاطر شباهت میان برخی از اصول آنان با اصول تشیع، در معرض این شبهه قرار گرفتهاند که مکتب آنان اصل و منشاء بسیاری از عقاید شیعه است و یا حتی بالاتر از این، اعتزال همان تشیع است با تفاوتهایی در میان. و این به نوبهی خود این گمان غلط را پدید آورده که مجموعهی کلام شیعه، زاییدهی کلام معتزلی، یا اصول کلام شیعی همان اصول کلام معتزلی است و همانطور که قبلاً گفته شد تبعاتی بر این پندار غلط مترتب گشته است.
موافقت معتزله با امامیه در نفی رؤیت و احتمال وامداری آنان به شیعه
در این سخن، شیعه متکی به ادلهی معتبرهی خود یعنی کتاب و سنت متواتر است علاوه بر اینکه دلیل عقلی نیز بر آن دلالت میکند پس نیازی به این ندارد که این سخن را از معتزله یا دیگری اخذ کند، بلکه این معتزلهاند که با اهل امامت در این مسأله توافق کردهاند، و این بیان بر میتابد آن را که معتزله در این مسأله وام دار شیعه باشند.
تأثر از افکار فلسفی بیگانه و حمایت خلفای عباسی بهویژه مأمون
معتزله در روزگار رواج اعتزال یعنی در اواخر دورهی اول خلافت عباسی (منتهی به اواسط قرن سوم هجری) از جریان افکار فلسفی بیگانه (یونانی، پهلوی، هندی و غیره) به عالم اسلام و ترجمهی آثار آنان به شدت متأثر بودند و در آن هنگام، هم آن جریان بیگانه و هم این گرایش معتزله بشدت مورد تشویق خلفاء بخصوص مأمون قرار میگرفت. عکسالعمل این عقلگرایی افراطی، حرکت اصحاب حدیث در اهل سنت و محدثین شیعه مانند صدوق رحمةالله در شیعه بود که میخواستند یکسره معارف کلامی و اعتقادی را از راه حدیث بفهمند.
تعارض اصل «المنزلة بین المنزلتین» با مسلمات تشیع
و این در حالی است که عقیدهی متمایز کننده تشیع، امامت اهل بیت (علیهمالسّلام) است که هیچ معتزلییی آن را نمیپذیرد، و عقیدهی متمایز کنندهی اعتزال، اصل «المنزلة بین المنزلتین» است که با مسلّمات تشیع، متعارض و منافی است.
پذیرش یکی از اصول خمسهٔ معتزله از سوی برخی علمای شیعه بیآنکه معتزلی شمرده شوند
- بعضی از علمای شیعه یک اصل از اصول خمسهی معتزله را پذیرفته است بدون آنکه خودش یا دیگری او را معتزلی بداند. مثلاً نجاشی درباره محمّد بن بشر الحمدونی مینویسد: وی مردی خوش اعتقاد بود و به وعید معتقد بود (نجاشی: ۳۸۱)
ممکن شمردن گناهان کبیره و ارتداد بر ائمه در دیدگاه معتزله
… در عصمت ائمه (علیهمالسّلام) از صغایر و حتی از سهو و نسیان، ذکر میکند، میگوید: «و بر این قرار است مذهب همهی امامیه مگر آنکس که از راه مستقیم آنان کناره گرفته و برای عقیدهی خود به ظواهر بعضی روایات تمسک کرده است که باطن و تأویل آن بر خلاف رأی فاسد او است. و معتزله همگی در این مسأله مخالفاند و بر ائمه گناهان کبیره و حتی ارتداد را ممکن میشمرند» (ص ۷۴) که گویا اشارهی مفید در این سخن به شیخ صدوق رحمةاللهعلیه است.
ادعای کارکرد عقل جدا از سمع برخلاف اتفاق امامیه
… «ان الله تعالی مرید من جهة السمع و الاتباع و التسلیم علی حسب ماجاء فی القرآن، و لااوجب ذلک من جهة العقول»[28] و در جای دیگر بطور کلی چنین:«اتفقت الامامیة علی ان العقل یحتاج فی علمه و نتائجه الی السمع، و انه غیر منفک عن سمع ینبه العاقل علی کیفیة الاستدلال ... و اجمعت المعتزلة ... علی خلاف ذلک و زعموا ان العقول تعمل بمجردها عن السمع و التوقیف...»[29]