و این یک نکتهایست در قرآن که گاهی بنده به مناسبتهایی شاید تذکر داده باشم. گاهی در ضمن یک داستان با بیان یک جملهای که مربوط به آن داستان هست، یک اصل کلی اسلامی بیان میشود، به این توجه کنید. مثلاً در داستان حضرت نوح، آنجاییکه نوحِ پیغمبر سوار کشتی شده، اهل و عیال خودش را هم سوار کرده، گرویدگان و مؤمنین و همجبهگان را هم سوار کرده، مابقیِ خلایق در تهدید قهر توفان الهی قرار گرفتند و توفانی دارد میآید، آب دارد میجوشد، امواج مرگخیز از اطراف دارد …
گزینش بخشی از داستان پیامبران متناسب با منظوری خاص
… که مفسرین گفتند. کاری به کارش نداریم. ﴿تِلكَ آياتُ الكِتابِ المُبينِ﴾ این است آیههای کتاب روشن و روشنگر، ﴿نَتلوا عَلَيكَ مِن نَبَاِ موسىٰ وَ فِرعَونَ بِالحَقِّ﴾ بر تو میخوانیم بخشی از داستان مهم موسی و فرعون را. بخشی از آن ماجرای مهم بناست بیان بشود. روش قرآن بر این است که در هر قسمتی که ماجرای پیغمبری را نقل میکند، از هر بُعدی که به داستان نگاه میکند، یک منظور خاصی دارد و به تناسب همان منظور است که یک قسمت مخصوصی از این داستان را انتخاب میکند برای نقل کردن. اینجا یک قسمت خیلی کوتاهی را ذکر میکند، برای این است که یک منظور خاصی دارد و آن، مسئلۀ غلبۀ حق بر باطل است. البته آن قسمتهای داستانش را ما در این بحث امروز نخواهیم آورد و نیاوردیم.
احسنالقصص بودن داستان یوسف به سبب نمایش کامل تقوا
… یک سوره را در قرآن فرا گرفته و «احسنُ القَصَص»[2] ، یعنی بهترین قصّه - با «قِصص» اشتباه نشود. قِصص، جمع قصه است؛ یعنی بهترین قصّهها. «قَصَص»، اسم مصدر است؛ یعنی قصّه - بهترین داستانسرایی، بهترین داستان گویی است و از آن به بهترین داستان، تعبیر شده است. علّت این است که شما در داستان حضرت یوسف، نماد کامل یک تقوا را مشاهده میکنید. تقوای انسانی که عمری گذرانده و به تجربههایی از زندگی رسیده است، طبیعیتر به نظر میرسد تا تقوای جوانی که مست جوانی است. خودِ جوانی «مستی» دارد و همهی جوانان از نوعی سرمستی برخوردارند. البته همین سرمستی هم یک نعمت است که از این نعمت، ممکن است خوب استفاده کرد. …
شنیدن داستان پیامبران از مادر هنگام تلاوت قرآن در کودکی
… داراى ذوق شعرى و هنرى، حافظشناس ــ البتّه حافظشناس که میگویم، نه به معناى علمى، [بلکه] به معناى مأنوس با دیوان حافظ ــ با قرآن کاملاً آشنا؛ صداى خوشى هم داشت. ما بچّه که بودیم یادم هست که مىنشستیم، مادرم قرآن میخواند؛ خیلى هم شیرین و قشنگ میخواند قرآن را. ماها دُورش جمع میشدیم و براى ما به مناسبت آیههایى که دربارهى پیغمبران هست، زندگى پیغمبران را میگفت. من خودم اوّلبار زندگى حضرت موسىٰ، زندگى حضرت ابراهیم و بعضى پیغمبرهاى دیگر را از مادرم به این مناسبت شنیدم؛ [وقتی] که قرآن میخواند، به اینجا که میرسید، بنا میکرد شرح دادن. بعضى از شعرهاى حافظ را که من الان هنوز بعد از سنین نزدیک شصت سالگى یادم هست، از شعرهایى است که از مادرم آن وقت شنفتم. از جمله این یک بیت یادم هست:
بیان بخشهای لازم حوادث تاریخی بدون حشو و زواید
قرآن در بیان حوادث تاریخی هم حوادث را تقطیع میکند و حتی همهی واقعیت را لازم نمیداند بگوید، لذا آن قسمتهای لازم را میگوید. فرضاً در قضیه حضرت سلیمان که وقتی دید هدهد غایب است، میگوید «لاعذبنه عذاباً شدیداً و لاذبحنه او لیأتینی بسلطان مبین»[11] دیگر نمیگوید بعد از اینکه حضرت دید هدهد نیست خبر آوردند که هدهد آمد و بعد نشست و سلام کرد و حضرت جواب دادند، درست میرسد به آن جای مورد احتیاج و در بیان قرآن شما میبینید هدهد آنجا حاضر است و میگوید رفتم شهری را کشف کردم به نام سبأ و داستان مهمی را از سبأ برای تو آوردم. آن نقطهی مورد احتیاج را بیان میکند بدون هیچ حشو و زوایدی، حتی در بیان حقایق هم آن حقایقی را که به گفتن آنها احتیاجی نیست بیان نمیکند و یک نکتهی دیگر همان است که هفتهی قبل گفتم عمیق بودن و تمام نشدنی قرآن است که وقتی نگاه میکنید ۳۰۰ - ۴۰۰ صفحه کتاب است و هر صفحهای مثلاً ۲۰ سطر دارد، هر سطری یا هرچند سطر یک آیه است، یعنی از لحاظ کمیت محدود است اما وقتی انسان میرود و غور میکند، میبیند واقعاً تمام نمیشود. خدا میداند که من چقدر تأسف میخورم که چرا شما خواهران و برادران عزیز با بیان و زبان قرآن آشنا نیستید، تا این احساسی را که من دارم شما هم داشته باشید؟ هرکسی با درون قرآن آشنا باشد و در قرآن تدبر کند همین احساس را خواهد داشت، حتی آن کسانی که با زبان قرآن آشنا …
توجه به اصول و واقعیتهای تکرارپذیر در گزارشهای قرآن
… مؤمن برادرِ پدر مادری مؤمن است؛ یعنی شما ممکن است با برادرِ پدر و مادریات بهقدر مشرق و مغرب فاصله داشته باشید، اما با یک مؤمنی، در آنسوی دنیا، برادر پدر و مادری باشی؛ با یک همفکر، با یک همجبهه، با آنکه ایمانی همسانِ ایمان تو دارد. این یک اصل اسلامی است. در این گزارشهای قرآنی به این نقاط توجه کنید، ببینید چه میخواهد بگوید، چه اصلی را، چه ایدهای را، چه واقعیت تاریخی را که احیاناً صد جای دیگر ممکن است تکرار بشود، دارد بیان میکند. حالا این آیه را توجه کنید.