رفتن به محتوای اصلی

فقه

نام‌های دیگر: فقاهت

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دانش استنباط احکام دین از منابع و جایگاه و روش آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای: تصور من این است که مرحوم آیت‌الله‌مطهری رضوان‌الله‌علیه به عنوان یکی از چهره‌هایی که در احیاء تفکر اسلامی بیشترین نقش را داشتند و جزو یکی از پرچمداران این بینش نوین اسلامی و طرح دوباره‌ی اسلام در فضای فرهنگ امروزی جهان باید به شمار بیاید. همین‌طور که میدانیم از صدوبیست سال یا صدوبیست، سی سال، سی، چهل سال پیش به این طرف متفکرینی پیدا شدند که اینها درصدد طرح دوباره‌ی اسلام و مطرح کردن معارف اسلامی در میان هیاهوی تبلیغاتی فرهنگ غربی - که فرهنگ جدید و مدرن به حساب می‌آمد - بودند؛ که از این قبیل شخصیتهای معروف مثل سیدجمال‌الدین شناخته شدند. اینها را نسلهای امروز به عنوان مصلحین اجتماعی و مبارزین بزرگ و چهره‌های فکری و سیاسی و انقلابی اسلام میشناسند؛ که همه‌ی این خصوصیات را شما در سیدجمال مشاهده میکنید. هنر بزرگ سیدجمال در مبارزه‌ی سیاسی او نبود، بلکه هنر بزرگ او در این بود که اسلام را به عنوان یک دین زنده و به عنوان یک مایه‌ی زندگی و به عنوان یک مکتبی که یک نظام اجتماعی را در خودش دارد دوباره مطرح میکرد. تمام تلاش سیدجمال و حرکت او در آفاق اسلام از شرق تا غرب برای همین بود که میخواست این دوباره‌نگری به اسلام را در جوامع اسلامی زنده کند، و آن حالتی را که در گذشته - سالیان دراز - بر افکار صاحبنظران اسلامی تحمیل شده بود - حالت خمودگی اسلامی - این را از بین ببرد. ما در میان متفکرین ایرانی و غیرایرانی - چه عرب، چه هندی و غیر اینها شاید تُرک - شخصیتهایی داشتیم که این خط را دنبال میکردند؛ چهره‌های معروفی که بعضی از مؤلفین، بعضی از شعراء، بعضی از فلاسفه در این عصر جدید از این قبیل هستند. من وقتی که نگاه میکنم به این چهره‌های شناخته شده‌ی این ردیف، این روال، مرحوم شهید مطهری را یکی از برترین اینها به حساب می‌آورم؛ علت هم همین جامعیتی است که شما به آن اشاره کردید. این مرد یک فقیه بود، یعنی اسلام را وقتی میخواست تبیین کند و مسائل اسلامی را بیان کند از خودش چیزی مایه نمیگذاشت. اسلام را میشناخت، فقه اسلامی را بلد بود و همان‌طور که میدانید فقه اسلامی به معنای شیوه‌ی استنباط احکام از منابع اولیه اسلام - یعنی کتاب و سنت - است، و فقیه آن کسی است که این شیوه‌ی استنباط را بلد است؛ و درسی هم که برای فقاهت در حوزه‌ها خوانده میشود در حقیقت درس آشنایی با این شیوه است. خب مرحوم مطهری یک مجتهد بود، یعنی این شیوه را به خوبی بلد بود. اینجور نبود که به دام افکار التقاطی شرقی یا غربی بیفتد، همچنانی که بسیاری از متفکرین مصلح و طرفدار تجدید حیات دوباره‌ی اسلام در آن دام افتادند. یک فیلسوف بود - یعنی با معارف عمیق و استدلالی اسلام آشنا بود - یک سخنور بود - یعنی میتوانست همه‌ی آنچه را که بلد است به زبان بیاورد - یک نویسنده‌ی بسیار خوب بود - یعنی میتوانست همه‌ی آنها را بنویسد - تمام این جنبه‌هایی که جنابعالی اشاره کردید واقعاً ابعاد یک شخصیت زبده‌ی برجسته بود که میتوان او را یکی از متفکرین و یکی از پرچمداران احیای تفکر اسلامی به شمار آورد.
به این مضمون البتّه احادیث متعدّدى هست و خلاصه‌ى حرف این احادیث این است که حقیقت را آن‌چنان که هست براى مردم بیان بکند: نه با سخت‌گیرى‌ها و تنگ‌نظرى‌ها و دخالت دادنِ برخى کج‌فهمى‌ها مردم را مأیوس بکند؛ نه با هواپرستى و تبعیّت از رأى غیر متّکى به مبانى، مردم را از مکر الهى ایمن بکند و به گناه تشویق بکند. لبّ فقاهت این است: فهم حقیقت دین و حقیقت شریعت و بیان آن به مردم. ما که بعد از مدّت نسبتاً طولانىِ تعطیلمان مجدّداً این مباحثه را شروع میکنیم، طبق مرسوم درسهاى حوزه‌اى، امروز بعضى از مطالب را لازم دانستیم که عرض بکنیم تا ان‌شاءالله‌ شاید مفید باشد؛ هم براى جمع حاضر، و هم براى هر کسى که از این مطالب مطّلع بشود. چند موضوع را به صورت پیوسته و شماره‌بندى یادداشت کرده‌ام که عرض میکنم.
مطلب سوّم این است که در حوزه‌ها اساسْ فقاهت است؛ فقه باید پیشرفت بکند. فقاهت به ‌معناى خاصّ خود مورد نظر ما است. فقه به ‌معناى عام که آگاهى از دین است، در اینجا فعلاً مورد بحث ما نیست؛ فقه به ‌معناى خاص یعنى آگاهى از علم دین و فروع دینى و استنباط وظایف فردى و اجتماعى انسان از مجموعه‌ى متون دینى که عبارت است از همین فقه، که خیلى هم مهم است. یعنى انسان از قبل از ولادت احوالى دارد تا بعد از ممات، و این احوال شامل احوال فردى او و زندگى شخصى او است و شامل احوال اجتماعى او و زندگى سیاسى و اقتصادى و اجتماعى و بقیّه‌ى شئون او است. تکلیف و سرنوشت همه‌ى اینها در فقه معلوم میشود. فقه به این معنا مورد نظر ما است که اسم آن همان احکام فرعى است. استنباط احکام فرعى از اصول؛ این اساس حوزه‌ها است. البتّه وقتى میگوییم فقه، مراد ما این چیزى است که گفتیم؛ وقتى میگوییم فقاهت، مراد ما آن مِتُد کارى و شیوه‌ى کارى در حوزه‌ها است. این شیوه‌ى استنباط را اصطلاح میکنیم به عنوان فقاهت، که در کلمات فقها هم کم‌ و بیش به همین معنا به ‌کار میرود: روش فقاهت. روش فقاهت یعنى همین روش ردّ فروع به اصول و استنباط از اصول و مبانى استنباط ــ کتاب و سنّت و عقل و اجماع ــ و کیفیّت این استنباط و تقابل میان ادلّه و ترتیب و نوبت‌بندىِ ادلّه‌ى مختلف که اوّل به چه مراجعه کنیم؛ فرضاً اوّل به ادلّه‌ى اجتهادى مراجعه میکنیم، به ظواهر مراجعه میکنیم، اگر ظواهر تعارض داشتند چه‌ کار بکنیم، اگر ظواهرى نداشتیم چه‌ کار بکنیم، نوبت اصول عملیّه کِى میرسد، کدام اصل بر دیگرى مقدّم است و از این قبیل. اسم این شیوه‌اى را که ما در علم اصول میخوانیم، میگذاریم «فقاهت». پس مبنا در حوزه‌هاى علمیّه فقه است به معناى آن علمى که گفته شد و شیوه‌ى فقاهت است به این معنایى که بیان شد.

پیشرفت هزارسالهٔ فقه و اصول، دلیل نادرستی ایستایی

یکی از زمینه‌ها، تحجّر است. نگاه نو به مسائل نکردن، گذرانِ تاریخ و تحوّلِ فکر انسانها را ندیده گرفتن، تعالی و ترقّىِ فکر و اندیشه و راههای زندگی را انکار کردن. این تحجّر است. هر دانشی را که شما نگاه کنید، تعالی و پیشرفت آن دانش، فریادی علیه تحجّر است. اگر قرار بود ایستایی، پافشاردن بر هر آنچه که عادت کرده‌ایم آن را ببینیم، چیز خوبی باشد، اصول ما هم پیشرفت نمیکرد؛ فقه ما هم از هزار سال پیش تا به‌حال این همه تحوّلات و پیشرفتها را پیدا نمیکرد. در همه‌ی امور زندگی این‌طور است. تحجّر، یکی از بزرگترین آفات است.

فقاهت، رشتهٔ اصلی حوزه‌ها و پیشرفت حوزهٔ قم در آن

من همین جا عرض کنم: حوزه‌ی علمیه‌ی قم که بحمداللَّه در رشته‌ی فقاهت - که ما هم بارها گفته‌ایم رشته‌ی اصلی در حوزه‌های علمیه‌ی ماست - پیشرفتهای خوبی کرده است، مبادا پرچم فلسفه‌ی اسلامی را زمین بگذارد. من احساس خطر میکنم. فلسفه‌ی اسلامی، فلسفه‌ی بسیار والایی است. فلسفه‌ی اسلامی، آن منطق عقلانیای است که میتواند بیپایگی بسیاری از تفکّرات شبه فلسفی و فلسفی را روشن کند. فلسفه‌ی اسلامی، افتخار حوزه‌های علمیه است. پرچم فلسفه‌ی اسلامی، همیشه در دست حوزه‌های علمیه …

نبود فقیه برجستهٔ ایرانی تا قرون متوسط و درخشش محقق اردبیلی

… شیعه و خاندان اهل بیت است. لذا بعد از گذشت یکی دو قرن، در اوایل صفویّه - در قرن دهم - خورشید درخشان فقاهت شیعه - اوّل کس از بزرگانی که بعد از چند قرن در دنیای فقاهت اسلامی و شیعی از ایران درخشید - یعنی مرحوم ملااحمد محقّق اردبیلی - از این شهر سر بلند کرد. قرنها، فقهای شیعه از بلاد لبنان، شام، حِلّه و عراق بودند و علمایی از ایران در ردیف بزرگان فقهای شیعه، از بعد از قرون اول، تا قرنهای متوسط نداشتیم. اوّل کسی که در این میدان قدم گذاشته است، یک فحل اردبیلی است؛ یک عالم بزرگ، یک زاهد، یک عارف و یک محقّق.