رفتن به محتوای اصلی

فقه

نام‌های دیگر: فقاهت

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دانش استنباط احکام دین از منابع و جایگاه و روش آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای: تصور من این است که مرحوم آیت‌الله‌مطهری رضوان‌الله‌علیه به عنوان یکی از چهره‌هایی که در احیاء تفکر اسلامی بیشترین نقش را داشتند و جزو یکی از پرچمداران این بینش نوین اسلامی و طرح دوباره‌ی اسلام در فضای فرهنگ امروزی جهان باید به شمار بیاید. همین‌طور که میدانیم از صدوبیست سال یا صدوبیست، سی سال، سی، چهل سال پیش به این طرف متفکرینی پیدا شدند که اینها درصدد طرح دوباره‌ی اسلام و مطرح کردن معارف اسلامی در میان هیاهوی تبلیغاتی فرهنگ غربی - که فرهنگ جدید و مدرن به حساب می‌آمد - بودند؛ که از این قبیل شخصیتهای معروف مثل سیدجمال‌الدین شناخته شدند. اینها را نسلهای امروز به عنوان مصلحین اجتماعی و مبارزین بزرگ و چهره‌های فکری و سیاسی و انقلابی اسلام میشناسند؛ که همه‌ی این خصوصیات را شما در سیدجمال مشاهده میکنید. هنر بزرگ سیدجمال در مبارزه‌ی سیاسی او نبود، بلکه هنر بزرگ او در این بود که اسلام را به عنوان یک دین زنده و به عنوان یک مایه‌ی زندگی و به عنوان یک مکتبی که یک نظام اجتماعی را در خودش دارد دوباره مطرح میکرد. تمام تلاش سیدجمال و حرکت او در آفاق اسلام از شرق تا غرب برای همین بود که میخواست این دوباره‌نگری به اسلام را در جوامع اسلامی زنده کند، و آن حالتی را که در گذشته - سالیان دراز - بر افکار صاحبنظران اسلامی تحمیل شده بود - حالت خمودگی اسلامی - این را از بین ببرد. ما در میان متفکرین ایرانی و غیرایرانی - چه عرب، چه هندی و غیر اینها شاید تُرک - شخصیتهایی داشتیم که این خط را دنبال میکردند؛ چهره‌های معروفی که بعضی از مؤلفین، بعضی از شعراء، بعضی از فلاسفه در این عصر جدید از این قبیل هستند. من وقتی که نگاه میکنم به این چهره‌های شناخته شده‌ی این ردیف، این روال، مرحوم شهید مطهری را یکی از برترین اینها به حساب می‌آورم؛ علت هم همین جامعیتی است که شما به آن اشاره کردید. این مرد یک فقیه بود، یعنی اسلام را وقتی میخواست تبیین کند و مسائل اسلامی را بیان کند از خودش چیزی مایه نمیگذاشت. اسلام را میشناخت، فقه اسلامی را بلد بود و همان‌طور که میدانید فقه اسلامی به معنای شیوه‌ی استنباط احکام از منابع اولیه اسلام - یعنی کتاب و سنت - است، و فقیه آن کسی است که این شیوه‌ی استنباط را بلد است؛ و درسی هم که برای فقاهت در حوزه‌ها خوانده میشود در حقیقت درس آشنایی با این شیوه است. خب مرحوم مطهری یک مجتهد بود، یعنی این شیوه را به خوبی بلد بود. اینجور نبود که به دام افکار التقاطی شرقی یا غربی بیفتد، همچنانی که بسیاری از متفکرین مصلح و طرفدار تجدید حیات دوباره‌ی اسلام در آن دام افتادند. یک فیلسوف بود - یعنی با معارف عمیق و استدلالی اسلام آشنا بود - یک سخنور بود - یعنی میتوانست همه‌ی آنچه را که بلد است به زبان بیاورد - یک نویسنده‌ی بسیار خوب بود - یعنی میتوانست همه‌ی آنها را بنویسد - تمام این جنبه‌هایی که جنابعالی اشاره کردید واقعاً ابعاد یک شخصیت زبده‌ی برجسته بود که میتوان او را یکی از متفکرین و یکی از پرچمداران احیای تفکر اسلامی به شمار آورد.
به این مضمون البتّه احادیث متعدّدى هست و خلاصه‌ى حرف این احادیث این است که حقیقت را آن‌چنان که هست براى مردم بیان بکند: نه با سخت‌گیرى‌ها و تنگ‌نظرى‌ها و دخالت دادنِ برخى کج‌فهمى‌ها مردم را مأیوس بکند؛ نه با هواپرستى و تبعیّت از رأى غیر متّکى به مبانى، مردم را از مکر الهى ایمن بکند و به گناه تشویق بکند. لبّ فقاهت این است: فهم حقیقت دین و حقیقت شریعت و بیان آن به مردم. ما که بعد از مدّت نسبتاً طولانىِ تعطیلمان مجدّداً این مباحثه را شروع میکنیم، طبق مرسوم درسهاى حوزه‌اى، امروز بعضى از مطالب را لازم دانستیم که عرض بکنیم تا ان‌شاءالله‌ شاید مفید باشد؛ هم براى جمع حاضر، و هم براى هر کسى که از این مطالب مطّلع بشود. چند موضوع را به صورت پیوسته و شماره‌بندى یادداشت کرده‌ام که عرض میکنم.
مطلب سوّم این است که در حوزه‌ها اساسْ فقاهت است؛ فقه باید پیشرفت بکند. فقاهت به ‌معناى خاصّ خود مورد نظر ما است. فقه به ‌معناى عام که آگاهى از دین است، در اینجا فعلاً مورد بحث ما نیست؛ فقه به ‌معناى خاص یعنى آگاهى از علم دین و فروع دینى و استنباط وظایف فردى و اجتماعى انسان از مجموعه‌ى متون دینى که عبارت است از همین فقه، که خیلى هم مهم است. یعنى انسان از قبل از ولادت احوالى دارد تا بعد از ممات، و این احوال شامل احوال فردى او و زندگى شخصى او است و شامل احوال اجتماعى او و زندگى سیاسى و اقتصادى و اجتماعى و بقیّه‌ى شئون او است. تکلیف و سرنوشت همه‌ى اینها در فقه معلوم میشود. فقه به این معنا مورد نظر ما است که اسم آن همان احکام فرعى است. استنباط احکام فرعى از اصول؛ این اساس حوزه‌ها است. البتّه وقتى میگوییم فقه، مراد ما این چیزى است که گفتیم؛ وقتى میگوییم فقاهت، مراد ما آن مِتُد کارى و شیوه‌ى کارى در حوزه‌ها است. این شیوه‌ى استنباط را اصطلاح میکنیم به عنوان فقاهت، که در کلمات فقها هم کم‌ و بیش به همین معنا به ‌کار میرود: روش فقاهت. روش فقاهت یعنى همین روش ردّ فروع به اصول و استنباط از اصول و مبانى استنباط ــ کتاب و سنّت و عقل و اجماع ــ و کیفیّت این استنباط و تقابل میان ادلّه و ترتیب و نوبت‌بندىِ ادلّه‌ى مختلف که اوّل به چه مراجعه کنیم؛ فرضاً اوّل به ادلّه‌ى اجتهادى مراجعه میکنیم، به ظواهر مراجعه میکنیم، اگر ظواهر تعارض داشتند چه‌ کار بکنیم، اگر ظواهرى نداشتیم چه‌ کار بکنیم، نوبت اصول عملیّه کِى میرسد، کدام اصل بر دیگرى مقدّم است و از این قبیل. اسم این شیوه‌اى را که ما در علم اصول میخوانیم، میگذاریم «فقاهت». پس مبنا در حوزه‌هاى علمیّه فقه است به معناى آن علمى که گفته شد و شیوه‌ى فقاهت است به این معنایى که بیان شد.

فقه مکتب اهل‌بیت (ع) از پربارترین مواریث فرهنگ و تمدن اسلامی

بر اهل تحقیق روشن است که ذخیره‌ى ارزشمند فقه اسلام بنا بر مکتب اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) یکى از پُربارترین و گران‌مایه‌ترین مواریث فرهنگ و تمدّن اسلامى است و صدها اثر علمى و فنّى که هر یک در جایگاه برجسته‌اى قرار دارند، به جهان اسلام و بشریّت تقدیم کرده و کتابخانه‌ى معارف اسلامى را غنا و ارج بخشیده است. سَلَف صالح ما با مجاهدتهاى کم‌نظیر و با عسرت و کمبود امکانات، هر یک بر این میراث ارجمند چیزى افزوده و کتابى یا کتابهایى فراهم آورده‌اند. با این حال، امروز که دنیاى اسلام بلکه همه‌ى مراکز و حوزه‌هاى علمى جهان، مشتاق آشنایى با همه‌ى مسائل و معارف و زوایاى فقه …

ضرورت ایجاد مجمع دروس و تحقیقات فقهی در کنار کنفرانس

بنده از قبل هم این صحبت را با آقایان کردم که ما ان‌شاءالله‌ بعداً به یک مجمع دروس فقهیّه احتیاج داریم که بایستى در کنار این کنفرانس ان‌شاءالله‌ ایجاد بشود. این کنفرانس هر چند وقت یک بارى باید تشکیل بشود؛ در کنار این، یک مجمع تحقیقات فقهى، دروس فقهى، [باید] به‌ وجود بیاید. این کارهایى که بعضى از این کشورهاى دیگر دارند میکنند که افراد به سعودی یا جاهای دیگر میروند، اینها کارهایى است که اصلاً کار ما است؛ یعنى آنها ظرفیّت آن را ندارند. این مباحث فقهى که مطرح است در دنیا و باید حلّ فقهى بشود، اگر یک جایى در دنیا بتواند از لحاظ علمى …

تعیین‌کنندگی بینش فقهی اسلام در مسائل امروز کشور

… دایر یا مثلاً انواع و اقسام زمینهایى که امروز در کشور ما هست ــ آنهایى که در اختیار طاغوتى‌ها بوده، در اختیار افرادى به ‌عنوان کشت موقّت قرار گرفته، آنهایى که در اختیار هیئت هفت‌نفره[15] است ــ چه کار باید بشود؟ داده بشود؟ به افراد تملیک بشود؟ با چه شرایطى؟ [این کار، کار] روحانیّت است؛ یعنى بینش فقهى اسلام است که امروز این مسائل را تعیین میکند؛ اینها مسئولیّت است. به همین جهت هم هست که عرض کردیم که هیچ ‌وقت در طول تاریخ روحانیّت، روحانیّت به ‌قدر امروز دشمن نداشته است، به ‌قدر امروز دوست نداشته.

لزوم انجام کارهای فقهی در تهران و قم

خلاصه این کارهاى فقهى اینجا باید انجام بگیرد؛ جاى آن تهران و قم و ایران ما است. حالا آنها تشکیل دادند، چون زمینه خالى بوده، کسى نبوده، توانستند بکنند [امّا] باید این کارها را ما بکنیم. زمینه‌ى این کار هم بایستى ان‌شاءالله‌ اینجا فراهم بشود و این نمیشود مگر اینکه از لحاظ علمى، این سمینار، سمینار موفّقِ پُراستخوانِ پُرمغزى باشد. بله، توصیه‌های ‌ما اینها است.

مطرح نبودن حکومت و نظام اقتصادی اسلام در رساله‌های عملیهٔ گذشته

… است؛ یک تعدادى از این [هم] بین مقلّدینش منتشر کند تا یک بخش کوچکى از زندگى را هم بر طبق این رساله عمل کنند. آنها هر کارى که میکردند ــ تمام امور اقتصادى‌شان، زندگى‌شان، اخلاقشان، رفتارشان، همه‌اش ــ بر اساس اقتضاى روز و سیاستها و نظام اجتماعى و حکومت [بود]. در رساله‌هاى عملیّه‌ى ما مسئله‌ى حکومت مطرح نبود، مسئله‌ى نظام اقتصادى اسلام مطرح نبود؛ آن خمس و زکاتى که ما مسئله‌ى آن را به‌ صورت ریز و «مسئلةٌ» میگوییم، به ‌هیچ ‌وجه به معناى اداره‌ى نظام اقتصادى که نبود؛ اداره‌ى نظام اقتصادى دست وزارت مالیه‌ى وقت بود، [دست] وزارت دارایى بود، [دست] برنامه‌ریزان بود؛ قرض بگیرند، قرض بدهند، برنامه‌ریزى کنند، …