حضرت آیتالله خامنهای: تصور من این است که مرحوم آیتاللهمطهری رضواناللهعلیه به عنوان یکی از چهرههایی که در احیاء تفکر اسلامی بیشترین نقش را داشتند و جزو یکی از پرچمداران این بینش نوین اسلامی و طرح دوبارهی اسلام در فضای فرهنگ امروزی جهان باید به شمار بیاید. همینطور که میدانیم از صدوبیست سال یا صدوبیست، سی سال، سی، چهل سال پیش به این طرف متفکرینی پیدا شدند که اینها درصدد طرح دوبارهی اسلام و مطرح کردن معارف اسلامی در میان هیاهوی تبلیغاتی فرهنگ غربی - که فرهنگ جدید و مدرن به حساب میآمد - بودند؛ که از این قبیل شخصیتهای معروف مثل سیدجمالالدین شناخته شدند. اینها را نسلهای امروز به عنوان مصلحین اجتماعی و مبارزین بزرگ و چهرههای فکری و سیاسی و انقلابی اسلام میشناسند؛ که همهی این خصوصیات را شما در سیدجمال مشاهده میکنید. هنر بزرگ سیدجمال در مبارزهی سیاسی او نبود، بلکه هنر بزرگ او در این بود که اسلام را به عنوان یک دین زنده و به عنوان یک مایهی زندگی و به عنوان یک مکتبی که یک نظام اجتماعی را در خودش دارد دوباره مطرح میکرد. تمام تلاش سیدجمال و حرکت او در آفاق اسلام از شرق تا غرب برای همین بود که میخواست این دوبارهنگری به اسلام را در جوامع اسلامی زنده کند، و آن حالتی را که در گذشته - سالیان دراز - بر افکار صاحبنظران اسلامی تحمیل شده بود - حالت خمودگی اسلامی - این را از بین ببرد. ما در میان متفکرین ایرانی و غیرایرانی - چه عرب، چه هندی و غیر اینها شاید تُرک - شخصیتهایی داشتیم که این خط را دنبال میکردند؛ چهرههای معروفی که بعضی از مؤلفین، بعضی از شعراء، بعضی از فلاسفه در این عصر جدید از این قبیل هستند. من وقتی که نگاه میکنم به این چهرههای شناخته شدهی این ردیف، این روال، مرحوم شهید مطهری را یکی از برترین اینها به حساب میآورم؛ علت هم همین جامعیتی است که شما به آن اشاره کردید. این مرد یک فقیه بود، یعنی اسلام را وقتی میخواست تبیین کند و مسائل اسلامی را بیان کند از خودش چیزی مایه نمیگذاشت. اسلام را میشناخت، فقه اسلامی را بلد بود و همانطور که میدانید فقه اسلامی به معنای شیوهی استنباط احکام از منابع اولیه اسلام - یعنی کتاب و سنت - است، و فقیه آن کسی است که این شیوهی استنباط را بلد است؛ و درسی هم که برای فقاهت در حوزهها خوانده میشود در حقیقت درس آشنایی با این شیوه است. خب مرحوم مطهری یک مجتهد بود، یعنی این شیوه را به خوبی بلد بود. اینجور نبود که به دام افکار التقاطی شرقی یا غربی بیفتد، همچنانی که بسیاری از متفکرین مصلح و طرفدار تجدید حیات دوبارهی اسلام در آن دام افتادند. یک فیلسوف بود - یعنی با معارف عمیق و استدلالی اسلام آشنا بود - یک سخنور بود - یعنی میتوانست همهی آنچه را که بلد است به زبان بیاورد - یک نویسندهی بسیار خوب بود - یعنی میتوانست همهی آنها را بنویسد - تمام این جنبههایی که جنابعالی اشاره کردید واقعاً ابعاد یک شخصیت زبدهی برجسته بود که میتوان او را یکی از متفکرین و یکی از پرچمداران احیای تفکر اسلامی به شمار آورد.فقه
نامهای دیگر: فقاهت
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
دانش استنباط احکام دین از منابع و جایگاه و روش آن.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:خطبههای نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲
سیر زمانی
از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴۱۳۵۷۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
به این مضمون البتّه احادیث متعدّدى هست و خلاصهى حرف این احادیث این است که حقیقت را آنچنان که هست براى مردم بیان بکند: نه با سختگیرىها و تنگنظرىها و دخالت دادنِ برخى کجفهمىها مردم را مأیوس بکند؛ نه با هواپرستى و تبعیّت از رأى غیر متّکى به مبانى، مردم را از مکر الهى ایمن بکند و به گناه تشویق بکند. لبّ فقاهت این است: فهم حقیقت دین و حقیقت شریعت و بیان آن به مردم. ما که بعد از مدّت نسبتاً طولانىِ تعطیلمان مجدّداً این مباحثه را شروع میکنیم، طبق مرسوم درسهاى حوزهاى، امروز بعضى از مطالب را لازم دانستیم که عرض بکنیم تا انشاءالله شاید مفید باشد؛ هم براى جمع حاضر، و هم براى هر کسى که از این مطالب مطّلع بشود. چند موضوع را به صورت پیوسته و شمارهبندى یادداشت کردهام که عرض میکنم.مطلب سوّم این است که در حوزهها اساسْ فقاهت است؛ فقه باید پیشرفت بکند. فقاهت به معناى خاصّ خود مورد نظر ما است. فقه به معناى عام که آگاهى از دین است، در اینجا فعلاً مورد بحث ما نیست؛ فقه به معناى خاص یعنى آگاهى از علم دین و فروع دینى و استنباط وظایف فردى و اجتماعى انسان از مجموعهى متون دینى که عبارت است از همین فقه، که خیلى هم مهم است. یعنى انسان از قبل از ولادت احوالى دارد تا بعد از ممات، و این احوال شامل احوال فردى او و زندگى شخصى او است و شامل احوال اجتماعى او و زندگى سیاسى و اقتصادى و اجتماعى و بقیّهى شئون او است. تکلیف و سرنوشت همهى اینها در فقه معلوم میشود. فقه به این معنا مورد نظر ما است که اسم آن همان احکام فرعى است. استنباط احکام فرعى از اصول؛ این اساس حوزهها است. البتّه وقتى میگوییم فقه، مراد ما این چیزى است که گفتیم؛ وقتى میگوییم فقاهت، مراد ما آن مِتُد کارى و شیوهى کارى در حوزهها است. این شیوهى استنباط را اصطلاح میکنیم به عنوان فقاهت، که در کلمات فقها هم کم و بیش به همین معنا به کار میرود: روش فقاهت. روش فقاهت یعنى همین روش ردّ فروع به اصول و استنباط از اصول و مبانى استنباط ــ کتاب و سنّت و عقل و اجماع ــ و کیفیّت این استنباط و تقابل میان ادلّه و ترتیب و نوبتبندىِ ادلّهى مختلف که اوّل به چه مراجعه کنیم؛ فرضاً اوّل به ادلّهى اجتهادى مراجعه میکنیم، به ظواهر مراجعه میکنیم، اگر ظواهر تعارض داشتند چه کار بکنیم، اگر ظواهرى نداشتیم چه کار بکنیم، نوبت اصول عملیّه کِى میرسد، کدام اصل بر دیگرى مقدّم است و از این قبیل. اسم این شیوهاى را که ما در علم اصول میخوانیم، میگذاریم «فقاهت». پس مبنا در حوزههاى علمیّه فقه است به معناى آن علمى که گفته شد و شیوهى فقاهت است به این معنایى که بیان شد.شاهدها (۱۱۲ پاراگراف)
منافات نداشتن خواندن فقه با استفاده از ابزارهای نو
… و آهستهآهسته، قدمبهقدم از اینجا به کوشک نصرت، از آنجا به علىآباد، از آنجا به کجا، تا بعد از چهار پنج روز برسید به تهران! امکان ندارد چنین چیزى؛ یک ماشین پیدا میکنید سوار میشوید یک ساعت، دو ساعت [بعد] میرسید تهران. خب این یک وسیلهاى است در اختیار ما. ما فقه هم میخوانیم، از وسیلهى سریعالسّیر هم استفاده میکنیم، مگر مانعى دارد؟ مگر منافاتى دارد؟ ما فقه هم میخوانیم، از کامپیوتر هم براى فقه استفاده میکنیم؛ ما فقه هم میخوانیم، از شیوههاى جدید تحقیق هم که در دنیا روشهاى ویژه و بسیار جدیدى براى تحقیق علوم غیر تجربى وجود دارد ــ فقه از علوم تجربى که نیست ــ استفاده میکنیم؛ ما فقه هم میخوانیم، از ابزارهاى …محدود ماندن فقه در قرون اخیر به روابط فردی در چارچوب حکومتهای دیگران
ما فقه را به عنوان یک قالبى براى حکومت، یک شکلى براى حکومت ــ به این چشم ــ که نگاه نکردیم در طول زمان. ما در دورانهاى گذشته، یک گروه محکومى بودیم. حکومتها داشتند کار خودشان را میکردند، گاو خودشان را میدوشیدند، ما هم میخواستیم در این چهارچوبى که حکومتها تشکیل دادهاند، در این اتوبوسى یا قطارى که حکومتها مردم را سوار کردهاند و به یک سمتى دارند حرکت میدهند، ما در داخل این قطار، در حالى که خودمان هم حرکت میکردیم، میخواستیم یک چیزى در این ارتباطات فردى افراد و مسافرین یادشان بدهیم؛ فقه ما این جورى بوده؛ لااقل در این چند قرن اخیر این جورى بوده. امروز فقه یک شکلى است براى حکومت؛ یک شکلى است براى نظام اجتماعى که منها[21] الحکومه؛ حکومت جزئى از یک نظام اجتماعى است. خب، چه کسى میتواند ادّعا کند و کدام یک از فقها میتوانند بگویند ما همهى این را تروتازه و شسته و رُفته درآوردهایم؛ بفرمایید در اختیار شما؟ …نقد نقل فتاوای غریب یک مذهب و لزوم یافتن فتاوای مشترک
… ملاحظهاى دارند و دیگران میتوانند از آنها استفاده کنند. نوآورىهایى گاهى در برخى از احکام اسلامى و استنباطات اسلامى از کتاب و سنّت در اختیار بعضى از فِرَق اسلامى ممکن است باشد که دیگران از آن استفاده خواهند کرد و به فتاوى نزدیک به هم یا مشترکى خواهند رسید. ما مىبینیم گاهى فتوایى را از یک مذهبى نقل میکنند در حالى که آن فتوا، فتواى غریب در آن مذهب است. اهل آن مذهب از آن فتوا ممکن است تحاشى[2] بکنند یا به آن اصرارى نداشته باشند. چرا ما نگردیم فتاوى مشترک را پیدا کنیم؟کمتوجهی به آیات قرآن در فقه نسبت به روایات
… نکنیم؛ یعنى وضع درسى ما اینجورى است که اگر یک طلبهاى از اوّل یک بار حتّى به قرآن مراجعه نکند، میتواند همین رشتهى ما را از اوّل بگیرد تا آخر سِیر کند و بشود مجتهد، در حالى که قرآن را حتّى یک بار هم مراجعه نکند! چرا؟ چون درس ما اصلاً از قرآن عبور نمیکند. ما در فقه گاهى یک آیات قرآنى را مثلاً فرض کنید ذکر میکنیم و روى آن هم خیلى کار و تحقیق نمیشود به قدرى که در روایات ما بحث میشود و کار میشود.لزوم تخصصی کردن ابواب فقه و اصول
… دو رشتهى تخصّصى در قم به وجود آمده که ظاهراً یکى تفسیر است، یکى کلام است، لکن این مقدار که دو رشتهى تخصّصى در یک گوشهاى با دو استاد به وجود بیاید، کافى نیست. البتّه این به عنوان قدم اوّل، کار خوبى است، لکن بایستى تخصّصى شدن در حوزه جدّى گرفته بشود. با این سطح وسیعى که وجود دارد، با این کار عظیمى که وجود دارد، فقاهت را تخصّصى کنند؛ حتّی خود فقاهت را: معاملات را، عبادات را. درست است که اینها به کارِ هم میخورند و هر کدام در دیگرى ممکن است اثر بگذارند امّا هر کدام خودش یک کار جداگانه است، در عین حال که میتواند یک متخصّص داشته باشد. اصول را، فقه را، ابواب مختلف فقه را و رشتههای دیگر را [تخصّصی کنند]. تخصّص را در حوزه باید جدّى گرفت و درجات تخصّص را.لزوم انجام کارهای فقهی در تهران و قم
خلاصه این کارهاى فقهى اینجا باید انجام بگیرد؛ جاى آن تهران و قم و ایران ما است. حالا آنها تشکیل دادند، چون زمینه خالى بوده، کسى نبوده، توانستند بکنند [امّا] باید این کارها را ما بکنیم. زمینهى این کار هم بایستى انشاءالله اینجا فراهم بشود و این نمیشود مگر اینکه از لحاظ علمى، این سمینار، سمینار موفّقِ پُراستخوانِ پُرمغزى باشد. بله، توصیههای ما اینها است.مطرح نبودن حکومت و نظام اقتصادی اسلام در رسالههای عملیهٔ گذشته
… است؛ یک تعدادى از این [هم] بین مقلّدینش منتشر کند تا یک بخش کوچکى از زندگى را هم بر طبق این رساله عمل کنند. آنها هر کارى که میکردند ــ تمام امور اقتصادىشان، زندگىشان، اخلاقشان، رفتارشان، همهاش ــ بر اساس اقتضاى روز و سیاستها و نظام اجتماعى و حکومت [بود]. در رسالههاى عملیّهى ما مسئلهى حکومت مطرح نبود، مسئلهى نظام اقتصادى اسلام مطرح نبود؛ آن خمس و زکاتى که ما مسئلهى آن را به صورت ریز و «مسئلةٌ» میگوییم، به هیچ وجه به معناى ادارهى نظام اقتصادى که نبود؛ ادارهى نظام اقتصادى دست وزارت مالیهى وقت بود، [دست] وزارت دارایى بود، [دست] برنامهریزان بود؛ قرض بگیرند، قرض بدهند، برنامهریزى کنند، …عمق و پیچیدگی فنی فقه شیعه در مقایسه با فقه اهل سنت
… طلا- یعنى همین آیات قرآن و همین احادیث، بدهیم در سطح دنیا، خودش خیلى است؛ ما کم نداریم. امّا من سؤالم این است که اگر چنانچه از فقه اسلام -بعد از هزار سال تجربهی تحقیقِ حقیقتاً شگفتآور؛ گاهى تحقیقات فقها، از ظرافت و دقّت و ژرفنگرى در حدّ شگفتآور است؛ و بخصوص آن فقه پیچیدهاى که در شیعه هست که فقه برادران اهل سنّت نسبت به فقهى که در بین علماى شیعه هست، آن پیچیدگى و فنّیگرى را ندارد؛ این خیلى فنّیتر، خیلى پیچیدهتر، خیلى عمیقتر است؛ فقهاى ما کار عظیمى در این باب کردهاند؛ بههرحال همهی آن مال اسلام است- سؤال بشود که بالاخره این منبع عظیم اسلامى در اختیار شما بوده و این مِتد هزارسالهی تجربهشده هم در اختیار شما است، پاسخ ذرّهذرّه و دانهدانهی مسائل زندگى چیست، شما در جواب خواهید ماند؛ همهی ما در جواب خواهیم ماند. یعنى ما …جهت حرکت حوزه بهسوی فقاهت و دینشناسی
… آن است؛ بقیّه هم بالقوّههایى هستند که به آنجا منتهى خواهند شد؛ یعنى جهت حرکت، همان جهت است.البتّه اهداف مختلف کارى را در مورد قم و در مورد حوزههاى علمیّه، بعد عرض خواهم کرد. همه نمیکوبند[6] که مرجع بشوند و صحیح هم نیست، جایز هم نیست، مفید هم نیست؛ امّا جهت، جهت فقاهت و دینشناسى و همان چیزى است که امروز مراجع ما در سطح بالاى آن قرار دارند. بنابراین مراجع که حسابشان مشخّص است: در آیندهی حوزه نقش دارند؛ نقش وافرى هم دارند؛ بدون نظر و موافقت و کمک و اراده و اقدام آنها، نه جایز و نه ممکن است که بخواهد کارى انجام بگیرد.لزوم تقویت فقاهت و اهتمام به درسها و حوزههای فقه
… پویا است. اینکه بگویند ما یک فقه سنّتى داریم، یک فقه پویا، این غلط است؛ همان فقه سنّتىِ ما پویا است. «پویا» یعنى علاجکنندهی مشکلات؛ یعنى پاسخگوى به حوادث واقعه بهصورت حقیقىِ کلمه؛ جواب میدهد، چون بر مبناى اجتهاد است، ما باب اجتهاد را که مسدود نمیدانیم. باید فقاهت تقویت بشود؛ درسها و حوزههاى فقاهت مورد اهتمام قرار بگیرد. بنده از قدیم در دوران مبارزات به رفقاى طلبهاى که با ما معاشر بودند، میگفتم بیمایه فطیر است؛[22] بدون درس خواندن، بدون زحمت کشیدن، بدون ملّا شدن، نمیتوان مفید واقع شد. باید ملّا شد تا بتوان مفید شد. این رکن اوّل.سیاسات مهمترین بخش فقه
به ما میگویند دین از سیاست جدا است؛ اسلام میگوید دین و سیاست یکى است، سیاست جزء دین است، جزو احکام دین است؛ مهمترین بخش فقهِ ما، بخش سیاسات است. به قول یکى از مراجع عظیم تقلیدِ گذشته-رحمةاللهعلیه- مُعظَم[2] دین را سیاسات تشکیل میدهد. احکام حکومت، مقرّرات مربوط به حاکم، وظایف حاکم در مقابل مردم، وظایف مردم در مقابل حاکم، قضاوت دربارهى اینکه چگونه انسانى میتواند حاکم باشد و صلاحیّت این منصب را دارد و چگونه انسانى این صلاحیّت را ندارد، اینها همه مسائل فقه اسلام است؛ مجتهد همچنان که احکام …تبلیغ احکام دین به شیوهٔ فقه شیعی از سوی امام صادق (ع)
2. تبلیغ و بیان احکام دین به شیوۀ فقه شیعی و نیز تفسیر قرآن به روال بینش شیعیفقه به معنای عام در برابر اصطلاح خاص احکام شریعت
… بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزهى بشرى ترجیح بدهد، آن وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گرهگشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به وسیلهى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بىغرض و بىطمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفهى حوزههاى علمیّه است. حوزهى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزههاى علمیّه است از اوّلى که این حوزهها در زمان ائمّهى هدیٰ (علیهم السّلام) به وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزههاى علمیّه …شیوهٔ استنباط احکام از کتاب و سنت
… شناخته شدهی این ردیف، این روال، مرحوم شهید مطهری را یکی از برترین اینها به حساب میآورم؛ علت هم همین جامعیتی است که شما به آن اشاره کردید. این مرد یک فقیه بود، یعنی اسلام را وقتی میخواست تبیین کند و مسائل اسلامی را بیان کند از خودش چیزی مایه نمیگذاشت. اسلام را میشناخت، فقه اسلامی را بلد بود و همانطور که میدانید فقه اسلامی به معنای شیوهی استنباط احکام از منابع اولیه اسلام - یعنی کتاب و سنت - است، و فقیه آن کسی است که این شیوهی استنباط را بلد است؛ و درسی هم که برای فقاهت در حوزهها خوانده میشود در حقیقت درس آشنایی با این شیوه است. خب مرحوم مطهری یک مجتهد بود، یعنی این شیوه را به خوبی بلد بود. اینجور نبود که به دام افکار التقاطی شرقی یا غربی بیفتد، همچنانی که بسیاری از متفکرین مصلح و طرفدار تجدید حیات …احترام بیشتر فقه به سبب توقف نظام زندگی بر آن
… که این مراجعهی به تفسیر و درس تفسیر یک فرهنگ باثبات بشود؛ [این کار] نقص شمرده نشود. یعنی ملّاییِ در فقه، یا حالا در درجهی بعد، ملّاییِ در فلسفه که یک افتخار است، ملّاییِ در تفسیر هم به معنای ملّا شدن باشد، لااقل مثل ملّایی در فقه؛ یعنی اینجوری باید باشد. حالا البتّه چون نظام زندگی انسان متوقّف به فقه است، بایستی در مورد فقه یک مقداری تعبیر انسان محترمانهتر باشد؛ لکن حالا مثلاً اصول با این طول و تفصیلی که دارد، یک نفری که ملّای در اصول است، یک رتبهای در ذهنیّت عامّ حوزهها دارد؛ آیا آن کسی هم که در تفسیر تسلّط دارد بر آیات قرآن و معانی آیات و مفاهیم آیات و اشارات آیات، همین اندازه در ذهنیّت عمومی حوزه ارج و قرب دارد؟ …فقه و اصول مبنای کار حوزه
یکی از کارهای مهم همین است که ما علوم را طبقهبندی کنیم - که بعضی از آقایان هم گفتند - اولویت بندی کنیم، رتبهبندی کنیم، ارزشگذاری کنیم، با نیازها بسنجیم. اگر با نیازهای امروز سنجیده شود، من میترسم نتیجه جور دیگری در بیاید. به هر حال آنچه مسلم است، این است که در حوزه، علم فقه و اصول - که دنبالة فقه است - مبنای کار حوزه است؛ اما بنده طرفدار اختصاص یافتن به مسئله اصول به عنوان یک علم مستقل نیستم و خیلی برای حوزه مفید نمیدانم؛ اصول باید در خدمت فقه باشد. خود فقها و اصولیین هم معترفاند که بعضی از مباحث اصولی هیچ خدمتی به فقه نمیکند، ارتباطی هم با فقه ندارد. اصول باید در کنار فقه …مطابقت احکام فقه اسلامی با مصلحت
… جهانی، فلان کنوانسیون جهانی - که فراهم آورندگانش با مردمی که در این سرزمین با مبانی اسلامی زندگی میکنند و اعتقاد به مبانی اسلامی دارند، اصلاً از لحاظ مبانی فکری متفاوتند - بیاید از گوشهی احکام اسلامی بساید و ببُرّد؛ این کاملاً غلط است؛ اصلاً قابل دفاع نیست. بدون تردید آنچه که در احکام اسلامی و در فقه اسلامی مطابق مصلحت آمده است، همینهاست، و همین درست است؛ که با یک مداقه و در بخشهای مختلف، این معلوم میشود.نبود فقیه برجستهٔ ایرانی تا قرون متوسط و درخشش محقق اردبیلی
… شیعه و خاندان اهل بیت است. لذا بعد از گذشت یکی دو قرن، در اوایل صفویّه - در قرن دهم - خورشید درخشان فقاهت شیعه - اوّل کس از بزرگانی که بعد از چند قرن در دنیای فقاهت اسلامی و شیعی از ایران درخشید - یعنی مرحوم ملااحمد محقّق اردبیلی - از این شهر سر بلند کرد. قرنها، فقهای شیعه از بلاد لبنان، شام، حِلّه و عراق بودند و علمایی از ایران در ردیف بزرگان فقهای شیعه، از بعد از قرون اول، تا قرنهای متوسط نداشتیم. اوّل کسی که در این میدان قدم گذاشته است، یک فحل اردبیلی است؛ یک عالم بزرگ، یک زاهد، یک عارف و یک محقّق.امکان پالایش فقه موجود با وجود ضعفها و کمبودها
ممکن است فقهاو فضلای ما تلاش کنند و فقهی را که در اختیار ماست و ضعفها و کمبودهای فراوانی هم دارد، پالایش کنند. این بحث دیگری است؛ این کار را بکنند؛ اما چیزیکه باید مطرح باشد - و نظر امام قطعاً این بود - این است که مِلئ فضای جامعه، با شریعت و فقه و احکام و عمل اسلامی پُر شود. ایشان غیر از این را در هیچ موردی قبول نداشتند. من یک وقت درباره ولایت فقیه با ایشان صحبت میکردم؛ گفتم قبل از انقلاب، ما با بعضی از …تأثیر متقابل هیئت با مراکز فقهی داخل کشور
دستور کار این هیئت عمدتاً پاسخ فقهی عالمانه و محققانه به مسائلی است که وضع کنونی جهان و پیشرفتهای علمی نو به نو، برای فرد و جامعهی مسلمان امروز مطرح میسازد. ولیکن ثمرات و دستاوردهای چنین هیئت بابرکتی بیشک در این امر منحصر نمانده و انشاءالله با مراکز فقهی داخل کشور نیز تأثیر و تأثر متقابل خواهدداشت.لزوم خواندن مرحلهٔ پایهٔ فقاهت برای همهٔ طلاب حتی مبلغان
نوشتن هم مثل همان است. پس، باب تبلیغ را در حوزهی علمیهی قم نباید دستکم گرفت. اینطور نباشد که طلاب خیال کنند: «حالا که ما روی فقاهت اینقدر تکیه میکنیم، پس رشتهی تبلیغ هیچ.» نه. البته مرحلهای از بحث فقاهت، مثل علوم مادر و علوم پایه را باید همه بخوانند و استفاده کنند تا شایستگی این را پیدا کنند که حتی در رشتهی تبلیغ هم بتوانند کارایی داشته باشند. ولی بعد که منشعب به شعب مختلف میشود، بعضی بایستی بروند در کار تبلیغ مشغول شوند. این هم مسألهی تبلیغ که هدف آن عبارت است از رشد معرفت دینی در مردم و آماده کردن مطلب و کتاب و گفتار و وسایل تبلیغ برای هدایت افراد.ایراد بر محدود شدن کاربرد جهاد در فقه به جنگ مسلحانه
… است. میگویند جهاد در اصطلاح قرآن و حدیث یعنی جنگ با شمشیر در یک میدانی که دشمن آنطرف ایستاده باشد. تو اینطرف ایستاده باشی، شمشیر را از غلاف بیرون بکشی و بزنی به دشمن، یا تیر و نیزه را او به تو بزند و تو به او بزنی؛ این میشود جهاد. این تعبیر هم درست نیست. درست است که جهاد در فقه اسلامی بهاینمعنا استعمال شده ـ که همان را هم ما ایراد داریم که چرا باید فقط بهاینمعنا استعمال شود ـ اما در قرآن، جهاد بهاینمعنا نیست. بنده شواهد و قراین نسبتاً زیادی دارم بر اینکه جهاد در قرآن فقط بهمعنای جنگ مسلحانۀ درمقابل دشمنِ مشخص نیست. نهاینکه جهاد شامل این نمیشود؛ چرا، این، اعلیمرتبۀ جهاد است، نقطۀ عالی و اوج واژۀ جهاد است، اما نهاینکه همۀ جهاد باشد. نه! جهاد ممکن است شقوق و …