رفتن به محتوای اصلی

فقه

نام‌های دیگر: فقاهت

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دانش استنباط احکام دین از منابع و جایگاه و روش آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای: تصور من این است که مرحوم آیت‌الله‌مطهری رضوان‌الله‌علیه به عنوان یکی از چهره‌هایی که در احیاء تفکر اسلامی بیشترین نقش را داشتند و جزو یکی از پرچمداران این بینش نوین اسلامی و طرح دوباره‌ی اسلام در فضای فرهنگ امروزی جهان باید به شمار بیاید. همین‌طور که میدانیم از صدوبیست سال یا صدوبیست، سی سال، سی، چهل سال پیش به این طرف متفکرینی پیدا شدند که اینها درصدد طرح دوباره‌ی اسلام و مطرح کردن معارف اسلامی در میان هیاهوی تبلیغاتی فرهنگ غربی - که فرهنگ جدید و مدرن به حساب می‌آمد - بودند؛ که از این قبیل شخصیتهای معروف مثل سیدجمال‌الدین شناخته شدند. اینها را نسلهای امروز به عنوان مصلحین اجتماعی و مبارزین بزرگ و چهره‌های فکری و سیاسی و انقلابی اسلام میشناسند؛ که همه‌ی این خصوصیات را شما در سیدجمال مشاهده میکنید. هنر بزرگ سیدجمال در مبارزه‌ی سیاسی او نبود، بلکه هنر بزرگ او در این بود که اسلام را به عنوان یک دین زنده و به عنوان یک مایه‌ی زندگی و به عنوان یک مکتبی که یک نظام اجتماعی را در خودش دارد دوباره مطرح میکرد. تمام تلاش سیدجمال و حرکت او در آفاق اسلام از شرق تا غرب برای همین بود که میخواست این دوباره‌نگری به اسلام را در جوامع اسلامی زنده کند، و آن حالتی را که در گذشته - سالیان دراز - بر افکار صاحبنظران اسلامی تحمیل شده بود - حالت خمودگی اسلامی - این را از بین ببرد. ما در میان متفکرین ایرانی و غیرایرانی - چه عرب، چه هندی و غیر اینها شاید تُرک - شخصیتهایی داشتیم که این خط را دنبال میکردند؛ چهره‌های معروفی که بعضی از مؤلفین، بعضی از شعراء، بعضی از فلاسفه در این عصر جدید از این قبیل هستند. من وقتی که نگاه میکنم به این چهره‌های شناخته شده‌ی این ردیف، این روال، مرحوم شهید مطهری را یکی از برترین اینها به حساب می‌آورم؛ علت هم همین جامعیتی است که شما به آن اشاره کردید. این مرد یک فقیه بود، یعنی اسلام را وقتی میخواست تبیین کند و مسائل اسلامی را بیان کند از خودش چیزی مایه نمیگذاشت. اسلام را میشناخت، فقه اسلامی را بلد بود و همان‌طور که میدانید فقه اسلامی به معنای شیوه‌ی استنباط احکام از منابع اولیه اسلام - یعنی کتاب و سنت - است، و فقیه آن کسی است که این شیوه‌ی استنباط را بلد است؛ و درسی هم که برای فقاهت در حوزه‌ها خوانده میشود در حقیقت درس آشنایی با این شیوه است. خب مرحوم مطهری یک مجتهد بود، یعنی این شیوه را به خوبی بلد بود. اینجور نبود که به دام افکار التقاطی شرقی یا غربی بیفتد، همچنانی که بسیاری از متفکرین مصلح و طرفدار تجدید حیات دوباره‌ی اسلام در آن دام افتادند. یک فیلسوف بود - یعنی با معارف عمیق و استدلالی اسلام آشنا بود - یک سخنور بود - یعنی میتوانست همه‌ی آنچه را که بلد است به زبان بیاورد - یک نویسنده‌ی بسیار خوب بود - یعنی میتوانست همه‌ی آنها را بنویسد - تمام این جنبه‌هایی که جنابعالی اشاره کردید واقعاً ابعاد یک شخصیت زبده‌ی برجسته بود که میتوان او را یکی از متفکرین و یکی از پرچمداران احیای تفکر اسلامی به شمار آورد.
به این مضمون البتّه احادیث متعدّدى هست و خلاصه‌ى حرف این احادیث این است که حقیقت را آن‌چنان که هست براى مردم بیان بکند: نه با سخت‌گیرى‌ها و تنگ‌نظرى‌ها و دخالت دادنِ برخى کج‌فهمى‌ها مردم را مأیوس بکند؛ نه با هواپرستى و تبعیّت از رأى غیر متّکى به مبانى، مردم را از مکر الهى ایمن بکند و به گناه تشویق بکند. لبّ فقاهت این است: فهم حقیقت دین و حقیقت شریعت و بیان آن به مردم. ما که بعد از مدّت نسبتاً طولانىِ تعطیلمان مجدّداً این مباحثه را شروع میکنیم، طبق مرسوم درسهاى حوزه‌اى، امروز بعضى از مطالب را لازم دانستیم که عرض بکنیم تا ان‌شاءالله‌ شاید مفید باشد؛ هم براى جمع حاضر، و هم براى هر کسى که از این مطالب مطّلع بشود. چند موضوع را به صورت پیوسته و شماره‌بندى یادداشت کرده‌ام که عرض میکنم.
مطلب سوّم این است که در حوزه‌ها اساسْ فقاهت است؛ فقه باید پیشرفت بکند. فقاهت به ‌معناى خاصّ خود مورد نظر ما است. فقه به ‌معناى عام که آگاهى از دین است، در اینجا فعلاً مورد بحث ما نیست؛ فقه به ‌معناى خاص یعنى آگاهى از علم دین و فروع دینى و استنباط وظایف فردى و اجتماعى انسان از مجموعه‌ى متون دینى که عبارت است از همین فقه، که خیلى هم مهم است. یعنى انسان از قبل از ولادت احوالى دارد تا بعد از ممات، و این احوال شامل احوال فردى او و زندگى شخصى او است و شامل احوال اجتماعى او و زندگى سیاسى و اقتصادى و اجتماعى و بقیّه‌ى شئون او است. تکلیف و سرنوشت همه‌ى اینها در فقه معلوم میشود. فقه به این معنا مورد نظر ما است که اسم آن همان احکام فرعى است. استنباط احکام فرعى از اصول؛ این اساس حوزه‌ها است. البتّه وقتى میگوییم فقه، مراد ما این چیزى است که گفتیم؛ وقتى میگوییم فقاهت، مراد ما آن مِتُد کارى و شیوه‌ى کارى در حوزه‌ها است. این شیوه‌ى استنباط را اصطلاح میکنیم به عنوان فقاهت، که در کلمات فقها هم کم‌ و بیش به همین معنا به ‌کار میرود: روش فقاهت. روش فقاهت یعنى همین روش ردّ فروع به اصول و استنباط از اصول و مبانى استنباط ــ کتاب و سنّت و عقل و اجماع ــ و کیفیّت این استنباط و تقابل میان ادلّه و ترتیب و نوبت‌بندىِ ادلّه‌ى مختلف که اوّل به چه مراجعه کنیم؛ فرضاً اوّل به ادلّه‌ى اجتهادى مراجعه میکنیم، به ظواهر مراجعه میکنیم، اگر ظواهر تعارض داشتند چه‌ کار بکنیم، اگر ظواهرى نداشتیم چه‌ کار بکنیم، نوبت اصول عملیّه کِى میرسد، کدام اصل بر دیگرى مقدّم است و از این قبیل. اسم این شیوه‌اى را که ما در علم اصول میخوانیم، میگذاریم «فقاهت». پس مبنا در حوزه‌هاى علمیّه فقه است به معناى آن علمى که گفته شد و شیوه‌ى فقاهت است به این معنایى که بیان شد.

شاهدها (۱۱۲ پاراگراف)

نقص دو جریان فقهی پیش از مفید: نبود اجتهاد در یکی و قیاس و شذوذ در دیگری

چنانکه ملاحظه میشود هر یک از دو جریان فقاهت از جهتی ناقص است. در جریان اول، فتوا همان متن روایت است بدون تفریع و رد فرع بر اصل و بحث و مناقشه و نقد و استنتاج. اجتهاد به معنای مصطلح آن، در فقاهت دخالت و تأثیری ندارد. و در جریان دوم اگر چه استدلال و نظر هست، لیکن گویا آن نیست که به اقتضای تعالیم مکتب اهل بیت (علیهم‌السّلام) باید باشد، با قیاسی همراه است و یا به نحوی است که به آراء شاذه، منتهی میشود و بگونه‌یی است که در حوزه‌ی فقاهت شیعه قابل دوام نیست.

پیشرفت و دقت‌های شگفت‌آور فقه شیعه نزد اهل فن

… باید سعی کنیم علم آنها را پیش ببریم. علم آنها میراث بزرگ و مهمّی است. چهار نفر آدم که درکی از مسائل حقوقی و فقهی اسلام، یا از فلسفه اسلامی، یا از کلام اسلامی ندارند - ولو صورتاً در رشته‌ای تبحّری داشته باشند - اگر اهانت و تحقیر میکنند، به اینها نگاه نکنید. فقه اسلام و در میان فقه اسلام، فقه شیعه، از لحاظ پیشرفتها و دقّتهای عالمانه برای کسانی که اهل فن و فهمند، موضوعِ شگفت‌آوری است. شوخی نیست که انسانی مثل صاحب جواهر[2] بنشیند، یک دوره فقه را از اوّل تا به آخر، با آن همه دقّت و تحقیق، به تنهایی بنویسد و یک دایرةالمعارف را به تنهایی در حقوق اسلامی پدیدآورد! این، به معجزه اشبه است. همین‌طور است شیخ انصاری. همین‌طور است صاحب ریاض.[3] …

لزوم تلاش طلاب و مدرسان برای پیشرفت فقاهت

نکته‌ی دوم برای حوزه‌های کنونی، این است که طلاب و همچنین مدرسین و فضلا، در کار پیشرفت فقاهت بایستی تلاش کنند. ملاحظه بفرمایید که امروز بزرگترین حوزه‌ی فقهی شیعه، حوزه‌ی علمیه‌ی قم است. حوزه‌ی علمیه‌ی قم، از نیم قرن پیش تا امروز، در دو مقطع، گسستگی پیدا کرده و وقفه‌ای در کار فقاهت در آن پیدا شده است. یکی از این دو مقطع، مقطع نامبارک دوران رضاخانی است، که حوزه‌ی قم را …

لزوم زنده و مطابق نیاز روز بودن کار فقهی و پرهیز از تکرار

البته در این نکته، تکیه‌ی من به این است که این اجتهاد و این کار فقهی که طلبه‌ها به سمت آن می‌روند، باید کار زنده و مطابق روز و نیاز باشد. این گونه نباشد که در یکی از بحثهای مکرراً گفته شده، باز بخواهیم کار تکراری انجام دهیم؛ نه. امروز در بسیاری از مسائل و ابواب فقهی، مباحث زیادی هست. آنچه که امروز به آن حقوق مدنی و احوال شخصیه می‌گویند و یا بعضی از مسائل معاملات، مواردی است که حقیقتاً نیاز به تنقیح و بحث و دنباله‌گیری دارد. چقدر خوب است که این کار، به وسیله‌ی همین حرکت متقابل اساتید …

لزوم تکمیل و تکامل شیوهٔ فقاهت توسط فضلای برجسته

… میکنید مى‌بینید از لحاظ عظمت یک خورشیدى است که اصلاً ابعادش را هم ما نمیتوانیم بفهمیم، درست هم نگاه بکنیم، چشممان را خواهد زد ــ فرداى او از امروزش کامل‌تر است. پس مى‌بینید که حتّى در آن مراحل، تکامل هست. در همه‌چیز تکامل هست، در همه‌ى شیوه‌ها تکامل هست. خب، تکامل باید بدهیم. ما شیوه‌ى فقاهت را هم باید تکامل بدهیم. بعد این شیوه که در دست قرار گرفت، آن‌ وقت وارد بشویم، کتاب و سنّت را باز کنیم، از آن استفاده کنیم.

فقه به معنای گسترده و لزوم استخراج مسائل اقتصادی، نظامی و سیاست خارجی از دین

… دیگر مطالعه نمیکنید؟ میگویید خب گفتند دیگر؟ نه آقا، میگردید دنبال آن، ببینید واقعاً شاید حرف جدیدى پیدا کردید، غیر از حرف آنهایى که گفتند. در مسائلِ استاندارد و فیکس[20] ما این‌ جورى است. در مباحث اصولى شما فکر میکنید، تأمّل میکنید، شاید حرف جدیدى درآوردید. خب در مباحث کلّى دین، در فقه به معناى اوسع و اشمل، این حرفها زیاد است. این ‌قدر حرف هست که ما هنوز بلد نیستیم. ما مسائل اقتصادى‌مان را بایستى از دین دربیاوریم، مسائل نظامى‌مان را باید از دین دربیاوریم، مسائل سیاست خارجى‌مان را باید از دین دربیاوریم، ارتباطات اخلاقى‌مان را باید از دین دربیاوریم؛ خیلى از مسائل فردى‌مان را باید بازنگرى کنیم؛ تعارف که نداریم.

لزوم راه‌اندازی مجلهٔ علمی فقه به زبان عربی برای پیشبرد فقه

معاونت تحقیقات و مطالعات؛ تربیت محقّق، رساله‌هاى تحقیقى، مجلّات علمى حوزه. من آن روز با جمعى از برادران مطرح کردم که ما یک مجلّه‌ى فقه نداریم! یک مجلّه‌ى علمى لازم داریم؛ مجلّه‌ى فقه، که مباحث فقهى با زبان علمى فقه یعنى زبان عربى، کسى هم خواست فارسى بنویسد، مینویسد، امّا زبان اصلى مجلّه باید عربى باشد. محقّقین یک مجلّه‌ى فقه تهیّه کنند، در آن مقاله بنویسند. یکى از فضلا، یکى از آبرومندها، یکى از درسهایش را تعطیل کند، بیاید این مجلّه را راه بیندازد. مگر فایده‌ى این مجلّه براى پیشبرد فقه اسلام کمتر از فایده‌ى آن درس است؟ محقّقین، بزرگان، فضلا، موضوعات جدید فقهى را بنویسند، تحقیق کنند، نقد کنند، فقه را پیش ببرند، …

استواری موازین فقهی در باب زمین و لزوم حکم بر طبق آن به دور از احساسات

انصافاً موازین فقهى ما خیلى موازین خوبى است؛ بخصوص در باب زمین بسیار حرفهاى قرص، غیر قابل ایراد فکرى و اجتماعى، منطقى و متین است، یعنى ما هیچ مشکلى واقعاً در باب زمین نداریم؛ خیلى حرفهاى قرص و محکمى است. دور از احساسات و دور از تأثّر از حرفِ زید و عمرو، آدم بایستى همان [حکمى] که طبق فقه شرعى هست، بدهد. البتّه عرض کردم کشت موقّت جور دیگر است و به حکم حاکم بود؛ چون کشت موقّت زمینهایى بود که افتاده بود، گفتند که بروند موقّتاً کشت کنند تا ببینیم چه میشود؛ و یادم هست که امام یکى دو مرتبه به آقاى موسوى‌اردبیلى[9] اجازه میدادند که ایشان برود قضایا را حل بکند. در …

لزوم پیشرفت فقه در بعد عمق و پرهیز از سطحی‌نگری

… عمق را روزافزون کنیم. عمق به معناى این نیست که به گوشه‌ها و حواشى و تدقیقات زائد بپردازیم؛ نه، مسئله را حلّاجى کردن، آن را روشهاى نوی تحقیق زدن و به وسیله‌ى آنها آن را عمیق‌تر کردن، که در میدان عمل کسى که اهل تحقیق باشد، میتواند این شیوه‌ى تحقیق را بشناسد. ما باید عمق ببخشیم به فقه؛ از سطحى‌نگرى در فقه بایستى پرهیز بشود. باید فقه ما امروز از فقه زمان شیخ[5] و شاگردان شیخ و شاگردان شاگردان شیخ که بزرگان دوره‌ى ماقبل ما هستند، عمیق‌تر باشد؛ ما به‌هیچ‌وجه نباید سطحى در مسائل فکر کنیم؛ باید پیچیدگى و عمق ببخشیم به فکر. این یک بُعد از ابعاد پیشرفت فقاهت است.

لزوم گسترش فقه به همهٔ مسائل زندگی و ابواب اجتماعی

… و [همین‌طور] بسیاری از فقهای دیگر؛ مخصوص ایشان هم نیست؛ خیلى‌هاى دیگر [هم] بحث نکرده‌اند: مرحوم نراقى بحث نکردند و دیگران و دیگران؛ عدّه‌اى هم که بحث کرده‌اند، خیلى مختصر بحث کرده‌اند و آن پیچیدگى‌هاى علمى را مثلاً مى‌بینید در بعضى از کتب به کار نبرده‌اند. خب، ما باید وسعت بدهیم یعنى فقه ما باید پیشرفت کند از لحاظ سعه‌ى سطح فقاهت؛ همه‌ى مسائل زندگى را بایستى شامل بشود.

لزوم استنباط احکام معاملات و انواع قراردادها

… علّامه[8] مثلاً مراجعه بفرمایید، فروع بیشترى خواهید یافت تا به خیلى از کتب فقهایى که بعد از اینها آمدند و بخصوص فقهایى که نزدیک به زمان ما هستند. به فروع اهمّیّت کمترى میدهند در حالى که این فروع هر کدام یک نقشى در زندگى جامعه دارند؛ پس بایستى گسترش پیدا کند. امروز فقه ما باید احکام معاملات را خوب برسد؛ احکام اجاره را به شکل جهانى، خوب نگاه کند، احکام انواع و اقسام قراردادها را از شرع مقدّس استنباط کند و بیان بکند؛ خیلى از اینها هست که امروز براى ما روشن نیست.

لزوم تفحص در ابواب فقه برای یافتن راه‌های ادارهٔ زندگی

شما ببینید یک مضاربه‌ى ما که خیلى هم براى او تره‌اى خُرد نمیکردیم، میتواند على‌الفرض مثلاً بانکدارى‌اى را اداره بکند. خیلى خب، چرا ما در کتب فقهیّه و ابواب مختلف فقهیّه تفحّص لازم نکنیم تا راه‌هایى را براى اداره‌ى زندگى پیدا کنیم؟ پس از لحاظ سطح هم بایستى پیشرفت بکند و گسترش بیشترى پیدا کند.

نیاز روش فقاهت به تهذیب، نوآوری و پیشرفت

از لحاظ روش هم همین‌طور؛ همین روش فقاهتى که عرض شد، احتیاج به تهذیب، نو‌آورى و پیشرفت دارد؛ باید فکرهاى نو روى آن کار بکنند تا اینکه بشود کارایى بیشترى به آن داد. این هم مطلب سوّم که پس بنابراین اساسْ فقاهت است و فقاهت بایستى در این سه صحنه و سه جهت پیشرفت کند.

فقه مکتب اهل‌بیت (ع) از پربارترین مواریث فرهنگ و تمدن اسلامی

بر اهل تحقیق روشن است که ذخیره‌ى ارزشمند فقه اسلام بنا بر مکتب اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) یکى از پُربارترین و گران‌مایه‌ترین مواریث فرهنگ و تمدّن اسلامى است و صدها اثر علمى و فنّى که هر یک در جایگاه برجسته‌اى قرار دارند، به جهان اسلام و بشریّت تقدیم کرده و کتابخانه‌ى معارف اسلامى را غنا و ارج بخشیده است. سَلَف صالح ما با مجاهدتهاى کم‌نظیر و با عسرت و کمبود امکانات، هر یک بر این میراث ارجمند چیزى افزوده و کتابى یا کتابهایى فراهم آورده‌اند. با این حال، امروز که دنیاى اسلام بلکه همه‌ى مراکز و حوزه‌هاى علمى جهان، مشتاق آشنایى با همه‌ى مسائل و معارف و زوایاى فقه …

ضرورت ایجاد مجمع دروس و تحقیقات فقهی در کنار کنفرانس

بنده از قبل هم این صحبت را با آقایان کردم که ما ان‌شاءالله‌ بعداً به یک مجمع دروس فقهیّه احتیاج داریم که بایستى در کنار این کنفرانس ان‌شاءالله‌ ایجاد بشود. این کنفرانس هر چند وقت یک بارى باید تشکیل بشود؛ در کنار این، یک مجمع تحقیقات فقهى، دروس فقهى، [باید] به‌ وجود بیاید. این کارهایى که بعضى از این کشورهاى دیگر دارند میکنند که افراد به سعودی یا جاهای دیگر میروند، اینها کارهایى است که اصلاً کار ما است؛ یعنى آنها ظرفیّت آن را ندارند. این مباحث فقهى که مطرح است در دنیا و باید حلّ فقهى بشود، اگر یک جایى در دنیا بتواند از لحاظ علمى …

تعیین‌کنندگی بینش فقهی اسلام در مسائل امروز کشور

… دایر یا مثلاً انواع و اقسام زمینهایى که امروز در کشور ما هست ــ آنهایى که در اختیار طاغوتى‌ها بوده، در اختیار افرادى به ‌عنوان کشت موقّت قرار گرفته، آنهایى که در اختیار هیئت هفت‌نفره[15] است ــ چه کار باید بشود؟ داده بشود؟ به افراد تملیک بشود؟ با چه شرایطى؟ [این کار، کار] روحانیّت است؛ یعنى بینش فقهى اسلام است که امروز این مسائل را تعیین میکند؛ اینها مسئولیّت است. به همین جهت هم هست که عرض کردیم که هیچ ‌وقت در طول تاریخ روحانیّت، روحانیّت به ‌قدر امروز دشمن نداشته است، به ‌قدر امروز دوست نداشته.

معرفی قواعد فقهی و نمونه‌های آن ذیل مدخل «قاعده»

مطلبی را که آقای دکتر محقق میگویند، من کاملاً تأیید میکنم. این حرف بسیار درستی است. حتّی در این باب، میشود قدری خلاصه‌گویی هم کرد. مثلاً ما قواعد فقهی داریم که در باب آن کتابهای متعددی نوشته‌اند و شاید نشود تک تک این قواعد را به صورت یک مدخل آورد یا فقط بعضی از آنها را بشود آورد؛ اما میتوان در ذیل کلمه‌ی «قاعده» مثلاً گفت که چیزی به نام قاعده‌ی فقهی در فقه ما وجود دارد و این هم نمونه‌هایش است، یا مثلاً لیستی از قواعد فقهی را در آن‌جا آورد. در قواعد فقهی هم تألیفاتی وجود دارد. هم مرحوم بجنوردی و هم آقای مکارم نوشته‌اند و از گذشته‌ها هم علمای قدیم تألیفاتی در این خصوص داشته‌اند، مثل قواعد شهید. غرض، این کارهایی است که میشود کرد و من به آن معتقدم.

استحکام فقه شیعه و نگرش جهانی و حکومتی امام به آن

هفتم: نگرشى جدید در فقه شیعه. فقاهت ما پایه‌هاى بسیار مستحکمى داشته و دارد. فقاهت شیعه یکى از محکم‌ترین فقاهتها و متّکى به قواعد و اصول و مبانى بسیار مستحکم است. امام عزیزمان این فقه مستحکم را در گستره‌اى وسیع و با نگرشى جهانى و حکومتى، مورد توجّه قرار داد و ابعادى از فقه را براى ما روشن کرد که قبل از این روشن نبود.

فقاهت به معنای مورد نظر امام، نخستین عنصر استحکام حوزه

اولین عنصر، فقه است. فقاهت را به همان معنای پیچیده و ممتازی که امام(ره) برای ما معنا میکردند و بخصوص در بیانات دو، سه سال اخیرشان بر آن تأکید داشتند، معنا میکنیم؛ یعنی ترکیبی از متد علمی و دقیق فقاهتی و به تعبیر امام(ره): فقه جواهری. فقه صاحب جواهر، به معنای دقت و اتقان کامل در قواعد فقهی و استنتاج منظم فروع از همان قواعدی است که در فقه و اصول مشخص شده است. این فقاهت، دو رکن دارد، که رکن اول آن، اصول معتدل و قوی و آگاه …

تقسیم فقه و حدیث و تفسیر به جریان وابسته به حکومت و جریان اصیل

بدین‌گونه بود که از قدیم‌ترین ادوار اسلامی، فقه و حدیث و تفسیر به دو جریان کلی تقسیم شد: یکی جریان وابسته به دستگاه حکومت‌های غاصب، که در موارد بسیاری حقیقت‌ها را فدای مصلحت‌های آن دستگاه‌ها ساخته و در برابر بهای ناچیزی، حکم خدا را تحریف می‌کردند؛ و دیگری جریان اصیل و امین که هیچ مصلحتی را بر مصلحت تبیین احکامِ درست الهی مقدّم نمی‌ساخت و قهراً در هر قدم، رویاروی دستگاه حکومت و فقاهتِ مزدورش قرار می‌گرفت؛ و از آن روز در غالب اوقات، شکل قاچاق و غیر رسمی داشت.

فقه به معنای دانش دین و مجموعهٔ احکام و اعمال دینی

فقه یعنی دانش دین، یعنی مجموعه‌ی احکام دینی که انسان بایستی به آنها عمل کند؛ قهراً در اینجا مراد از فقه همان چیزی است که در عمل ما خودش را نشان میدهد. مجموع اعمال عبادی ما، اعمال دینی ما فقه است؛ علم به اینها هم فقه است، خود اینها هم فقه است. میفرماید: بافضیلت‌ترین همه‌ی این اعمال ورع است. شاید قبلاً هم عرض کرده‌ایم که مراد از ورع یعنی پرهیز کردن، دامن کشیدن از یک امری؛ این را میگویند ورع. اَلوَرَعُ عَن مَحارِمِ الله،[2] یعنی از محارم الهی دوری بگزیند و خود را جدا کند؛ این معنای ورع است. میفرماید …

فقه اکبر یعنی معارف اسلامی؛ پاسخ به شبهات اعتقادی عین فقه است

… بعضى از شبهاتِ امروز، همان شبهات قدیمى است که لباس نو به آن میپوشانند، این [نوع شبهات‌] هست امّا بعضى اوقات هم شبهات جدیدى است؛ اینها را باید بشناسیم، اینها را باید بدانیم؛ اینها کارهاى حوزه‌هاى علمیّه است و حوزه‌هاى علمیّه به این کارها باید وارد بشوند. معناى این، آن نیست که ما فقاهت را کنار بگذاریم؛ نه، این عین فقه است. فقه فقط احکام عملى نیست؛ «فقه الله الاکبر» معارف اسلامى است؛ معارف اسلامى شبهه دارد. شما ببینید، مثلاً در باب صلات مسافر؛ فرض کنید در یکى از مسائل صلات مسافر ده‌ها فرع مطرح میشود. دقّت نظر فقهاى ما این‌جورى است؛ ده‌ها فرع را مطرح میکنند براى فرض کنید یک مسئله‌ى "اشتراط اباحه و حلّیّت سفر براى صلات قصر".[4] خب، این یک …

فقه فقط فروع نیست؛ فقه اکبر توحید و معارف است

… تاریخی، روحانیت با یک چالش مواجه بود؛ آن چالش امروز هست، یک چالش دیگر هم وجود دارد. اشتغال و چالش اصلی روحانیت - که در ادوار مختلف، حوزه‌های علمیه و علمای ما با آن مواجه بودند - تبیین و تعلیم دین به معنای واسع کلمه بوده است؛ تعلیم فقه‌اللَّه، فقه‌الدین. فقه فقط فروع نیست؛ فقه اکبر، توحید و معارف است؛ چیزهایی است که با غور در مسائل عقلی باید آنها را به دست آورد و فهمید و با تهذیب نفس آنها را صیقل داد. میخواستند دین را فرابگیرند و آن را به مخاطبان خودشان تعلیم بدهند. تعلیم دین هم ابعادی دارد؛ یکی از ابعاد، رشد دادن فکر و عقل مردم است - که «و یثیروا لهم …

فقه به معنای فهم دین در عمل و قلب، نه فقط دانستن احکام

«یا مُحَمَّدَبنَ‌اَبی‌بَکرٍ، اِعلَم اَنَّ اَفضَلَ الفِقهِ الوَرَعُ فی دینِ اللهِ»؛ تلقیِ ما از فقه که به‌معنای فهم دین است، یعنی معلوماتی در باب احکام و معارف الهی کسب کنیم، این را فقه می‌دانیم. این، بخشی از فقه است. لکن بخش دیگری از فقه، آن چیزی است که در عمل انسان، خود را نشان می‌دهد و تحقق پیدا می‌کند؛ این‌هم فقه است. فقه که به‌معنای شناخت و معرفت و فهم است، در موارد بسیاری مربوط است به عمل انسان، مربوط است به قلب انسان. در این فِقره، این معنا را بیان می‌فرمایند؛ بِدان که بهترینِ فقه‌ها، وَرَع در دین خداست. ورع یعنی اجتناب از محارم، دوری از محرمات. این بالاترین فقه است. یعنی آن کسی با معارف دین آمیخته شده است که دارای ورع باشد. این را همۀ کسانی که در سلوک طریق حق و معارف …

احصای مسائل نوپدید تمدن اسلامی و تعیین احکام آن با نوآوری در استنباط

در باب ترسیم شاکله‌ی تمدّن اسلامی، فقه به نوعی، و علوم عقلی به نوعی نقش دارند. فلسفه‌ی اسلامی ما باید برای مسائل اصلی خود، امتداد اجتماعی ترسیم کند. فقه ما هم با گسترش میدان دید و نوآوری در استنباط، مسائل نوپدیدِ چنین تمدّنی را احصاء و احکام آن را معیّن نماید.

لزوم فقه ماندن فقه و تبدیل نشدن نوفهمی به ناخالص‌سازی شریعت

افزون بر این، حوادث پی‌درپی جهانی و پیشرفتهای علمی و غیره در مواردی میتواند فقیه ماهر را در یک مدرک از کتاب و سنّت، به فهم تازه‌ای برساند و حجّت شرعی برای تغییر حکم شود؛ همچنان که در تبدّل رأی مجتهدان غالباً اتّفاق می‌افتد. در هر حال، فقه باید فقه بماند و نوفهمی تبدیل به ناخالص‌سازی شریعت نشود.

ارزشمندی حرکت فقهی جدید قم در تحقیق مسائل روز و لزوم ادامهٔ آن

بعد هم تربیت مبلّغ. در این کانون به معنای واقعی کلمه مبلّغ تربیت بشود. همچنان که مجتهد تربیت میکنیم، مبلّغ تربیت کنیم. خب حالا بحمدالله در قم آقایانِ مسئولان محترم یک حرکت جدید فقهی را شروع کردند، فقه معاصر را دارند تحقیق میکنند، مسائل موجود روز را از لحاظ فقهی دارند کار میکنند، بسیار باارزش است، باید هم ادامه پیدا کند؛ مثل همین باید مبلّغ تربیت کنیم، مبلّغینی که بتوانند اثرگذار باشند، بتوانند همه جا منتشر باشند و از لحاظ کمّیّت کفایت کنند. یک جاهایی را، یک مراکزی را انسان سراغ دارد ــ یعنی بنده سراغ دارم ــ که اینها از بودن یک روحانیِ فعّال بین مردم محرومند؛ یکی دو جا [هم] …

روشمند بودن نوآوری فقهی امام بر پایهٔ فقه جواهری و بدعت نبودن آن

… مطرح میشود. یعنی در فقه، ایشان این چیزها را وارد کردند که این، فرصت خیلی بزرگی برای فقه به وجود می‌آورد؛ دست فقه را باز میکند در گستره‌ی تصرّفاتی که میتواند در مسائل گوناگون بکند. به نظر من حوزه‌ها باید از این خیلی قدردانی کنند و استفاده‌ کنند، استقبال کنند. البتّه این کاری که امام در این زمینه‌ی فقهی انجام داده‌اند، کاملاً روشمند و قانونمند است؛ یعنی طبق همان -به تعبیر امام- فقه جواهری است؛ یعنی بدعتی در فقه نیست؛ یک استفاده‌ی صحیح از موازین متعارف فقهی است که در اختیار فقها است.

لزوم یادگیری شیوهٔ استنباط در درس فقه از طهارت تا معاملات

… اجتهاد یعنی چگونگی استفاده‌ی این معارف از منابعش؛ یعنی متُدِ -به تعبیر فرنگی که بنده اصرار دارم [استفاده] نکنم امّا اینجا ناچارم- استفاده‌ی حقایق و معارف از منابعش؛ این اجتهاد است. خب این اجتهاد را اگر بخواهد انسان دارا بشود، باید تمرین کند، باید کار کند. این درس فقهی که شما میخوانید ولو طهارت باشد -حالا بعضی‌ از طلبه‌ها میگویند: «آقا، چرا همیشه طهارت و صلات و مانند اینها؟»- فرقی نمیکند؛ آن چیزی که به شما این شیوه‌ی استنباط را یاد بدهد، مورد نیاز شما است. [این] گاهی در یک مسئله‌ی مربوط به طهارت است، گاهی در مسئله‌ی مربوط به صلات است، گاهی مسئله‌ی مربوط به بحث معاملات و اجاره و مانند اینها است؛ شما باید بدانید چه جوری استنباط کنید. اگر این طریقه‌ی استنباط را یاد گرفتید، آن وقت ارزشهای اخلاقی را هم درست از کتاب و سنّت استنباط میکنید؛ [نه] مثل بعضی از نیمه‌سوادها -حالا احترامشان کنیم، نگوییم بی‌سواد؛ نیمه‌سواد- که یک چیزی یا چهار کلمه‌ای یاد گرفته‌اند، راجع به مسائل دینی اظهار نظر میکنند، …

توصیه به فقهای جوان برای تقویت و تدقیق کار فقهی

… عزیزان ضایعه بود. هم مرحوم آقای مؤمن، هم مرحوم آقای شاهرودی به معنای واقعی کلمه در خدمت آن چیزی که احساس میکردند برای کشور و برای انقلاب لازم است قرار داشتند؛ بدون هیچ چشمداشتی. خداوند ان‌شاءالله درجاتشان را عالی کند و به ما عوض بدهد در برابر فقدان اینها. ان‌شاءالله فقهای جوان ما تلاششان، دقّتشان، کارشان در زمینه‌ی مسائل فقه اسلام را هر چه میتوانند قوی‌تر کنند، دقیق‌تر کنند، کارها دنبال‌گیرتر انجام بگیرد؛ [وجود] ملّاهای قوی و به‌روز و آگاه از مسائل کشور لازم است.