رفتن به محتوای اصلی

فرهنگ عمومی

نام‌های دیگر: فضای فرهنگی

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فرهنگ رایج در میان مردم، بیماری‌های فرهنگی و وظیفهٔ نهادها در اصلاح آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار رئیس و اعضاى شوراى عالى انقلاب فرهنگى— ۱۳۶۸/۰۹/۲۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

به نظر بنده، فرهنگ عمومی دو بخش دارد: یک بخش، امور و مسائلی است که بارز و ظاهر و جلوِ چشم است و حقیقتاً هم در سرنوشت یک ملّت دخالت دارد؛ امّا در درازمدّت تأثیر میکند، یعنی در مسیر زندگی و حرکتهای آینده‌ی یک ملّت تأثیر دارد. مثلاً شکل لباس و چه پوشیدن و چگونه پوشیدن و از کدام الگوی پوشش استفاده کردن، جزو مصادیق و نمونه‌های بارز فرهنگ عمومی جامعه است؛ یا شکل معماری در جامعه و در چگونه خانه‌ای زندگی کردن، بخشی از فرهنگ جامعه را شکل میدهد؛ زیرا خانه‌های قدیمی ما یک نوع خانواده و خُلقیّات بار می‌آورند (حیاط بزرگ، حوضی در وسطش و اتاقهایی در اطراف. از این اتاقْ پدربزرگ درمی‌آید و از آن اتاقْ دایی و از آن یکی هم عمو. بچه‌های خانواده، همه دور هم و بَرِ یک سفره جمع میشوند و در واقع، این خانه است که خانواده را به دنبال خود میکشاند) و آپارتمان نوعی دیگر از خانواده ایجاد میکند. حتّی شکلِ در و پنجره و ارتباط اتاقها با هم، به ناچار تأثیر خاصّی بر ذهن و خُلق و منش و تربیت افراد دارد. از این رو، امروز -خوشبختانه- می‌بینیم که در تلویزیون و میزگردها و گفتارها، بر معماری سنّتی ایرانی تکیه میشود. در کردارها نمیدانم چگونه است، ولی به‌هرحال آنچه معلوم است اینکه این ملّت کهن و بزرگ، قبل از اینکه از سبک معماری اروپایی تأثیر بپذیرد، خودش یک سبکِ معمارىِ خاص داشته است.
بخش دوّم از فرهنگ عمومی، آن است که مانند بخش اوّل در سرنوشت یک ملّت تأثیر دارد، امّا تأثیراتش فوری و بسیار محسوس است. یعنی خودِ امورِ مربوط به این بخش از فرهنگ عمومی، چندان محسوس نیست؛ لکن تأثیراتش در جامعه و سرنوشت و مسیر آن، بسیار محسوس است. از جمله‌ی این امور و در واقع عمده‌ترینِ آنها، اخلاقیّات است؛ اخلاق فردی و اجتماعىِ مردمِ یک جامعه. فرض بفرمایید افراد یک جامعه، وقت‌شناس نباشند؛ خب، وقتی که شما وارد آن جامعه میشوید، این وقت‌ناشناسی آنان را، از طریقِ تأثیرات منفی‌اش در سرنوشت خودتان و مردم درمی‌یابید؛ درحالی‌که خودِ آن، چندان واضح نیست.
من در صحبت با دوستان در دولت، اشاره کردم به بازسازی انقلابیِ ساختارِ فرهنگی کشور؛[1] گفتم که ساختار فرهنگی کشور یک بازسازی انقلابی لازم دارد. اوّلاً‌ مراد، «ساختار فرهنگیِ کشور» است، یعنی جامعه؛ نه ساختار فرهنگی دولت. اینکه ساختارهای فرهنگی دولت، یعنی مثلاً‌ ادارات و نسبتشان چه جوری باشد، این مورد بحث نیست؛ یعنی ذهنیّت جامعه، فرهنگ جامعه. یعنی همان ‌طور که عرض کردم، آن نرم‌افزاری که در جامعه دارد کار میکند و دست افراد، زبان افراد، مغز افراد،‌ امکانات افراد‌، ثروت افراد بر اساس این نرم‌افزار دارد به کار می‌افتد، باید درست بشود، باید ساختار انقلابی‌اش تجدید بشود. حالا چرا میگوییم «ساختار انقلابی»؟ برای خاطر اینکه انقلاب در این کار واقعاً معجزه انجام داد. این انقلابِ امام بزرگوار ما و ملّت، معجزه‌گر بود.

عقب‌ماندن در توسعهٔ اقتصادی بدون کار روی فرهنگ عمومی

… ما از کارخانه که بیرون مى‌آید، بعد از یک ماه مثلاً فرض کنید که درِ آن لق‌لق نکند یا فلان پیچش باز نشود، در حالى ‌که تولید فلان نقطه‌ی دیگر دنیا این‌جور نیست. یا این ]کارگر[ از کار درنرود، در حالى که دیگران شوق به کار دارند و بیشتر سعى میکنند کار کنند؟ چگونه ما میتوانیم روح کار، جدّیّت در کار، وجدان کار، پىگیرى کار، سلامت کار را در طرحهاى توسعه‌ى اقتصادى خودمان در نظر بگیریم، بدون اینکه فرهنگ عمومى جامعه را بالا ببریم و فرهنگ کار را، وجدان کار را، معلومات مربوط به کار را به آنها تزریق کنیم؟ خب، [مى‌بینیم] به فرهنگ برگشت. ما ]اگر[ روى فرهنگ عمومى کار نکنیم، در توسعه‌ى اقتصادى هم خواهیم ماند؛ این تازه در صورتى است که ما محور را توسعه‌ى اقتصادى بگیریم که البتّه در جامعه‌ى اسلامى محور این نیست؛ توسعه‌ى اقتصادى وسیله است. به هر حال، از هر طرف که ما حرکت میکنیم، مى‌بینیم که به فرهنگ میرسیم و راه‌ها واقعاً به فرهنگ ختم میشود. براى فرهنگ باید کار کرد.

نقش دانشوران متعهد و فاصلهٔ تصمیم‌های مکتوب تا تحقق در این عرصه

… در دانستن نیست؛ اى ‌بسا انسان چیزهایى را هم میداند، لکن گفتگوى آنها و شنیدن و باز شنیدن و باز شنیدن آنها تأثیراتى دارد و در انسان انگیزه ایجاد میکند. شاید خوب بود که ما پرداخته بودیم[3] از مسائل دانشگاه‌ها و میپرداختیم به مسائل فرهنگ عمومى کشور در جمع شماها. خب، فرهنگى‌هاى اصلى کشور شما هستید؛ فرهنگ جامعه، رشد معرفت انقلابى و بینش انقلابى و خصلتهاى انقلابى و فرهنگ انقلابى کجا باید بحث بشود، روى آن فکر بشود، تصمیم‌گیرى بشود، جز در جمع دانشوران و فرهنگیان انقلابىِ متعهّد؟ هنوز واقعاً این یک عقده‌اى است براى بنده و شاید براى هر کسى که حقایق فرهنگى جامعه را میداند و حقایق موجود در دستگاه‌هایى که متصدّى و متکفّل علاج آنها هستند، اعم از هنرى‌اش، ادبى‌اش، علمى‌اش، تبلیغى‌اش، دینى‌اش و غیر دینى‌اش را میداند که تصمیم‌گیرى شده، روى کاغذ گفته‌ شده که فرهنگ عمومى کشور کجا و چه‌ جورى باید بررسى بشود، لکن خب، خیلى فاصله است بین آنچه باید و آن بایدى که تحقّق پیدا میکند و به مرحله‌ى شدن میرسد. اى ‌کاش مسائل دانشگاه‌ها جلوى چشم را نمیگرفت تا آدم به آن مسائل میپرداخت؛ یک ‌قدرى با شماها صحبتى میشد، حرفى زده میشد؛ ولى خب، مسائل دانشگاه‌ها هم الان مسائل حادترى است به اعتقاد من.

جا انداختن باورهای درست دربارهٔ زنان با تکرار و استدلال نه بخشنامه

… که منعی ندارد و تا سطوح بالا را شامل میشود، آنجا وقتى کسانى میخواهند انتخاب بکنند، اصلح را وقتى میخواهند جستجو کنند، بررسى کنند، زنها را هم ببینید در کنار مردها، و بین این مجموعه، اصلح را انتخاب بکنند؛ بدون هیچ‌ گونه تعصّبى. این یک عرف است، یک فرهنگ است. البتّه این را هم به شما عرض بکنم که این‌طور چیزها دستورى هم نیست که بخشنامه صادر کنیم؛ نه، اینها جزو فرهنگ و باورهاى جامعه است. باید این‌ قدر گفته بشود، این ‌قدر تکرار بشود، این ‌قدر استدلال بشود تا اینکه جا بیفتد.

لزوم توجه شورای عالی انقلاب فرهنگی به فرهنگ عمومی و مسائل مغفول

… چیزى نیست که شخصیّت‌هایى مثل حضّار ]این جلسه[، بخصوص با حضور رؤساى محترم سه قوّه و وزراى مختلف و این ‌همه اشتغالاتى که مسئولین در کشور دارند، بخواهند فقط به آن بپردازند. چه بهتر وقتى که ما در مسائل آموزشى به جزئیّات نگاه میکنیم، آن را از این شورا خارج کنیم؛ مسائل آموزشى البتّه باید باشد در حدّ سیاست‌گذارى‌هاى کلّى، ]امّا[ یک نگاه وسیعى بشود به جامعه و هم فرهنگ عمومى جامعه و هم مسائلى که مغفولٌ‌عنه بوده ــ مثل همین کارهایى که اخیراً شوراى عالى کرده: [تأسیس] فرهنگستان علوم،[3] فرهنگستان زبان فارسى[4] و مسئله‌ى تحقیقات ــ مورد توجّه قرار بگیرد.

وجود میدان باز برای کار در زمینهٔ فرهنگ عمومی

واقعاً ما براى کار در زمینه‌ى فرهنگ عمومى، ]یک[ میدان باز داریم. اگر ما بخواهیم توسعه‌ى اقتصادى را به ‌معناى صحیح کلمه در جامعه راه بیندازیم، احتیاج به تلاش فرهنگى داریم. مادامى‌که حتّى محقّق ما و جستجوگر علمى ما، آن فرهنگ کار و وجدان کار و عشق به کار را آن‌چنان ‌که در یک فرهنگ سالم که مظهر عالى‌اش هم [فرهنگ] اسلامى است …