عذاب بزرگ کافران در آخرت و بخشی از آن در زندگی دنیا
… جا بکار نمیآید بلکه آنچه را که در اندرون انسان هست و شکل روح و شخصیت حقیقی انسان را تشکیل میدهد آنجا نیز همان بکار میآید، کسی که از اول در را بر روی حقیقت بسته و با او جنگیده و او را در زندگی و در مغز و ذهن و در عمل خودش راه نداده وضع بسیار بدی خواهد داشت. عذاب بزرگ در آنجاست اما بخشی از این عذاب هم در زندگی کنونی است. ملتها بخاطر کفر و بخاطر شناختن حقیقت دردها و شکنجههای بزرگی را متحمل شدند.
آرزوی مجرم برای فداکردن عزیزان جهت رهایی از عذاب
… آن؛ هر دو تکاندهنده است. بشارتهای قرآن هم تکاندهنده و جذاب و شوقآفرین است؛ تهدیدهای قرآنی هم تکاندهنده است و دل انسان را آب میکند. «یبصّرونهم یودّ المجرم لو یفتدی من عذاب یومئذ ببنیه و صاحبته و اخیه و فصیلته الّتی تؤویه و من فی الأرض جمیعا ثمّ ینجیه»؛ مجرم از شدت عذاب الهی آرزو میکند که بتواند فرزند خودش را فدا کند تا نجات پیدا کند؛ عزیزان خودش و همهی انسانهای روی زمین را قربانی کند تا از عذاب نجات پیدا کند؛ اما نمیتواند. عذاب الهی است، شوخی که نیست؛ «کلّا انّها لظی. نزّاعة للشوی. تدعو من ادبر و تولّی. و جمع فاوعی».
توجه دادن مخاطب آیه به عظمت عذاب الهی
پس خدای متعال با این سخن: وقودها الناس و الحجاره: میخواهد دل این انسانی را که مخاطب آیه هست به این عظمت شکنجهی الهی متوجه کند. این معنای مختصری پیرامون این آیه بود. اما اینکه گفتم یک بخشی دربارهی انذار و تبشیر (یعنی ترساندن و بشارت) عرض میکنم:
پیامد طبیعی کار انسان بهعنوان مجازات الهی در حق خود او
«یخادعون الله والذین آمنوا و مایخدعون الا انفسهم و مایشعرون»[13] : خیال میکنند میخواهند خدا را فریب دهند اما در حقیقت خودشان را فریب میدهند آنجا هم انشاءالله به یک مناسبتی شبیه این عرض خواهم کرد. پس بنابراین: هیچ مانعی ندارد و لسان قرآن این است که پدیدههای طبیعی را که معلول قوانین طبیعی است، معلول ارادهی خدا میداند و میتوان با یک دید وسیعتر همان را بخدا نسبت داد و این را مجازات خدایی دانست در حق آن کسی که خودش مقدمات آنها را فراهم کرد.
پیدایش تصور مصونیت فرزندان پیامبر از عذاب از سوی امامزادگانی چون زید
یک سلسله امامزادهها ازاینقبیل هستند. نظر ما دربارۀ اینها، همان نظر پیشوایان دینی ما علیهمالسلام است، ما اینها را دوستان خدا و اهل بهشت، و انقلابیِ واقعی و راستین نمیدانیم؛ فرزند پیغمبرند؟ باشند! این طرز فکر که فرزندان پیغمبر صلیاللهعلیهوآله از عذاب خدا مصون و محفوظند هم، ازطرف همین آقایانِ امامزادههایی از قبیل زید بهوجود آمده.
نزول عذاب بر اقوام نخستین برای نابودی زودهنگامشان
… نماند. ببینید قدرت فرعونیان مصر را که جامعۀ مصری مثل طوماری در هم نوردیده شد. اینها را قرآن میگوید؛ ببینید امتها و کشورهایی را که به سخن پیامبر گوش فرا ندادند، عاقبتشان چه شد، محکوم به زوالند. صحبت، صحبت معجزه هم نیست، البته در روزگار اول معجزات میآمده؛ چون زود باید از بین میرفتند، نمیشده بگذارند به مرور دُهور[24] و ایام که مثلاً قوم عاد به دَرَک واصل بشود. آنجا عذاب برایشان نازل میکردند؛ وزش بادی، زلزلهای، توفانی، چیزی، از بینشان میبردند.
گریختن ستمگران از تنعمگاهها هنگام احساس خشم خدا
﴿فَلَمّا اَحَسّوا بَأسَنا﴾؛ شرح فلاکت ستمگران در حین دیدن عذاب خدا، ﴿فَلَمّا اَحَسّوا بَأسَنا﴾ همین که احساس کردند خشم و غضب ما را، آن ستمگران، یا از باب اینکه مثلاً فرض کنید عذاب آسمانی نازل شد، یا از باب اینکه دیدند مؤمنین به همراهی پیغمبرشان بر سر آنها تاختند و الآن است که شمشیر خشم خدا را بر سر آنها فرود بیاورند، همینکه احساس کردند خشم ما را، ﴿اِذا هُم مِنها يَركُضونَ﴾ ناگهان از آن آبادیها، از آن تمدن، از آن جامعه پای به گریز نهادند، بنا کردند گریختن و فرار کردن. ﴿لاتَركُضوا﴾ مگُریزید، ﴿وَ ارجِعوا اِلىٰ ما اُترِفتُم فيهِ﴾ برگردید به تنعّمگاههایتان. برگردید به آن کاخهایی که در آنها متنعم بودید، برگردید به میان جامعه و شهری که در آن شهر آقایی و فخر میفروختید، کجا میگریزید؟ ﴿وَ ارجِعوا اِلىٰ ما اُترِفتُم فيهِ وَ مَساكِنِكُم﴾. برگردید به مسکنهایتان، ﴿لَعَلَّكُم تُسئَلوَ﴾ شاید بخواهند شماها را استیضاح کنند، شاید بخواهند از شما سؤال کنند، کجا میروید؟ ﴿قالوا يا وَيلَنا اِنّا كُنّا ظالِمينَ﴾ گفتند وای بر ما، وای بر ما که ما ظالم و …
نزول عذاب بر قوم عاد پس از هشدار هود
… تو، برای تو نفرستاده. حرف دیگر اینکه بگوییم نه، خدا هیچ قدرتی به آنها نداده، و این موجودات زبونِ عاجز ناتوان را که هیچ قدرتی خدا به آنها نداده است در کنار خدا میگذارید. ﴿فَانتَظِروا اِنّی مَعَكُم مِنَ المُنتَظِرينَ﴾ منتظر باشید، من نیز با شما از منتظرانم. اینها را گفت، بعد عذاب پروردگار نازل شد.