رفتن به محتوای اصلی

عدالت اجتماعی

نام‌های دیگر: عدالت حداکثری

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

رفع تبعیض و فقر و برخورداری همهٔ اقشار از امکانات جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۷/۰۴/۳۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۷ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۷۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

در مسائل داخلى مهم‌‌ترین و اصلى‌‌ترین مسئله‌‌اى که امام بر روى آن تکیه میکنند، مسئله‌‌ى عدالت اجتماعى است و از بین رفتن تمایزات فقر و غنا به شکل وحشتناکى که بر اثر تحمیل دشمنان در این جامعه به وجود آمده و متأسّفانه همچنان در بخش مهمّى هنوز ادامه دارد. عدالت اجتماعى یعنى در جامعه فقیر نباشد؛ یعنى خیرات و برکات جامعه تنها به سود یک دسته‌‌ى از مردم و به زیان اکثریّت قاطع مردم مصرف نشود. عدالت اجتماعى یعنى اینکه در جامعه‌‌ى اسلامى از همه‌‌ى برکاتى که در این جامعه هست، قشرهاى عظیم مردم بتوانند استفاده کنند و بهره ببرند و استعدادهاى آنها شکوفا بشود. محرومان و پابرهنگان مورد توجّه ویژه‌‌ى امام امّتند؛ اینها لشکریان اصلى و حقیقى انقلابند؛ اینها کسانى هستند که در طول تاریخ، پشت سر پیغمبرها، همینها ایستاده‌‌اند؛ آنها کسانى هستند که دشمنان و مخالفان پیغمبران، آنها را «ارذلون»[5] یعنى طبقات پست معرّفى میکردند امّا پیغمبران عظیم‌‌الشّأن الهى آنها را خودى‌‌هاى نهضت و در حرکت الهى خودشان میدانستند و همّتشان براى آنها بود. عدالت اجتماعى یعنى آن چیزى که در آیه‌‌ى قرآن به ‌‌عنوان هدف از ارسال رسل و بعثت انبیا معرّفى شده است: لَقَـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنـتِ وَ اَن‌زَلن‌ـا مَعَهُمُ الکـِتبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّـاسُ بِالقِسط؛[6] آمدن پیغمبران براى این است که در جامعه قسط باشد، عدالت اجتماعى باشد. پیغمبران آمده‌‌اند تا گردن‌‌کلفت‌هاى جامعه، مفت‌‌خورهاى جامعه، زالوصفتان جامعه، استثمارگران جامعه، زراندوزان جامعه، بى‌‌دردان و بى‌‌غمان مرفّه جامعه را سر جاى خودشان بنشانند و مستضعفان، محرومان و پابرهنگان را به حقوقشان برسانند؛ این بایستى هدف اصلى انقلاب باشد. در قوانین، در اجرائیّات، در برخورد مأمورین با مردم، در ارزش‌‌گذارى در سطح جامعه، در گفتن‌‌ها، در تبلیغ‌ها [عدالت اجتماعی] باید در رأس امور قرار بگیرد. اگر عدالت اجتماعى در جامعه‌‌اى نباشد، هدف اعلاى دین، یعنى تکامل انسانى، به ‌‌هیچ ‌‌وجه به دست نخواهد آمد در سطح عموم جامعه؛ و خاصیّت بزرگ و نشانه‌‌ى بزرگ جامعه‌‌ى اسلامى در مقابل جامعه‌‌ى طاغوتى همین است. جامعه‌‌ى اسلامى آن جامعه‌‌اى است که وقتى نگاه میکنند، در آن از تبعیض و ظلم و نابرابرى‌‌ها هیچ نشانه‌‌اى نباشد؛ در آن از فقر، از محرومیّت خبرى نباشد. ما باید همّت کنیم. استکبار جهانى و ایادى و مزدورانش در این سالهاى بعد از انقلاب با پیش آوردن مسائل و مشغولیّتهاى فراوان، ما را از این کار عقب انداختند. ما باید در این ده سال در این زمینه بیش از این پیش میرفتیم. این یک پیام بسیار مهمّى است.
عدالت اجتماعى بدین معنى است که فاصله‌ی ژرف میان طبقات و برخورداری‌هاى نابه‌حق و محرومیّتها از میان برود و مستضعفان و پابرهنگان که همواره مطمئن‌ترین و وفادارترین مدافعان انقلابند، احساس و مشاهده کنند که به سمت رفع محرومیّت، حرکتى جدّى و صادقانه انجام میگیرد. با قوانین لازم و تأمین امنیّت قضائى در کشور، بساط تجاوز و تعدّى به حقوق مظلومان و دست‌اندازى به حیطه‌ی مشروع زندگى مردم جمع شود، همه کس احساس کند که در برابر ظلم و تعدّى میتواند به ملجأیى مطمئن پناه برد و همه کس بداند که با کار و تلاشِ خود خواهد توانست زندگى مطلوبى فراهم آورد.
یکى دیگر این است که ما صحنه‌ی جامعه را از سه دشمن بزرگ، یعنى فقر و ناامنى و بی‌سوادى، پاک کنیم. هر جامعه‌ی عقب‌افتاده‌اى سه دشمن اساسى دارد که فقر است و ناامنى است و بی‌سوادى؛ این را باید از جامعه برطرف کنیم؛ باید براى این برنامه‌ریزى بشود و کار بشود، تلاش بشود، همه‌ی اینها ارزش است، اینها ارزشهاى اسلامى است. ناامنى براى یک کشور ‌-انواع و اقسام ناامنی‌ها: چه ناامنى قضائى، چه ناامنى شغلى، چه ناامنى مدنى- برخلاف توصیه‌ی اسلام و یک ضدّارزش است، باید براى آن کار بشود؛ بی‌سوادى هم همین‌جور؛ فقر هم همین‌جور. مبارزه‌ی با فقر غیر از عدالت اجتماعى است؛ اشتباه نشود. عدالت اجتماعى یک ارزش بالاتر است؛ یعنى استقرار عدل در جامعه و از بین رفتن هرگونه تبعیضى. و این یک مسئله‌ی دیگر است.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

رد ناتوانی جمهوری اسلامی در تحقق جامعهٔ عدالت و رفاه عمومی

ما بحمدالله‌ چیزى کم نداریم. من به این معنا هیچ اعتقادى ندارم که جمهورى اسلامى از برآوردن آن خواسته‌ى خودش ــ خواسته‌ى انقلاب ــ که تشکیل یک جامعه بر اساس «عدالت اجتماعى» و «رفاه عمومى» است، ناتوان است؛ نه، من به ‌هیچ ‌وجه به این اعتقاد ندارم. و به این هم که ما در این قضیّه نیاز به تکیه‌ى به دیگران داریم، اصلاً اعتقادى ندارم. البتّه مراوده‌ى با دیگران، استفاده‌ى از دیگران، همکارى با دیگران، داد و ستد با دیگران، با حدود و ثغورى که قانون و تدبیر مدیران بالا و سیاستهاى کشور مشخّص میکند، اینها همیشه …

اساس ادارهٔ کشور و غایت جامعهٔ اسلامی در آثار دینی

و اساس هم در کار و اداره‌ى تشکیلات کشور همین است که بارها هم تکرار شده: عدالت اجتماعى. در تمام آثار دینى که شما نگاه میکنید، هدف و غایت براى حرکت جامعه‌ى اسلامى، تشکیل جامعه‌ى عادله است؛ راجع به امام زمان که این‌همه اثر هست، در اغلب اینها گفته میشود که این بزرگوار تشریف مى‌آورند تا اینکه جهان را پُر از عدل بکنند. بیش از آنچه گفته شده پُر از دینِ حق بکنند، گفته شده پُر از عدالت بکنند؛ یعنى آنکه در درجه‌ى اوّل مطرح است، عدالت است که بایستى این …

تأمین آن در گرو تربیت افرادی که نه ظلم کنند و نه ظلم پذیرند

… جامعه براى این است که اخلاق انسانها عوض بشود؛ براى این است که انسانها خوب تربیت بشوند. لذا شما مى‌بینید در دعاى روزهاى ماه رمضان، یکى از آن فقرات اصلى دعا این است که «اَللٰهُمَّ غَیِّر سوءَ حالِنا بِحُسنِ حالِک».[3] این‌جورى است که عدالت اجتماعى تأمین میشود. عدالت اجتماعى یک اصل است، یک هدف اصلى و والا است امّا عدالت اجتماعى در صورتى در جامعه تأمین میشود که افراد در جامعه تربیت‌شده باشند؛ ظلم نکنند و زیر بار ظلم نروند.

وابستگی آن به اخلاق و ناکارآمدی قوانین بدون اخلاق الهی

عدالت اجتماعى، یک مقدار زیادى وابسته است به اخلاق؛ البتّه بخش عمده‌ى آن مربوط به مقرّرات و قوانین جامعه است امّا مقرّرات و قوانین، بدون اینکه افراد از اخلاق الهى و اسلامى برخوردار باشند، چندان کارساز نیست. امروز در جامعه‌ى ما هستند کسانى که درآمدهاى زیادى دارند ــ بعضى از قشرهاى ما درآمدهاى [بالایى] دارند؛ یا تخصّص آنها تخصّص مورد نیازى است، یا افراد کمى آن تخصّص را دارند؛ به هر جهتى و به هر دلیلى درآمدهایى دارند ــ آیا آن کسانى که درآمدهاى زیادى در جامعه‌ى ما …

عدالت مظهر اعلای ارادهٔ الهی و شرط اسلامی بودن جامعه

… این داریم حرکت میکنیم؛ هدف ما این است. نبادا کسى در فهم هدف حکومت اسلامى و نظام اسلامى دچار اشتباه بشود؛ هدف این است. ابزارها با زمان امیرالمؤمنین فرق کرده است، روشها فرق کرده است، دنیا فرق کرده است، خیلى از واسطه‌ها فرق کرده است امّا هدفها فرق نکرده است. آن روز هم هدف امیرالمؤمنین این بود که جامعه را قلمرو اراده‌ى الهى کند، که مظهر اعلاى آن هم عدالت است. اینجا ما نباید خودمان را فریب بدهیم؛ آن جامعه‌اى الهى است که در آن عدالت باشد، وَالّا جامعه‌اى که در آن عدالت نبود، فاصله‌هاى عمیق طبقاتى وجود داشت، عدم برخوردارىِ یک جمع کثیرى از مردم به سود برخوردارى‌هاى نابحقّ دیگران وجود داشت، این جامعه اسلامى نیست، این جامعه، جامعه‌ى علوى نیست؛ باید تلاش کنیم تا به آن جامعه برسیم.

اعتبار هر برنامهٔ اقتصادی در گرو نزدیک کردن به عدالت اجتماعی

… را میکشید؟ مگر نمیگویید: یَملَاُ اللهُ الاَرضَ بِهِ قِسطاً وَ عَدلاً کَما مُلِئَت ظُلماً وَ جَورا؟[12] اصلاً میگویید که امام زمان بیاید که دنیا را پُر از قسط و عدل کند. مسئله، مسئله‌ى قسط و عدل است؛ مسئله‌ى عدالت است. این چیزى نیست که بشود از آن گذشت. هر برنامه‌ى اقتصادى، آن ‌وقتى معتبر است که یا خودش و یا در مجموع برنامه‌ها، ما را به هدف عدالت نزدیک کند؛ وَالّا اگر ما را از عدالت اجتماعى دور میکند و فرض هم بکنیم که به رشد اقتصادى منتهى بشود، کافى نیست؛ و مجلس این را باید مورد توجّه قرار بدهد.

عدالت هدف اصلی نظام و رونق اقتصادی و سازندگی مقدمهٔ آن

… خواهد شد و براى تصویب به مجلس شوراى اسلامى تقدیم خواهد شد. آنچه من به برنامه‌ریزان و به مسئولین دولتى مؤکّداً سفارش میکنم، این است که توجّه کنند هدف اصلى در این برنامه کمک به طبقات محروم جامعه باشد؛ این، آن چیزى است که ما را به عدالت اجتماعى نزدیک میکند. در کشور ما و در نظام جمهورى اسلامى، هدف اصلى عبارت است از تأمین «عدالت»؛ رونق اقتصادى مقدّمه‌ى این است، تلاش سازندگى مقدّمه‌ى این است. ما نمیخواهیم سازندگى کنیم که نتیجه‌ى این سازندگى یا نتیجه‌ى رونق اقتصادى این باشد که یک عدّه‌اى از تمکّن بیشترى برخوردار بشوند و یک عدّه‌اى فقیرتر بشوند؛ نه، این به‌ هیچ‌ وجه مورد رضاى الهى و رضاى اسلام و مورد قبول ما نیست. ما میخواهیم سازندگى بشود، کشور رونق …

اساس سیاست اقتصادی نظام اسلامی همراه با رفاه عمومی

و مسئله‌ى بعدى هم مسئله‌ى سیاستها و برنامه‌ها است. من یک جمله فقط عرض بکنم در باب سیاستهاى اقتصادى که بحمدالله‌ برنامه‌ى اوّل را دولت عزیزمان به اواخرش رسانده‌اند و بزودى بعد از یک سال یا کمتر، برنامه‌ى دوّم را شروع خواهند کرد: اساس در نظام اسلامى عبارت است از «رفاه عمومى» و «عدالت اجتماعى». فرق عمده‌ى ما با این نظامهاى سرمایه‌دارى همین است. در نظامهاى سرمایه‌دارى، اساس، رشد اقتصادى است؛ شکوفایى اقتصادى است؛ ازدیاد ثروت است؛ تولید ثروت است؛ هر که بیشتر و بهتر تولید ثروت کند، او مقدّم است. آنجا مسئله این نیست که تبعیض شد، فاصله شد؛ فاصله‌ى در …

اساس سیاست کلی اقتصادی کشور همراه با رفاه عمومی

… نیست که نظام اقتصادى اسلامى عبارت باشد از هر چه در هر دوره‌اى مصلحت بود؛ نخیر، نظر شریف امام (رضوان الله‌ علیه) هم این نبود؛ من خودم از ایشان یک وقتى پرسیدم. اسلام در مسائل اقتصادى یک روشى دارد، ممشایى[3] دارد، مسلکى دارد؛ جامعه‌ى اسلامى آن مسلک را طى میکند. این سیاست کلّى اقتصادى کشور است. اساس، عبارت است از رفاه عمومى و عدالت اجتماعى. البتّه ممکن است یک نفرى با تلاش بیشتر و استعداد بیشترى، بهره‌ى بیشترى براى خودش فراهم بکند؛ مانعى ندارد امّا باید در جامعه فقر نباشد. هدف برنامه‌ریزان باید این باشد؛ [سازمان] برنامه و بودجه، سازمان برنامه و برنامه‌ریزان کشور با این سیاست کلّى و با این اساس …

توانایی و وظیفهٔ نظام اسلامی در تأمین آن

نکته‌ى سوّم که باز آذربایجان و تبریز، یک صحنه‌ى روشن و نمودار واضحى از آن است، این است که در هیچ شرایطى مردم از انقلاب و اسلام خودشان را جدا ندانسته‌اند و نمیدانند. ملّت در درجه‌ى اوّل اسلام و قرآن و نظام اسلامى را میخواهند. عدالت اجتماعى را نظام اسلامى میتواند و باید تأمین کند. شخصیّت‌هاى آذربایجانى در تمام دوران انقلاب و در گذشته‌ى تاریخ توانسته‌اند نقش بارزى را در حفظ آرمانها و آرزوهاى این ملّت نشان بدهند و امروز بزرگ‌ترینِ این آرمانها و آرزوها، همان آرمان انقلاب اسلامى است که همه‌چیزِ این ملّت را میتواند تأمین کند و تأمین خواهد …

برخورداری جامعه از آن با ادامهٔ حرکت به سوی اخلاق اسلامی

… از طلاى خودشان، مردها از دسترنج خودشان براى خاطر مصالح عمومى، براى جنگ، براى مشکلات کشور ــ فلان‌ جا سیل آمد، فلان ‌جا زلزله شد ــ صرف‌نظر کردند؛ اینها گردش به اخلاق اسلامى است. قبل از انقلاب، این چیزها بود امّا در مقیاسهاى بسیار کوتاه و کوچک؛ عمومى نبود. مواظب باشید که این حرکت به سمت اخلاق اسلامى ادامه پیدا بکند. اگر جامعه‌ى ما این‌جور بشود، برخوردار از عدالت اجتماعى خواهد شد.