رفتن به محتوای اصلی

عدالت اجتماعی

نام‌های دیگر: عدالت حداکثری

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

رفع تبعیض و فقر و برخورداری همهٔ اقشار از امکانات جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۷/۰۴/۳۱

سیر زمانی

از ۱۳۶۷ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۷۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

در مسائل داخلى مهم‌‌ترین و اصلى‌‌ترین مسئله‌‌اى که امام بر روى آن تکیه میکنند، مسئله‌‌ى عدالت اجتماعى است و از بین رفتن تمایزات فقر و غنا به شکل وحشتناکى که بر اثر تحمیل دشمنان در این جامعه به وجود آمده و متأسّفانه همچنان در بخش مهمّى هنوز ادامه دارد. عدالت اجتماعى یعنى در جامعه فقیر نباشد؛ یعنى خیرات و برکات جامعه تنها به سود یک دسته‌‌ى از مردم و به زیان اکثریّت قاطع مردم مصرف نشود. عدالت اجتماعى یعنى اینکه در جامعه‌‌ى اسلامى از همه‌‌ى برکاتى که در این جامعه هست، قشرهاى عظیم مردم بتوانند استفاده کنند و بهره ببرند و استعدادهاى آنها شکوفا بشود. محرومان و پابرهنگان مورد توجّه ویژه‌‌ى امام امّتند؛ اینها لشکریان اصلى و حقیقى انقلابند؛ اینها کسانى هستند که در طول تاریخ، پشت سر پیغمبرها، همینها ایستاده‌‌اند؛ آنها کسانى هستند که دشمنان و مخالفان پیغمبران، آنها را «ارذلون»[5] یعنى طبقات پست معرّفى میکردند امّا پیغمبران عظیم‌‌الشّأن الهى آنها را خودى‌‌هاى نهضت و در حرکت الهى خودشان میدانستند و همّتشان براى آنها بود. عدالت اجتماعى یعنى آن چیزى که در آیه‌‌ى قرآن به ‌‌عنوان هدف از ارسال رسل و بعثت انبیا معرّفى شده است: لَقَـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنـتِ وَ اَن‌زَلن‌ـا مَعَهُمُ الکـِتبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّـاسُ بِالقِسط؛[6] آمدن پیغمبران براى این است که در جامعه قسط باشد، عدالت اجتماعى باشد. پیغمبران آمده‌‌اند تا گردن‌‌کلفت‌هاى جامعه، مفت‌‌خورهاى جامعه، زالوصفتان جامعه، استثمارگران جامعه، زراندوزان جامعه، بى‌‌دردان و بى‌‌غمان مرفّه جامعه را سر جاى خودشان بنشانند و مستضعفان، محرومان و پابرهنگان را به حقوقشان برسانند؛ این بایستى هدف اصلى انقلاب باشد. در قوانین، در اجرائیّات، در برخورد مأمورین با مردم، در ارزش‌‌گذارى در سطح جامعه، در گفتن‌‌ها، در تبلیغ‌ها [عدالت اجتماعی] باید در رأس امور قرار بگیرد. اگر عدالت اجتماعى در جامعه‌‌اى نباشد، هدف اعلاى دین، یعنى تکامل انسانى، به ‌‌هیچ ‌‌وجه به دست نخواهد آمد در سطح عموم جامعه؛ و خاصیّت بزرگ و نشانه‌‌ى بزرگ جامعه‌‌ى اسلامى در مقابل جامعه‌‌ى طاغوتى همین است. جامعه‌‌ى اسلامى آن جامعه‌‌اى است که وقتى نگاه میکنند، در آن از تبعیض و ظلم و نابرابرى‌‌ها هیچ نشانه‌‌اى نباشد؛ در آن از فقر، از محرومیّت خبرى نباشد. ما باید همّت کنیم. استکبار جهانى و ایادى و مزدورانش در این سالهاى بعد از انقلاب با پیش آوردن مسائل و مشغولیّتهاى فراوان، ما را از این کار عقب انداختند. ما باید در این ده سال در این زمینه بیش از این پیش میرفتیم. این یک پیام بسیار مهمّى است.
عدالت اجتماعى بدین معنى است که فاصله‌ی ژرف میان طبقات و برخورداری‌هاى نابه‌حق و محرومیّتها از میان برود و مستضعفان و پابرهنگان که همواره مطمئن‌ترین و وفادارترین مدافعان انقلابند، احساس و مشاهده کنند که به سمت رفع محرومیّت، حرکتى جدّى و صادقانه انجام میگیرد. با قوانین لازم و تأمین امنیّت قضائى در کشور، بساط تجاوز و تعدّى به حقوق مظلومان و دست‌اندازى به حیطه‌ی مشروع زندگى مردم جمع شود، همه کس احساس کند که در برابر ظلم و تعدّى میتواند به ملجأیى مطمئن پناه برد و همه کس بداند که با کار و تلاشِ خود خواهد توانست زندگى مطلوبى فراهم آورد.
یکى دیگر این است که ما صحنه‌ی جامعه را از سه دشمن بزرگ، یعنى فقر و ناامنى و بی‌سوادى، پاک کنیم. هر جامعه‌ی عقب‌افتاده‌اى سه دشمن اساسى دارد که فقر است و ناامنى است و بی‌سوادى؛ این را باید از جامعه برطرف کنیم؛ باید براى این برنامه‌ریزى بشود و کار بشود، تلاش بشود، همه‌ی اینها ارزش است، اینها ارزشهاى اسلامى است. ناامنى براى یک کشور ‌-انواع و اقسام ناامنی‌ها: چه ناامنى قضائى، چه ناامنى شغلى، چه ناامنى مدنى- برخلاف توصیه‌ی اسلام و یک ضدّارزش است، باید براى آن کار بشود؛ بی‌سوادى هم همین‌جور؛ فقر هم همین‌جور. مبارزه‌ی با فقر غیر از عدالت اجتماعى است؛ اشتباه نشود. عدالت اجتماعى یک ارزش بالاتر است؛ یعنى استقرار عدل در جامعه و از بین رفتن هرگونه تبعیضى. و این یک مسئله‌ی دیگر است.

شاهدها (۲۰۹ پاراگراف)

رد ناتوانی جمهوری اسلامی در تحقق جامعهٔ عدالت و رفاه عمومی

ما بحمدالله‌ چیزى کم نداریم. من به این معنا هیچ اعتقادى ندارم که جمهورى اسلامى از برآوردن آن خواسته‌ى خودش ــ خواسته‌ى انقلاب ــ که تشکیل یک جامعه بر اساس «عدالت اجتماعى» و «رفاه عمومى» است، ناتوان است؛ نه، من به ‌هیچ ‌وجه به این اعتقاد ندارم. و به این هم که ما در این قضیّه نیاز به تکیه‌ى به دیگران داریم، اصلاً اعتقادى ندارم. البتّه مراوده‌ى با دیگران، استفاده‌ى از دیگران، همکارى با دیگران، داد و ستد با دیگران، با حدود و ثغورى که قانون و تدبیر مدیران بالا و سیاستهاى کشور مشخّص میکند، اینها همیشه …

اساس ادارهٔ کشور و غایت جامعهٔ اسلامی در آثار دینی

و اساس هم در کار و اداره‌ى تشکیلات کشور همین است که بارها هم تکرار شده: عدالت اجتماعى. در تمام آثار دینى که شما نگاه میکنید، هدف و غایت براى حرکت جامعه‌ى اسلامى، تشکیل جامعه‌ى عادله است؛ راجع به امام زمان که این‌همه اثر هست، در اغلب اینها گفته میشود که این بزرگوار تشریف مى‌آورند تا اینکه جهان را پُر از عدل بکنند. بیش از آنچه گفته شده پُر از دینِ حق بکنند، گفته شده پُر از عدالت بکنند؛ یعنى آنکه در درجه‌ى اوّل مطرح است، عدالت است که بایستى این …

تأمین آن در گرو تربیت افرادی که نه ظلم کنند و نه ظلم پذیرند

… جامعه براى این است که اخلاق انسانها عوض بشود؛ براى این است که انسانها خوب تربیت بشوند. لذا شما مى‌بینید در دعاى روزهاى ماه رمضان، یکى از آن فقرات اصلى دعا این است که «اَللٰهُمَّ غَیِّر سوءَ حالِنا بِحُسنِ حالِک».[3] این‌جورى است که عدالت اجتماعى تأمین میشود. عدالت اجتماعى یک اصل است، یک هدف اصلى و والا است امّا عدالت اجتماعى در صورتى در جامعه تأمین میشود که افراد در جامعه تربیت‌شده باشند؛ ظلم نکنند و زیر بار ظلم نروند.

وابستگی آن به اخلاق و ناکارآمدی قوانین بدون اخلاق الهی

عدالت اجتماعى، یک مقدار زیادى وابسته است به اخلاق؛ البتّه بخش عمده‌ى آن مربوط به مقرّرات و قوانین جامعه است امّا مقرّرات و قوانین، بدون اینکه افراد از اخلاق الهى و اسلامى برخوردار باشند، چندان کارساز نیست. امروز در جامعه‌ى ما هستند کسانى که درآمدهاى زیادى دارند ــ بعضى از قشرهاى ما درآمدهاى [بالایى] دارند؛ یا تخصّص آنها تخصّص مورد نیازى است، یا افراد کمى آن تخصّص را دارند؛ به هر جهتى و به هر دلیلى درآمدهایى دارند ــ آیا آن کسانى که درآمدهاى زیادى در جامعه‌ى ما …

عدالت مظهر اعلای ارادهٔ الهی و شرط اسلامی بودن جامعه

… این داریم حرکت میکنیم؛ هدف ما این است. نبادا کسى در فهم هدف حکومت اسلامى و نظام اسلامى دچار اشتباه بشود؛ هدف این است. ابزارها با زمان امیرالمؤمنین فرق کرده است، روشها فرق کرده است، دنیا فرق کرده است، خیلى از واسطه‌ها فرق کرده است امّا هدفها فرق نکرده است. آن روز هم هدف امیرالمؤمنین این بود که جامعه را قلمرو اراده‌ى الهى کند، که مظهر اعلاى آن هم عدالت است. اینجا ما نباید خودمان را فریب بدهیم؛ آن جامعه‌اى الهى است که در آن عدالت باشد، وَالّا جامعه‌اى که در آن عدالت نبود، فاصله‌هاى عمیق طبقاتى وجود داشت، عدم برخوردارىِ یک جمع کثیرى از مردم به سود برخوردارى‌هاى نابحقّ دیگران وجود داشت، این جامعه اسلامى نیست، این جامعه، جامعه‌ى علوى نیست؛ باید تلاش کنیم تا به آن جامعه برسیم.

اعتبار هر برنامهٔ اقتصادی در گرو نزدیک کردن به عدالت اجتماعی

… را میکشید؟ مگر نمیگویید: یَملَاُ اللهُ الاَرضَ بِهِ قِسطاً وَ عَدلاً کَما مُلِئَت ظُلماً وَ جَورا؟[12] اصلاً میگویید که امام زمان بیاید که دنیا را پُر از قسط و عدل کند. مسئله، مسئله‌ى قسط و عدل است؛ مسئله‌ى عدالت است. این چیزى نیست که بشود از آن گذشت. هر برنامه‌ى اقتصادى، آن ‌وقتى معتبر است که یا خودش و یا در مجموع برنامه‌ها، ما را به هدف عدالت نزدیک کند؛ وَالّا اگر ما را از عدالت اجتماعى دور میکند و فرض هم بکنیم که به رشد اقتصادى منتهى بشود، کافى نیست؛ و مجلس این را باید مورد توجّه قرار بدهد.

عدالت هدف اصلی نظام و رونق اقتصادی و سازندگی مقدمهٔ آن

… خواهد شد و براى تصویب به مجلس شوراى اسلامى تقدیم خواهد شد. آنچه من به برنامه‌ریزان و به مسئولین دولتى مؤکّداً سفارش میکنم، این است که توجّه کنند هدف اصلى در این برنامه کمک به طبقات محروم جامعه باشد؛ این، آن چیزى است که ما را به عدالت اجتماعى نزدیک میکند. در کشور ما و در نظام جمهورى اسلامى، هدف اصلى عبارت است از تأمین «عدالت»؛ رونق اقتصادى مقدّمه‌ى این است، تلاش سازندگى مقدّمه‌ى این است. ما نمیخواهیم سازندگى کنیم که نتیجه‌ى این سازندگى یا نتیجه‌ى رونق اقتصادى این باشد که یک عدّه‌اى از تمکّن بیشترى برخوردار بشوند و یک عدّه‌اى فقیرتر بشوند؛ نه، این به‌ هیچ‌ وجه مورد رضاى الهى و رضاى اسلام و مورد قبول ما نیست. ما میخواهیم سازندگى بشود، کشور رونق …

شاخص‌های رشد به معنای تحقق عدالت اجتماعی و توزیع درست درآمد نیست

… و از آن جهت که برادران عزیز، جمع هستید - عرض می‌کنم، همان چیزی است که در سالهای قبل هم عرض کرده‌ام و آن، توجه به قشرهای محروم است. این شاخصها و آمارهایی که وجود دارند، چیزهای خوبی را نشان می‌دهند و حقیقت هم هستند. این شاخصها خلاف واقع نیست و همه‌اش درست است. اما آنچه که محصول این شاخصهاست، این نیست که در جامعه‌ی ما عدالت اجتماعی هم هست و در آمدها به شکل صحیح تقسیم می‌شود؛ اینها نیست. شما وقتی در آمد ناخالص یک کشور را حساب می‌کنید، این، محاسبه‌ی ثروتمندی یا فقر کشورهاست؛ اما به این معنا نیست که اگر کشوری ستون درآمدهایش تا بی‌نهایت رسید، در این جامعه، فقیر نیست؛ نه. ممکن است خیلی هم فقیر زیاد باشد. وقتی شما آمار تولید خاصی را در رشته‌ای می‌دهید، معنایش این نیست که آنچه تولید می‌شود به همه می‌رسد، یا به نیازمند می‌رسد. خیر! همین یارانه‌هایی که ما می‌دهیم، اینها را چه کسی مصرف می‌کند؟ اصلاً یکی از ارکان سیاست تعدیل شما …

برپایی جامعهٔ عادلانه، هدف فرستادن انبیا

اما در راه این هدف، مرحله دیگری هم وجود دارد و آن، تشکیل نظام و جامعه اسلامی است: «لقد ارسلنا رسلنا بالبیّنات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط[4] »، یعنی جامعه عادلانه. انبیا آمدند تا جامعه عادلانه درست کنند. جامعه عادلانه نشانه‌های متعدّدی دارد. نشانه اوّلش‌این است که حکومت درآن جامعه، تحمیلی، فاسد و ضدّمردمی نباشد. حکومت پیغمبران، حکومتی مردمی بود؛ برای مردم و در خدمت منافع آنان بود و مردم به پیامبران عشق میورزیدند. وقتی پیغمبر ما حکومت تشکیل داد، مردم به اوعشق …

وظیفهٔ نظام اسلامی در پر کردن شکاف اقتصادی و اجتماعی فقیر و غنی

… محروم و پابرهنگان که بار اصلى انقلاب و کشور را همیشه بر دوش داشته‌اند، حقّاً شایسته‌ى خدمت و سزاوار صمیمیّت‌اند؛ در تمام برنامه‌ها و تصمیم‌ها، پیش از هر چیز لازم است استیفاء حقوق و تأمین رفاه و آسایش و رشد مادّى و معنوى و حفظ عزّت و شرف آنان مورد توجّه باشد. اگر در دورانهاى گذشته همه‌ى سرمایه‌ها و پول و شغل و تحصیل و عمران و خلاصه همه‌ى خیرات در جهت منافع مرفّهین به کار میرفت و قشرهاى ضعیف ــ یعنى اکثریّت ــ همواره به فراموشى سپرده میشدند، نظام اسلامى بعکس باید تمام همّت خود را به پُر کردن شکافهاى عمیق اقتصادى و اجتماعى میان فقیر و غنى مصروف کند و سرمایه‌هاى مادّى و معنوى کشور را در راه خدمت به پابرهنگان که حقّ حیات به گردن کشور دارند، به کار اندازد. هر لحظه‌اى از عمر مسئولان که در خدمت مردم صرف کار و اندیشه شود، به عبادت صرف شده است و کارگزاران کشور که خدمتگزارى مردم، بزرگ‌ترین افتخار آنان است، باید لحظه‌اى را از این عبادت خالى نگذارند.

لزوم استقرار عدالت اجتماعی به شکل کامل اسلامی

ما باید مملکت خودمان را، این سرزمین اسلامى را، از جهت مادّى و معنوى، آن‌چنان بسازیم و آباد کنیم که همه‌ى ملّتهاى دنیا تصدیق کنند که اسلام قادر به سازندگىِ یک ملّت و یک کشور به بهترین وجه است. باید عدالت اجتماعى در این کشور به همان شکل اسلامىِ کامل استقرار پیدا کند. امروز هم خیلى پیش رفته‌ایم، خیلى دستهاى ظالم کوتاه شده، لکن باز هم راه‌هایى در مقابلمان داریم. باید طبقات محروم و پابرهنه‌ى جامعه احساس کنند که اسلام پشتیبان آنها است، اسلام نجات‌بخش آنها است؛ باید از همه‌ى جهات مادّى و معنوى و صنعتى و کشاورزى و فرهنگى، این کشور در حدّ شایسته‌ى مسلمانى رشد کند. بحمدالله‌ مسئولین دلسوزند، مسئولین با جان‌فشانى مشغول کار …

استقرار عدالت اجتماعی و قسط فوری‌ترین هدف نظام اسلامی

۳) فورى‌ترین هدف تشکیل نظام اسلامى، استقرار عدالت اجتماعى و قسط اسلامى است. قیام پیامبران خدا و نزول کتاب و میزان الهى براى همین بود که مردم از فشار ظلم و تبعیض و تحمیل نجات یافته، در سایه‌ى قسط و عدل زندگى کنند و در پرتو آن نظام عادلانه، به کمالات انسانى نائل آیند. دعوت به نظام اسلامى، منهاى اعتقادى راسخ و عملى پیگیر در راه عدالت اجتماعى، دعوتى ناقص، بلکه غلط و دروغ است و هر نظامى هر چند با آرایش اسلامى، اگر تأمین قسط و عدل و نجات ضعفا و محرومین در سرلوحه‌ى برنامه‌هاى آن نباشد، غیر اسلامى و منافقانه است. و از همین جا …

برابری در برابر قانون و امکانات و جلوگیری از نفوذ ثروت در سیاست

در نظام اسلامى باید همه‌ى افراد جامعه در برابر قانون و در استفاده از امکانات خداداد میهن اسلامى یکسان و در بهره‌مندى از مواهب حیات، متعادل باشند؛ هیچ صاحب‌قدرتى قادر به زورگویى نباشد و هیچ‌ کس نتواند بر خلاف قانون، میل و اراده‌ى خود را به دیگران تحمیل کند؛ طبقات محروم و پابرهنگان جامعه، مورد عنایت خاصّ حکومت باشند و رفع محرومیّت و دفاع از آنان در برابر قدرتمندان، وظیفه‌ى بزرگ دولت و دستگاه قضائى محسوب شود؛ هیچ ‌کس به‌ خاطر تمکّن مالى، قدرت آن را نیابد که در امور سیاسى کشور و در مدیریّت جامعه دخالت و نفوذ کند و هیچ تدبیر و حرکتى در جامعه، به افزایش شکاف میان فقرا و اغنیا نینجامد؛ پابرهنگان، حکومت اسلامى را پشتیبان و حامى خود حس کنند و برنامه‌هاى آن را در جهت رفاه و رفع محرومیّت خود بیابند.

خصوصیت جدایی‌ناپذیر جمهوری اسلامی که مسئولان نباید از آن غافل شوند

امام بزرگوار ما این را یکى از اساسى‌ترین مسائل جمهورى اسلامى دانسته و قوى‌ترین بیانات را در ‌این باره ایراد نموده‌اند و این، خصوصیّت غیر قابل تفکیک جمهورى اسلامى است. هیچ حائلى نباید بتواند مسئولین نظام و مدیران بخشهاى مختلف آن را از این هدف اساسى غافل کند. پابرهنگان و کوخ‌نشینان و اکثریّت مردم ما که بر اثر سیاستهاى خائنانه و خانه‌برانداز رژیم ستم‌شاهى در فقر و محرومیّت به سر میبرند، همواره صادق‌ترین و بااخلاص‌ترین یاوران این انقلاب و این نظام بوده‌اند و هستند و نظام اسلامى باید رفع محرومیّت از آنان را در صدر …

مجسم کردن واقعی عدالت اجتماعی و حمایت از مظلوم که در دنیا فقط شعار شد

و ملّت ما احتیاج دارد امروز و همیشه به عزم پولادین و قدم استوار در این راه پُرفرازونشیب، در راه مَجد[9] امّت اسلامى و اِعلاء کلمه‌ی[10] اسلام و مسلمین، در راه احیاى ارزشهاى اسلامى، در راه مجسّم کردن واقعى عدالت؛ [یعنى] عدالت اجتماعى و حمایت از مظلوم و ضعیف، چیزى که در دنیا شعار آن را دادند، امّا عمل نشد. و امروز که میلیاردها انسان در سرتاسر دنیا زیر فشار سنگین ظلم و بی‌عدالتىِ قدرتهاى بزرگ دست‌وپا میزنند، یک نمونه احتیاج دارند، یک الگو میخواهند؛ و شما میخواهید آن الگو را نشان بدهید. بسیار بارِ سنگینى است؛ بسیار کارِ بزرگى است. البتّه راهِ عملی‌اى است؛ این …

شرط اسلامی بودن جامعه و تحقق دین الهی

من دو سه عنوان از این ارزشهاى اصلى را ‌-یعنى درحقیقت آن آرمانهاى اصلى را- عرض میکنم که باید تمام تلاشمان براساس اینها باشد. در محیط سیاست داخلى، یکى از آن چیزهایى که لازم است، عدالت اجتماعى است. بدون عدالت اجتماعى، بدون تأمین عدالت در جامعه، جامعه، اسلامى نخواهد بود. اگر کسى تصوّر بکند که ممکن است ما تحقّق دین الهى ‌-هر دین واقعى، نه‌فقط اسلام- را در جایى داشته باشیم که در آن، عدل اجتماعى ‌-به معناى صحیح و وسیع این کلمه- تحقّق پیدا نکرده باشد، باید بداند که اشتباه میکند. هدف پیغمبران اقامه‌ی قسط است، لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط؛[14] اصلاً پیغمبران آمدند تا اقامه‌ی قسط کنند. البتّه اقامه‌ی قسط، یک منزل است در راه؛ هدف نهایى نیست؛ لکن آنها که آمدند، کار اوّلشان این بود: اقامه‌ی قسط و مردم را از شرّ ظلم و جور طاغیان و ظالمان نجات …

هدف پیامبران و قیام امام زمان، نخستین ارزش عملی در برنامه‌های نظام

… ظلم و جور و نظام ظالمانه و نظام استکبار را داریم مشاهده میکنیم که روزبه‌روز دارد مشتعل‌تر میشود؛ همین «کما ملئت ظلما و جورا»؛ الان دنیا از ظلم و جور پُر شده، واقعاً ملّتها پناهى ندارند. ما اگر خودمان را در سایه‌ی اسلام حفظ کنیم، میتوانیم پناه ملّتها باشیم. بنابراین، عدالت اجتماعى هدف بزرگ پیغمبران و هدف قیام ولی‌عصر (عجّل ا‌لله‌ تعالى فرجه الشّریف) است. این از لحاظ عملى، اوّلین ارزش در نظام ما باید باشد که در تمام برنامه‌ریزی‌ها و عملها و امثال این، مورد توجّه باشد.

اجرای عدالت اجتماعی در جامعهٔ چند ده‌میلیونی حکومت امیرالمؤمنین (ع)

… و مدیران مسلمان تصمیم داشته باشند، بنا داشته باشند، اعتقاد راسخ داشته باشند، می‌توانند همان اصول را در دوران گسترش منطقۀ حکومت اسلامی و پدیدآمدن شرایط گوناگون زندگی و شرایط جدید زندگی، بازهم اجرا کنند، عملیاتی کنند، مردم را از آن بهره‌مند کنند...معلوم است؛ عدالت اجتماعی در یک جامعۀ ده‌هزارنفره، پانزده‌هزارنفرۀ مدینه کجا، عدالت اجتماعی در یک جامعۀ چندین ده‌میلیونی و چندین صدمیلیونی حکومت دوران امیرالمؤمنین کجا! و امیرالمؤمنین کرد این کارها را؛ عمل کرد، اقدام کرد.

تحمل سه جنگ از سوی امیرالمؤمنین (ع) برای عدالت و احیای اصول نبوی

… عَنکَ نَهباً صیحَ فی حَجَراتِهِ»[28]؛ از این حرف‌ها امیرالمؤمنین دارد؛ «وَدَعْ عَنکَ نَهباً صیحَ فی حَجَراتِهِ»؛ از این مطالب دارد امیرالمؤمنین، نمی‌خواهد این مسئلۀ خلافت را دامن بزند. آنجا درمقابل آن مسئله، بیست‌وپنج سال امیرالمؤمنین عکس‌العمل نشان نداد؛ اما اینجا درمقابل این قضیه‌ای که به ظاهر کمتر از آن قضیه به نظر می‌رسد، مسئلۀ عدالت اجتماعی، مسئلۀ احیای اصول نبوی، دوباره بناکردنِ آن بنای اسلامی مستحکمی که پیغمبر گذاشته بود، در اینجا امیرالمؤمنین سه‌تا جنگ را تحمل کرد؛ جنگ جمل، جنگ صفین، جنگ نهروان. ببینید چقدر این کار به نظر امیرالمؤمنین مهم بود. کارِ بزرگ امیرالمؤمنین این است.

برابری فرصت‌ها و امکانات برای همه در جامعهٔ اسلامی

… انسان‌هاست. در جامعۀ اسلامی معنا ندارد که انسان‌ها از یکدیگر ازلحاظ شرایط زندگی، اختلاف و امتیاز داشته باشند. دینِ خدا از آغاز پیدایشِ دین، یعنی از آغاز آفرینشِ انسان بر این روال مشی کرده؛ می‌خواسته عدالت در جامعۀ اسلامی، در جامعۀ بشری و انسانی برقرار باشد. همۀ مردم به‌صورت واحدی از مواهب خدا بهره ببرند؛ فرصت‌ها، امکانات در اختیار همه به یک اندازه باشد. این‌طور نباشد که بعضی بتوانند از همۀ تنعّمات الهی بهره ببرند و بعضی نتوانند از اوّلیات زندگی بهره‌مند شوند. امکانات در جامعۀ اسلامی در اختیار همه به‌اندازۀ [برابر داده] می‌شود؛ میدان درمقابلِ همه باز می‌شود؛ قدرت، شعور، درک به همه داده می‌شود؛ [هرکه بیشتر تلاش کند] البته بهرۀ بیشتری خواهد برد، اما معنی ندارد که امکانات را در اختیار یک قشر، یک طبقه، یک گروه، یک جمع قرار نداد.

قوانین عادلانه نخستین پایهٔ عدالت اجتماعی

عدالت اجتماعی بر سه پایه استوار است؛ پایۀ اول، قوانین عادلانه است که به نظر معتقدان به اسلام، این قوانین عادلانه، فقط قوانین اسلام است؛ زیرا اسلام، قوانین خود را از وحی خدا می‌گیرد و خدا که دانای همۀ اسرار و رموز عالم است، قوانین جامعۀ اسلامی را منطبق با قوانین فطرت و طبیعت جهان قرار می‌دهد. و اگر قوانین الهی اجرا بشود، عدل به‌معنای واقعی در جامعه مستقر خواهد شد.

مجریان عادل دومین پایهٔ عدالت اجتماعی و معطل ماندن قوانین بدون آنان

پایۀ دوم، نیروی اجراکنندۀ این قوانین است. اگر قوانین عادلانه باشد، اما نیروی اجراکنندۀ عادل نداشته باشد، از عدل اجتماعی خبری نخواهد بود. بهترین قوانین، اگر مجریان شایسته‌ای نداشته باشد، همیشه معطل خواهد ماند؛ همچنانی‌که قرن‌هایی گذشت و قوانین اسلام در جامعه‌هایی که مسلمان‌ها در آن زندگی می‌کردند، اجرا نشد. به همین جهت است که از نظر اسلام، مجری قوانین ـ یعنی آن مقامی که در رأس قوۀ اجرایی قرار می‌گیرد ـ باید انسانی عادل باشد؛ با تقوا و مراقبت کامل بر قوانین و اجرای …

مردم سومین پایهٔ اجرای عدالت در کنار قوانین و مجریان عادل

در این دو پایه، تقریباً بحثی میان صاحب‌نظران نیست؛ یعنی همۀ طرف‌داران عدل اجتماعی می‌پذیرند که برای اجرای عدالت، احتیاج به قوانین عادلانه، و به مجریان پرهیزکار و باتقوا هست. اما نکتۀ بسیار مهم، در مورد پایۀ سوم اجرای عدالت است؛ و آن مردمند. اگر بخواهیم در جامعه، عدالت به‌معنای واقعی اجرا بشود، باید مردم در صحنۀ اجتماع حضور کامل داشته باشند، حقوق خود را بفهمند و اجرای عدالت را که تأمین عادلانۀ آن حقوق است، بخواهند. به همین جهت اسلام بر روی فهم و درک مردم تکیه می‌کند.

برابرکردن ظالم و مظلوم و بازپس‌گیری ثروت ناحق در حکومت اسلام

… می‌جنگید. دشمنیِ او با امام حسن در مرتبۀ اول، دشمنی با اسلام بود. ممکن است [بگویید] اسلام چیزی نیست که انسان با آن دشمن باشد. چرا! چرا! شما دو نفر انسان را در نظر بگیرید، یک انسان ظالم و ستمگر که در بالای عرش نشسته، و یک انسان مظلوم که زیر خاک سیاه نشسته؛ اسلام وقتی‌که قرار شد در این فضا و در این محیط حکم کند و اثرِ قاطع بگذارد، اول‌کاری که می‌کند، آنی‌که بیجا و نابه‌حق روی عرش است را می‌کِشد پایین و اینی‌که روی خاک سیاه است را، اگر نابجاست، می‌کِشد بالا، اینها را باهم برابر می‌کند. آن‌که بالای عرش نشسته، آیا حق دارد با اسلام بد باشد؟ در جامعه‌ای یک نفر میلیاردها ثروت را انباشته است و در سال، میلیون‌ها دِرهم درآمدش است از ناحق، و مردمِ دیگری نان ندارند بخورند؛ اسلام وقتی آمد در یک‌چنین جامعه‌ای، قرآن وقتی‌که قدم گذاشت در چنین جامعه‌ای، آن پول‌ها و آن میلیون‌ها دِرهم را از آن ظالم می‌گیرد، می‌دهد به میلیون‌ها نفر از امثال این مظلوم. آیا صاحب آن میلیون‌ها دِرهم حق دارد که با اسلام بد باشد یا نه!

دو معنای «لیقوم الناس بالقسط»: برپایی زندگی عادلانه و قیام بر اساس برابری

… النّاسُ بِالقِسطِ﴾. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ را به‌حسب عبارت‌پردازی فارسی و ترجمه، دوجور می‌شود معنا کرد که هر دوجور البته یک معنا دارد. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾؛ که ما یک‌جورش را انتخاب کردیم اینجا معنا کردیم، آن معنای دیگرش را هم عرض می‌کنم. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ تا انسان‌ها زندگی عادلانه بر پا کنند، در پرانتز نوشتیم: و محیط عدالت و برابری. انسان‌ها زندگی عادلانه را بر پا کنند؛ این یک معنا، یک معنای دیگر این است: تا انسان‌ها قائم بشوند بر اساس قسط، زندگی کنند بر اساس برابری. عرض کردم دوجور معناست، که اگر دقت بشود، این دوجور معنا باهم تفاوت دارد ازلحاظ تجزیه، ترکیب عربی، إلّ اینکه مفاد هر دو معنا یکی است. این را خواستم توضیح بدهم که در بعضی از کانَ یَکون‌هایش[19] کسی ایرادی، اشکالی به نظرش نیاید.

تفاوت با مبارزه با فقر؛ ارزشی بالاتر به معنای استقرار عدل و رفع تبعیض

… تلاش بشود، همه‌ی اینها ارزش است، اینها ارزشهاى اسلامى است. ناامنى براى یک کشور ‌-انواع و اقسام ناامنی‌ها: چه ناامنى قضائى، چه ناامنى شغلى، چه ناامنى مدنى- برخلاف توصیه‌ی اسلام و یک ضدّارزش است، باید براى آن کار بشود؛ بی‌سوادى هم همین‌جور؛ فقر هم همین‌جور. مبارزه‌ی با فقر غیر از عدالت اجتماعى است؛ اشتباه نشود. عدالت اجتماعى یک ارزش بالاتر است؛ یعنى استقرار عدل در جامعه و از بین رفتن هرگونه تبعیضى. و این یک مسئله‌ی دیگر است.

عقب‌ماندگی در زمینهٔ عدالت و شکاف‌های اجتماعی

… ایران، اعتلای ملّت ایران و عظمت آینده‌ی ایران و نشان دادن هویّت ملّت ایران بوده؛ امروز هم همان است. بحمدالله تا امروز موفّق شده‌ایم، تا امروز در این راه توانسته‌ایم پیش برویم. بله، به اهدافی که انقلاب برای ما ترسیم کرده، به طور کامل دست پیدا نکرده‌ایم. ما امروز در زمینه‌ی عدالت عقبیم، در زمینه‌ی شکافهای اجتماعی عقبیم، در بعضی از مسائل گوناگون اصولی عقبیم که باید بیشتر تلاش کنیم، پیش برویم، لکن انقلاب توانسته است خود را به عنوان یک هویّت مستقل، به عنوان یک پایگاه عظیم و امیدبخش برای ملّتهای منطقه بلکه حتّی برخی از ملّتهای فرامنطقه حفظ کند، نگه دارد. عصبانیّت مستکبرین عالم و مستعمرین عالم و عناصر پلیدی که زیر نامهای خوب دارند جنایت میکنند، از جمهوری اسلامی به خاطر همین است که جمهوری اسلامی توانسته بماند، توانسته بِایستد، توانسته مشت محکم خود را به اینها نشان بدهد.

نفی بی‌عدالتی‌ها و فاصله‌های طبقاتی به‌عنوان بخشی از تزکیه

… است. خب آن چیزی که باید تزکیه بشود چیست؟ مسئله صرفاً مسئله‌ی تزکیه‌ی اخلاقی فرد نیست؛ مهم این است. تزکیه یعنی زدودن زشتی‌ها و بدی‌ها و زدودن باطل از باطن انسان، از اخلاق درونی ما، از جامعه، از عقیده،‌ از عمل، از رفتار،‌ از سبک زندگی؛ این معنای تزکیه است؛ یعنی یک حرکت فراگیر برای اصلاح امور فرد و جامعه در همه‌ی ابعاد که شامل سیاست میشود، شامل روابط اقتصادی میشود، شامل روابط اجتماعی میشود، ناظر به بی‌عدالتی‌های در جامعه میشود، ناظر به بی‌عدالتی‌های در سطح جهان میشود، در سطح دولتها میشود، در سطح آحاد مردم میشود، فاصله‌های طبقاتی را نفی میکند؛ تزکیه شامل همه‌ی اینها است؛ یُزَکّیهِم.

کهنه نشدن عدالت و تغییر نوع اجرای آن

… هستید، سی سال پیش هم ما انجمن اسلامی داشتیم، [امّا] انجمن اسلامی سی سال پیش باب امروز نیست؛ شما باید انجمن اسلامی‌تان را امروزی کنید. بعضی‌ها خیال میکنند وقتی میخواهیم امروزی کنیم، یعنی محورهای اصلی و زیربناها و فکرهای اصلی را عوض کنیم؛ نه، این جوری نیست. خب مثلاً فرض بفرمایید [در باب] عدالت اجتماعی، عدالت از هزاران سال پیش تا حالا یک اصل است، هیچ وقت کهنه نمیشود؛ نوع اجرای عدالت است که تغییر پیدا میکند، وَالّا عدالت کهنه نمیشود؛ آزادی همین جور، پیشرفت همین جور؛ اینها چیزهایی نیست که کهنه بشود. مبانی اسلامی مبانی ماندگار و باثباتی است، منتها نوع برخورد با اینها، نوع اِعمال اینها، نوع پیاده کردن اینها در جامعه، نوع تفهیم اینها به مخاطب، طبعاً باید امروزی بشود؛ این را من اصرار دارم. آن …

انتقاد از کاستی‌ها در توزیع عادلانهٔ ثروت و نابرخورداری طبقات ضعیف

حتّی در زمینه‌ی اقتصاد هم همین جور است. حالا خود بنده جزو کسانی هستم که در مسائل اقتصاد همیشه به خودمان انتقاد میکنم؛ در زمینه‌ی عدالت اجتماعی، در زمینه‌ی توزیع عادلانه‌ی ثروت، در زمینه‌ی نابرخورداری طبقات ضعیف و امثال اینها، بنده در گفتارهای گوناگون انتقاد دارم؛ لکن در همین مقوله‌ی اقتصاد هم قضاوت مراکز اقتصادی معروف دنیا این است که ایران در شاخصهای مهمّی از شاخصهای اقتصاد، نسبت به قبل پیشرفتهای مهمّی کرده، گامهای بزرگی را برداشته و حرکات بزرگی انجام گرفته. علاوه‌ی بر اینها، خودکفائی ما در تولید بسیاری از چیزها و …