تجملگرایی مبهوتکننده در زندگی مدعی جانشینی پیامبر
… برابری مالی که رسول اکرم بهوجود آورده بود، چقدر به هم خورده بود، چقدر از بین رفته بود! وجود مقدس پیغمبر اکرم، خود در زندگی، با آن وضع قناعتآمیز زندگی میکرد. آن چیزی که در هیچ گوشهای از گوشههای زندگی خود پیغمبر اکرم و نزدیکانش دیده نشد، اسراف و تجمل بود. آنوقت اینکسیکه به نام جانشینی پیغمبر بر مسند پیغمبر تکیه زده است، آنقدر تجمل در زندگیاش بهکار برده که انسان مبهوت میمانَد. 152/11/13 دعوای ابوذر هم با عثمان، روی همین جهت بود.
خشم و شورش مردم بر او به سبب ستم و گناهانش
عثمان بر اثر ستم خود، بر اثر گناه خود، دچار خشم مردم میشود. ما نمیگوییم، تاریخ اسلام میگوید، با صراحت هرچه تمامتر. با مردم کاری میکند که شایستۀ همان حادثهای است که به وقوع پیوست.[1] وقتی در جامعهای که هنوز یاد حکومت رسولالله در خاطرۀ آن زنده است، وقتی در میان مردمی که هنوز آهنگ عدالت پیغمبر تمام آفاق و گوشه کنارهای آن را گرفته است، در میان آن امتی که تشکیلش با عدل و داد و برابری و بیطبقاتی، و ادارهاش با تساویِ کاملِ مردمی و انسانیت کامل بوده است، یک حاکم و زمامداری پیدا بشود که آن برابری را، آن عدالت را برهم بزند؛ مردمی که آن وضع را دیدهاند، این را تحمل نمیکنند.
استبداد، خودکامگی و ستم بر مردم و به ستوه آمدن مردم
خلاصۀ ماجرای عثمان این است: او استبداد کرد، خودکامگی کرد، تمایلات مردم را به هیچ گرفت، روی مردم فشار و خفقان وارد آورد، به مردم ظلم کرد؛ درمقابل، مردم به ستوه آمدند، و به فغان و خروش. دو عامل درمقابل هم قرار گرفت؛ عامل استبداد، و عامل فغان و خروش مردم. «وَلِلهِ حُکمٌ واقِعٌ فِی المُستَأثِرِ وَالجازِعِ» وقتیکه این دو عامل درمقابل هم قرار گرفتند، خدا یک سنتی دارد، یک قانونی دارد، آن فغان و خروش بر آن استبداد و خودکامگی غلبه خواهد کرد؛ این …
دستور سرکوب و تحقیر شکایتکنندگان از والیان
مردم به شکایت پیشش میآیند، دستور میدهد به عامل و والی که فلانی و فلانی و فلانی آمده بودند از تو پیش من شکایت میکردند، وقتی آمدند، سرِ اینها را میتراشی، سوار الاغشان میکنی، در کوچهها راهشان میبری، چنین، چنان، شلاقشان میزنی، تا دیگر از این کارها نکنند! اگر کسی از یکی از وُلاتِ امر و حاکمان و استانداران شکایت کند، باید آنقدر کتک بخورد تا بفهمد که دیگر نباید از یکچنین مقام باعظمتی شکایت کرد، بلکه حتی نباید گلهمند بود. یک عده از این مسلمانهای راستین ـ مثل مالک اشتر، مثل عمروبنحَمِق خُزاعی[6]، مثل عدهای از این بزرگان دیگر که در کوفه ساکن بودند ـ با حاکم کوفه که از فاسدترین عناصر تشکیلات اموی و عثمانی است، مخالفتی پیدا کردند. نوشت که عاجز ماندم از دست اینها. گفت تبعیدشان …
بازماندن توانمندان از مقامات اجتماعی و معنوی در نظم غلط عثمانی
… بیشتر است، هرکه ارادهاش قویتر است، هرکس به راه خدا و مقصد الهی شوقش زیادتر است، این گوی و این میدان. لذا دنبالش میفرماید: «وَ لَیَسبِقَنَّ سابِقونَ کانوا قَصَّروا» آنکسانیکه کوتاه آمدند، اما پیشرواَند؛ قدرت دویدن در آنها بود، اما پایشان در زنجیر بود؛ به تعبیر معمولیِ عرفی خودمان، شناگری بلد بودند، آبی در برابرشان نبود، آنکسانیکه ممکن بود به عالیترین مقامات اجتماعی از سویی برسند و به عالیترین مقامات معنوی از سویی، اما نظم غلط اجتماعی به اینها اجازه نداده بود؛ نه اجازه داده بود به عالیترین مقامات اجتماعی نائل بشوند، نه اجازه داده بود که ازلحاظ معنوی یک چیزی بشوند؛ مردمی نادان، عوام، بیمعرفت، بیدرک، در سطح خیلی نازل ازلحاظ روحی و ازلحاظ اجتماعی مانده بودند؛ اما انرژیهای خداداد در اینها بود؛ «سابِقونَ»؛ دنبال این بودند که یک چیزهایی را پیدا کنند، حتی سابقاً هم راهپیمایی زیادی کرده بودند؛ اما در دوران نظم غلط عثمانی و اَخلاف عثمانی به آنها اجازه داده نشده بود که اینها بتوانند خودشان را نشان بدهند، میدان را …
گسترش سهمبری بیشتر برخی از بیتالمال در دوران حکومت
… شد، گفت این کار را من بیخود کردم، احساس میکنم که همان رویّهای که پیغمبر و بعد از پیغمبر، ابیبکر عمل کردند، همان رویه بهتر است و من اگر زنده بمانم، بازهم بین مسلمانها تساوی برقرار خواهم کرد.[3] منتها عمر زنده نماند؛ همان روزها یا همان ماهها از دنیا رفت. [این روش] بعد از عمر، در دوران حکومت عثمان ـ که آن قاطعیت و شدت عمل خلیفۀ دوم را هم نداشت ـ توسعه پیدا کرد؛ بعضیها با بهانههای مختلف، با عناوین گوناگون، توانستند سهم بیشتری از بیتالمال ببرند. دوازده سال هم بهاینترتیب در دوران عثمان گذشت.
توجیه واگذاری خمس به مروان با عنوان صلهٔ رحم
… در جای دیگری که داستان همین فتح را میگوید، خمس مفصلی بوده که به مدینه فرستادهاند. خمس که به مدینه رسید، «مروان بن حکم» آمد و گفت همهاش را به پانصدهزار درهم میخرم؛ به او فروختند![33] پانصدهزار درهم، پول کمی نبود؛ ولی آن اموال، خیلی بیش از اینها ارزش داشت. یکی از مواردی که بعدها به خلیفه ایراد میگرفتند، همین حادثه بود. البته خلیفه عذر میآورد و میگفت این رَحِم من است؛ من «صله رَحِم» میکنم و چون وضع زندگیش هم خوب نیست، میخواهم به او کمک کنم! بنابراین، خواص در مادیّات غرق شدند.
اعتراض گسترده و محاصرهٔ خانهٔ او در پایان خلافتش
بعد از آنی که دوازده سال دوران حکومت عثمان گذشت، در آخرِ کار عثمان میدانید، اینها در تاریخ هست، فقط هم تاریخ شیعه ننوشتهاند اینها را؛ همهی مورخین اسلام نوشتهاند. در آخر کار عثمان اعتراضات به او زیاد شده بود، کسانی مخالفت میکردند، اشکالات زیادی بر او وارد میکردند، از مصر آمده بودند، از عراق آمده بودند، بصره و جاهای دیگر؛ بالأخره یک جمع زیادی درست شدند و خانهی عثمان را محاصره کردند، جان عثمان را تهدید کردند. خب اینجا یک کسی در مقام امیرالمؤمنین چه میکرد؟ یک کسی که خودش را صاحب حق خلافت بداند و بیستوپنج سال است که از این حقی که برای خودش مسلم است که این حق اوست، او را کنار گذاشتند، به رفتار حاکم کنونی هم اعتراض دارد، حالا هم میبیند که اطراف خانهی او را …
افزایش اعتراضها و محاصرهٔ خانهٔ او در پایان حکومتش
بعد از آنکه دوازده سال دوران حکومت عثمان گذشت، در آخر کارِ عثمان ـ میدانید اینها در تاریخ هست، فقط هم تاریخ شیعه ننوشتند اینها را، همۀ مورّخین اسلام نوشتند ـ در آخر کارِ عثمان اعتراضها به او زیاد شده بود، کسانی مخالفت میکردند،[14] اشکالات زیادی بر او وارد میکردند، از مصر آمده بودند، از عراق آمده بودند، بصره و جاهای دیگر؛ بالاخره یک جمع زیادی درست شدند و خانۀ عثمان را محاصره کردند، جان عثمان را تهدید کردند. خُب اینجا یک کسی در مقام امیرالمؤمنین چه میکرد؟ یک کسی که خودش را صاحب حق خلافت بداند و بیستوپنج سال است که از این حقی که برای خودش مسلّم است که این حق اوست، او را کنار گذاشتند، به رفتار حاکم کنونی هم اعتراض دارد، حالا هم میبیند که اطراف خانۀ او را گرفتند، …
رسیدن به خلافت با پذیرش شرط عمل به روش شیخین
… امیرالمؤمنین، همان پیشنهاد را تکرار کرد؛ باز حضرت فرمودند نه. باز به عثمان پیشنهاد کرد، عثمان گفت باشد. مجدداً برای سومین بار، به امیرالمؤمنین پیشنهاد کرد؛ فرمودند نه، همان کتاب خدا و سنت نبی اکرم؛ آنکه برای من حجت است این است، غیر از این برای من حجت نیست. این دفعه به عثمان گفت، عثمان قبول کرد و بیعت کردند و عثمان شد خلیفه.
ثروتاندوزی اطرافیان از موجبات قتل او
… آن جوان اموی[14] گفت: عراق چاشت[15] ماست. مالک اشتر وقتی این حرف را شنید، گفت: عجب! عراق چاشت شماست؟ سرزمینی که مردم با شمشیرهایشان، با نیزههایشان، با خونهای داخل رگهایشان از دست کافران گرفتند و بذر اسلام را در آن افشاندند، شد ملک اختصاصی شما و چاشت شما؟ و همین یکی از موجبات قتل عثمان شد.
تحملناپذیری ستم او برای مردمی که عدل نبوی را دیده بودند
چرا در دنیا تحمل وضع بد و نابرابری و اختلاف طبقاتی و ظلم زیاد دیده شده و دیده میشود؟ این بر اثر آن است که مردم وضعی که در آن انسان عزیز باشد، برابری و عدالت استوار باشد، ندیدهاند؛ خبر ندارند. در تاریخ زیاد دیدیم مردمی را که زیر بار بدتر از عثمان رفتهاند و رنجی بزرگتر از رنج او را تحمل کردهاند، اما در زمان عثمان این امکانپذیر نبود. برای خاطر اینکه در زمان عثمان، مردم عدل نبوی و حکومت اسلامی را دیده بودند؛ این بود که همان ظلمی که عثمان میکرد، برای مردم قابل تحمل نبود.
شورش مردم بر او پس از آغاز انحرافش
… چیزی سوای همان پلیدیها ندیده و حتی نشنیده، و اگر شنیده، باور نکرده؛ تو میخواهی درمقابل آن اوضاع نابسامان، اینچنین مولودی، اینچنین موجودی، بیاشوبد، خشم بگیرد، اقدام بکند؟ اولین کاری که دشمنانِ نفع و سود و بهرۀ انسانها کردند، همین بود. و چه کار مؤثری بود. آن بهشتی را که اسلام به انسانها وعده داده است، آن بهشت را از مقابل دیدگان مردم پوشیده داشتند...یکچنین جامعهای را مردم دیده بودند، و پس از آنکه عثمان بنا کرد به انحراف آغازکردن، نتوانستند تحمل کنند. لذا بود بر عثمان شوریدند. (53/9/1)
ترجیح او بر علی (ع) به دست عبدالرحمان بن عوف در شورا
در قضیۀ عثمان، شورای شش نفری تشکیل شد. رفتند در خانه و نشستند و بحث کردند، همانطورکه گفته شد، و عبدالرحمانبنعوف بالاخره عثمان را بر علیبنابیطالب علیهالسلام ترجیح داد. آمدند بیرون گفتند که این شورای ششنفرهای که جناب عمر معیّن کرده بودند، ایشان عثمان را معیّن کردند، بازهم آمدند بهخاطر شورا و بهخاطر امر عمر، با عثمان بیعت کردند.
اختلاف طبقاتی و فامیلپرستی دوازدهسالهٔ دوران او
وقتی آگاهی مردم، رشد و شعور اجتماعی و اسلامی ملت مسلمان، به درجۀ مطلوب برسد، رهبرش را میشناسد. اگر با شخص نشناسد، با شخصیت میشناسد. ملت مسلمان، وقتی احساس میکند که دوازده سال است دارد چوب اختلاف طبقاتی را میخورد؛ دوازده سال است که دارد چوب فامیلپرستی عثمان را میخورد؛ وقتی احساس میکند که آنکسیکه در رأس جامعۀ اسلامی قرار گرفته است، ناتوان از دفاع از مقدسات اسلام است؛ وقتی ملت مسلمان بر اثر طول زمان محرومی و ناکامی و پریشانی و نابسامانی و فقر، لمس میکند که محتاج رهبری است که بتواند او را به سرمنزل نجات و سعادت برساند؛ این احساس وقتیکه بهوجود آمد، مایۀ رشد و شعور و آگاهی در مردم، اندکی پیدا شد؛ آنوقت خودِ قرآن، خودِ متن …
گوش سپردن به معاویه، ولید بن عقبه و مروان به جای امیرالمؤمنین (ع)
… و قدرت را بهکار برد تا شاید مطلب بهصورت خوبی تمام بشود؛ نهاینکه بهکار برد تا عثمان کشته نشود ـ آن حرف بعدی است ـ یعنی با عثمان صحبت کرد، صریحاً با او اشکالات کار او را گفت، اطرافیان و حاشیهنشینانِ طماعِ شکمپرستِ مالدوست از بنیامیه را به او معرفی کرد. یکبار صریحاً به او فرمود: ای عثمان! تو به ظاهر سخن من را گوش میکنی، اما در باطن سخن معاویه و ولیدبنعُقبه و مروان حکم را گوش میکنی، نه سخن من را. و واقعش هم همین بود. اما امیرالمؤمنین هیچگونه تعرضی نسبت به خود عثمان به این صورت که مردم را وادار بکند تا او را نابود کنند، نداشتند. لذا میفرمایند: «لَو اَمَرتُ بِهِ لَکُنتُ قاتِلاً» من اگر امر کرده بودم که عثمان را بکُشند، حتماً قاتلِ او محسوب میشدم. و درست هم بود درآنصورت، …
تحمل فشار حکومت استبدادی و اشرافی عثمان از سوی مردم
بیستوپنج سال تمام شد. مردم مدتی فشار حکومت استبدادی اشرافی عثمان را تحمل کردند. دل مردم برای یک حکومت نبوی و الهی لک زده؛ در همهجا ـ در مصر، در عراق، در خود حجاز، در کشورهای وابسته به ایران، استانهای بزرگ کشور اسلامی ـ چشم امید تشنهکامان حق و عدالت، به علیبنابیطالب بود، و منتظرند که امیرالمؤمنین زمام حکومت را در دست بگیرد. درِ خانۀ …
فریب شاکیان از ستم حاکمان و سپردن آنان به دست همان حاکم
… با قبیلهاش مشغول عیش و نوش باشد؟ تا سعدبنابیوقّاص آقایی بفروشد؟ عمار یاسر از دست خلیفه کتک بخورد،[23] یا عبداللهبنمسعود استخوان پهلویش بشکند،[24] برای خاطر اینکه مروان و ولید و دیگران و دیگران میخواهند آقا بمانند؟ (53/6/22) بیقدری انسان از این بالاتر؟ بیقدری انسان از این بالاتر که مردمی بیایند از فشار و اختناقی که حاکم بر آنها روا داشته است، پیش خلیفه شکایت کنند، خلیفه با اینها چهار کلمه حرفِ محبتآمیز بگوید، اینها را بفرستد بروند؛ بعد نامه مینویسد به حاکم که زید و عمرو و بکر آمده بودند از تو شکایت میکردند، فرستادمشان بیایند، هر کار دلت میخواهد با آنها بکن![25] با انسانها بازیکردن؛ سر مسلمانها را کلاهگذاشتن؛ خواست و نیاز آنها را ندیدهگرفتن؛ به آنها بیاعتنایی و بیمحلی کردن؛ بیقدری انسان از این بیشتر؟
کشته شدن به دست مردم مصر و کوفه و بصره و مدینه در یومالدار
وقتی آدم به کتاب «کامل التواریخ» ابناثیر مینگرد، حس میکند که کتاب او دارای عصبیّت اموی و عثمانی است. البته احتمال میدهم که به جهتی ملاحظه میکرده است. در قضایای «یوم الدّار»[20] که جناب «عثمان» را مردم مصر و کوفه و بصره و مدینه و غیره کشتند، بعد از نقل روایات مختلف، میگوید علّت این حادثه چیزهایی بود که من آنها را ذکر نمیکنم: «لعلل»؛ علّتهایی دارد که نمیخواهم بگویم. وقتی قضیه جناب «ابیذر» را نقل میکند و میگوید معاویه جناب ابیذر را سوار آن شتر بدون جهاز کرد و آنطور او را تا مدینه فرستاد و بعد هم به «ربذه» تبعید شد، مینویسد چیزهایی اتّفاق افتاده است که من نمیتوانم بنویسم[21]. حالا یا این …
عزل ابوموسی پس از شکایت مردم
… گونه که به ما گفتی پیاده راه بیفتید، خودت هم قدری پیاده شو و پیاده راه برو. «فضرب القوم بسوطه»[30]؛ تازیانهاش را کشید و به سر و صورت آنها زد و گفت بروید، بیخودی حرف میزنید! «فترکوا دابة فمضی»[31]، از اطرافش پراکنده و متفرّق شدند؛ اما البته تحمّل نکردند. به مدینه پیش جناب عثمان آمدند و شکایت کردند؛ او هم ابوموسی را عزل کرد. اما ابوموسی یکی از اصحاب پیامبر و یکی از خواص و یکی از بزرگان است؛ این وضع اوست!
پرهیز از متهم کردن عثمان به قدرتطلبی در این بیان
… نه! آنکسیکه اصل برایش حکومتکردن است، اگر به چیزی هم عقیده نداشت، عجالتاً تظاهر میکند به اینکه قبول کرده، یک توجیه هم برای خودش درست میکند. میگوید حالا قبول میکنیم، قدرت را میگیریم، بعد هرطور خواستیم عمل میکنیم. چرا؟ چون اصل برایش قبضهکردن قدرت است. من نهاینکه در این بیان بخواهم عثمان را متهم بکنم، بگویم او برایش اصلْ قدرت بوده؛ نه، آن بحث دیگری است. حالا اصلاً وارد آن قضیه نیستیم. ممکن است عثمان عقیدهاش این بوده که باید به روش شیخین عمل کند، به آن کاری نداریم. اما علیبنابیطالب که عقیدهاش این نبود و معتقد نبود که باید در حکومت به روش شیخین عمل بکند، این عقیدۀ خودش را، صریح، روراست، بدون پردهپوشی، بیان کرد و حاضر شد از حکومت کناره بگیرد. و قدرتی و حکومتی که حق او بود ـ یعنی علیبنابیطالب آن را حق قطعی خودش …
دستیابی بنیامیه به حکومت در دوران عثمان
… را از دست ندهید و دستبهدست بگردانید بین خودتان. رفت سر قبر حمزۀ سیدالشهدا ـ یعنی آنکسیکه در جنگ احد شهید شده است؛ و جنگ احد، آن جنگی است که ابوسفیان در رأس آن جنگ بود؛ فرماندۀ مستقیم جنگ، ابوسفیان بود ـ رفت سر قبر، با پایش کوفت روی قبر، گفت یا اباعُماره! ـ کُنیۀ حمزه ـ آنچه که ما و تو بر سر آن میجنگیدیم، امروز دست ماست؛[13] حکومت عثمان. اینجا بود که آنچه را که میخواستند، یافتند. منظور اینکه ابوسفیان را نمیشود گفت اسلام آورده بود بهمعنای واقعی، [بلکه] تسلیم شده بود برای حفظ جان خودش؛ منتها شکل کار عوض شد؛ یک روز صریح درمقابل اسلام میایستادند و بیرودربایستی با اسلام میجنگیدند، مثل جنگ احد؛ اما روزی که بنیامیه در جامعۀ اسلامی …
شکایت مردم از ابوموسی نزد عثمان و برکناری او
… المَشیِ کَما رَغَّبتَنا» همانطورکه به ما گفتی پیاده راه بیفتید، خودت هم یکقدری پیاده شو، پیاده راه برو. «فَضَرَبَ القَومِ بِسَوطِهِ» شلاقش را کشید، تازیانهاش را زد به سروصورت اینها، گفت بروید، بیخود حرف میزنید! «فَتَرَکُوا دابَّتِهِ، فَمَضَی» متفرق شدند. البته تحمل نکردند، آمدند مدینه پیش جناب عثمان شکایت کردند؛ او هم ابوموسی را برداشت. اما ابوموسی یکی از اصحاب پیغمبر است، یکی از خواص است، یکی از بزرگان است؛ این وضع اوست! این دوتا.