اعتماد به نفس کمنظیر در ابراز نظری مخالف دیگران بر پایهٔ حجت
اعتماد بر استدلال عقلی در مکتب مستقل شیخ مفید تا بدان حد است که در بحث، «الالم للمصلحة دون العوض» پس از آنکه نظر یگانهی خود را که در آن با هیچیک از عدلیّه و مرجئه شریک نیست، بیان میکند با اعتماد به نفس کمنظیری میگوید: «وقد جمعت فیه بین اصول یختص بیجمعها دون من وافقنی فی العدل و الا رجاء، بما کشف لی فی النظر عن صحته، و لم یوحشنی من خالف فیه، اذبالحجةلی اتم انس ولا وحشة من حق و الحمدلله»[33] با توجه به اینکه در بحث الم و بحثهای متفرع بر لطف، عموماً به ادلهی عقلی - و نه سمعی - استناد کرده، بنابراین منظورش از حجت در عبارت یاد شده همان استدلال عقلی است.
ریاست مطلق و بیمنازع شیعه در روزگار خود
و باز قرینهی دیگر آن است که در قضایای محرم سال ۴۰۶ که فتنهی بزرگی بر ضد شیعه بر پا شد و یکی از محنتهای بارها مکرر آنان، در آن اتفاق افتاد کسی که حکومت بغداد به عنوان نماینده و رئیس شیعه انتخاب کرد تا با او مذاکره کند، سید مرتضی بود نه شیخ مفید. در حالی که رئیس مطلق و بیمنازع شیعه در آن روزگار - و از سالهای پیش از آن - شیخ مفید بود و سید مرتضی شاگرد و مرید متواضع و تابع او محسوب میشد.
تأثر شیوهٔ برخورد او با خصم مذهبی از حوادث تلخ زمانه و الگو نبودن آن برای امروز
نکتهی پایانی این مقال، توصیهی مؤکّد من به علماء و اندیشمندان حاضر در این اجتماع فرهنگی است که با همهی توان بکوشند این لقاء علمی را وسیلهی نزدیکی فکری و اتحاد عملی میان مذاهب اسلامی قرار دهند. چگونگی برخورد شیخ مفید با خصم مذهبی زمانش بیگمان متأثر از حوادث تلخ اجتماع و مصائبی است که شیعهی مظلوم آن روز با آن مواجه بوده و آتش تعصبهای کور آن را بر میانگیخته است. آنگونه رفتار نمیتواند امروزه الگویی برای برخورد فرق اسلامی با یکدیگر حتی در صحنههای کلامی باشد. امروز همهی فرق اسلامی باید با مشاهدهی آن صحنههای دردناک تاریخ، تجربهی مسالمت و مهربانی بیاموزند و در زمانی که اصول اسلام - که مفیدها در هر مذهبی برای احیاء آن، چنان رنجهایی را متحمل شدهاند - از سوی دشمنان جهانی در معرض خطر است، به وحدت و اقتراب و همکاری …
سلسله کارهای علمی او در فقه و کلام برای مرزبندی مکتب
مفید برای تأمین این هدف بزرگ، به یک سلسله کار علمی دست زده، که هر یک درخور بررسی و تحقیقی مستقل است. من به اشارهیی به فهرست این کارها در دو عرصهی فقه و کلام بسنده میکنم.
بعد نخست شخصیت او بهعنوان مؤسس جریان علمی مکتب اهلبیت (ع)
و این آن بُعد نخستین از ابعاد سه گانهیی است که شخصیت مفید به عنوان مؤسس و سر حلقهی جریان علمی رو به تکامل مکتب اهل بیت (علیهمالسّلام)، بر آن مبتنی است.