نظام فکری روشن او با محوریت ذات و صفات باری پس از مسئلهٔ معرفت
… جلسات و مباحثات، کجفهمیهای آنان را اصلاح و حقایق را روشن سازد. پژوهشگر غربییی که دربارهی افکار شیخ مفید مطالبی نوشته، گاه آن بزرگوار را فاقد نظام فکری مشخص و گاه صاحب نظام فکرییی که مبتنی بر امامت است معرفی میکند. چنانکه گفته شد این هر دو سخن خطا است. نظام فکری مفید در کتابها و رسالههای متعدد شیخ بزرگوار به روشنی ترسیم شده است و محور آن پس از مسألهی «معرفت» که مقدمهی طبیعی مسائل اعتقادی است، مسألهی ذات و صفات باری است، سایر مسائل اساسی بر حسب مراتب خود بر آن متفرعند. مسألهی امامت چنانکه گفته شد شاخص و نقطهی تمایز اصلی این مکتب با دیگر مکاتب است و عقیدهیی است که پیرو تشیع بدان شناخته میشود، شاید بتوان این مسأله را به مسألهی «المنزلة بین المنزلتین» در مکتب معتزله قیاس کرد. در اصول پنجگانهی مکتب اعتزال، این مسأله اولین …
استاد شیخ طوسی در اسلوب استدلال فقهی
بدین ترتیب جای شک باقی نمیماند که شیخ طوسی آن اسلوب استدلال فقهی را در محضر شیخ مفید و از خود آن بزرگوار آموخته و چون با روش استدلال استاد خود آشنا بوده توانسته کتاب وی را با اصول مورد نظر خود او مستدل سازد.
اعتماد به نفس کمنظیر در ابراز نظری مخالف دیگران بر پایهٔ حجت
اعتماد بر استدلال عقلی در مکتب مستقل شیخ مفید تا بدان حد است که در بحث، «الالم للمصلحة دون العوض» پس از آنکه نظر یگانهی خود را که در آن با هیچیک از عدلیّه و مرجئه شریک نیست، بیان میکند با اعتماد به نفس کمنظیری میگوید: «وقد جمعت فیه بین اصول یختص بیجمعها دون من وافقنی فی العدل و الا رجاء، بما کشف لی فی النظر عن صحته، و لم یوحشنی من خالف فیه، اذبالحجةلی اتم انس ولا وحشة من حق و الحمدلله»[33] با توجه به اینکه در بحث الم و بحثهای متفرع بر لطف، عموماً به ادلهی عقلی - و نه سمعی - استناد کرده، بنابراین منظورش از حجت در عبارت یاد شده همان استدلال عقلی است.
ریاست مطلق و بیمنازع شیعه در روزگار خود
و باز قرینهی دیگر آن است که در قضایای محرم سال ۴۰۶ که فتنهی بزرگی بر ضد شیعه بر پا شد و یکی از محنتهای بارها مکرر آنان، در آن اتفاق افتاد کسی که حکومت بغداد به عنوان نماینده و رئیس شیعه انتخاب کرد تا با او مذاکره کند، سید مرتضی بود نه شیخ مفید. در حالی که رئیس مطلق و بیمنازع شیعه در آن روزگار - و از سالهای پیش از آن - شیخ مفید بود و سید مرتضی شاگرد و مرید متواضع و تابع او محسوب میشد.
تأثر شیوهٔ برخورد او با خصم مذهبی از حوادث تلخ زمانه و الگو نبودن آن برای امروز
نکتهی پایانی این مقال، توصیهی مؤکّد من به علماء و اندیشمندان حاضر در این اجتماع فرهنگی است که با همهی توان بکوشند این لقاء علمی را وسیلهی نزدیکی فکری و اتحاد عملی میان مذاهب اسلامی قرار دهند. چگونگی برخورد شیخ مفید با خصم مذهبی زمانش بیگمان متأثر از حوادث تلخ اجتماع و مصائبی است که شیعهی مظلوم آن روز با آن مواجه بوده و آتش تعصبهای کور آن را بر میانگیخته است. آنگونه رفتار نمیتواند امروزه الگویی برای برخورد فرق اسلامی با یکدیگر حتی در صحنههای کلامی باشد. امروز همهی فرق اسلامی باید با مشاهدهی آن صحنههای دردناک تاریخ، تجربهی مسالمت و مهربانی بیاموزند و در زمانی که اصول اسلام - که مفیدها در هر مذهبی برای احیاء آن، چنان رنجهایی را متحمل شدهاند - از سوی دشمنان جهانی در معرض خطر است، به وحدت و اقتراب و همکاری …
برتری ذاتی شخصیت او بر خواجوی کرمانی
آقایان آمده بودند شکایت میکردند که برای خواجوی کرمانی[5] سالگرد گرفته میشود و مبلغی هزینه میگردد، اما مثلاً برای شیخ مفید[6] سالگرد گرفته نمیشود. این حرف درستی هم هست؛ یعنی شخصیت شیخ مفید، با شخصیت خواجوی کرمانی قابل مقایسه نیست. اگر شیخ مفید را محاسبهاش کنیم و اندازهاش مثلاً 100 باشد، خواجوی کرمانی 5/8 است؛ نه از جهت اینکه شیخ مفید یک فرد دینی است و خواجوی کرمانی یک نفر غیر دینی؛ نه، اصلاً فینفسه و در همان شأن خودش، شیخ مفید برجستهتر است. این اشکال، اشکال درستی است؛ اما به آقایان گفتم که به نظر شما این اشکال بر چه کسی وارد است؟ شما خیال میکنید که دولت جمهوری اسلامی نشسته سالگرد خواجو را تصویب کرده است؟ نه، آدم باهمتی در کرمان، چون همشهری خواجو بوده، به نظرش رسیده که چهطور است یک سالگرد برای …
سلسله کارهای علمی او در فقه و کلام برای مرزبندی مکتب
مفید برای تأمین این هدف بزرگ، به یک سلسله کار علمی دست زده، که هر یک درخور بررسی و تحقیقی مستقل است. من به اشارهیی به فهرست این کارها در دو عرصهی فقه و کلام بسنده میکنم.
بعد نخست شخصیت او بهعنوان مؤسس جریان علمی مکتب اهلبیت (ع)
و این آن بُعد نخستین از ابعاد سه گانهیی است که شخصیت مفید به عنوان مؤسس و سر حلقهی جریان علمی رو به تکامل مکتب اهل بیت (علیهمالسّلام)، بر آن مبتنی است.