رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قرار دادن شریک یا معبودی جز خدا در عقیده، عبادت و اطاعت.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۵۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

جواب اینست که: شرک یک مسلک و یک عقیده است، یعنی دو خدایی و چند خدایی، یک دین و یک آئین و یک نوع اعتقاد است مثلاً: فرض بفرمائید سه خدایی. بعضی منکرند و میگویند زرتشتیها موحد بودند، اما به هر حال در دورانی از تاریخ، بلاشک زرتشتیها دو خدایی بودند و لو اصلش هم یک خدایی و توحیدی باشد یا سه خدایی یا چندین خدایی که امروز در هندوستان و برخی از جوامع عقب افتاده‌ی آفریقایی در بین قبایل قدیمشان که بت پرستند.
پیغمبر از شرک به خدای متعال هر روز پناه میبرد. خب پیدا است که آن شرکِ جلی، خیلی دور از ساحت ماها است که در مقابل یک بتی مثلاً سجده کنیم؛ این پیدا است که مراد از شرک، شرک خفی است که انسان غیر خدا را به نحوی داخل کند در کاری که باید برای خدا انجام بگیرد. لذاست که انسان بایستی به طور دائم به خدای متعال پناه ببرد از این شرک که مِن حیث لا یشعر وارد میشود.
یک نوع شرک دیگری وجود دارد که آن خطرناک‌تر است، چرا؟ چون به این وضوح نیست، با این جلوه و با این نمایش نیست. آن چیست؟ آن این است که انسان یک نفر را، یک قدرت را، یک قطب را با نام غیر خدا، دارای شئون خدا بداند. اگر بت‌پرستان زمان پیغمبر، هُبَل و لات و مَنات و عُزّیٰ را ارباب، یعنی رَب‌ها و خداها و پروردگارها می‌دانستند؛ به آنها می‌گفتند اینها الهه‌اند، اینها اربابند؛ مشرکان و بت‌پرستانِ غافل و نادانِ زمان امیرالمؤمنین، قدرت‌ها و قطب‌ها و مرکزها را با نام بندۀ خدا به خدایی قبول کرده بودند. شما در شام اگر از هر عوامِ نادانی می‌پرسیدی آقا، معاویه خداست؟ می‌گفت آقا عقلت را گُم کردی؟ اگر می‌گفتی معاویه پس چیست؟ می‌گفت معاویه بندۀ خداست. این ظاهر قضیه. اما در باطن، خدا در قرآن می‌گوید: «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ»[15] هرچه می‌خواهد می‌کند، هرچه می‌خواهد فرمان می‌رانَد، روی ارادۀ او اراده‌ای نیست؛ در شام «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ» معاویه بود، در منطق اسلام این خداست. اسمش معاویه است، اسمش بندۀ خداست، [اما] کارش کار خداست، مسئولیتش، مسئولیت خدایی است.

شاهدها (۷۲ پاراگراف)

تقسیم قلمرو خدایان و شفیع دانستن بت‌ها نزد مشرکان مکه

﴿قُل لِمَنِ الاَرضُ وَ مَن فيها اِن كُنتُم تَعلَموَ﴾ ای پیامبر، بگو زمین و هر آنچه در اوست از آنِ کیست؟ اگر می‌دانید. به مشرکین بگو، به مشرکینی که منطقه‌های نفوذ خدایان خودشان را تقسیم می‌کردند و مشخص می‌کردند، بگو زمین و هرچه در آن است متعلق به کیست؟ ﴿سَيَقولونَ لِلّٰهِ﴾ خواهند گفت از آنِ خداست. خب، مشرکین مکه معتقد به الله بودند و بت‌ها را شفیعانی که پیش الله آنها را شفاعت خواهند کرد، می‌دانستند. ﴿قُل اَ فَلا تَذَكَّروَ﴾ بگو پس چرا به خود نمی‌آیید؟

بهانه‌تراشی دروغ مشرکان پس از روشن شدن حق

﴿بَل اَتَيناهُم بِالحَقِّ﴾ بلکه حقیقت را در اختیار آنان نهاده‌ایم، وَاِنَّهُم لَكاذِبوَ﴾ و حقاً آنان دروغگویند. مطلب را برایشان روشن کردیم، حق را در اختیارشان گذاشتیم، آنها با این وضعی که از لحاظ فکری و عملی پیش گرفتند، بهانه می‌تراشند، بهانۀ دروغ می‌تراشند. ﴿مَا اتَّخَذَ اللهُ مِن وَلَدٍ﴾ نگرفته است خدا هیچ فرزندی، ﴿وَ ما كانَ مَعَهُ مِن اِلهٍ﴾ هیچ معبودی در کنار او و با او وجود نداشته است.

تقسیم انسان‌ها به گروه‌ها، نتیجهٔ شریک گرفتن برای خدا

… بِنَاءً﴾ و آسمان را بنایی استوار، ﴿وَ اَنزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً﴾ از آسمان آب باران فرستاد، ﴿فَاَخرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزقاً لَكُم﴾ برون آورد به‌وسیلۀ این باران از میوه‌ها برای روزی شما، نه روزی طبقۀ خاصی و شما صدقه‌سری آنها بخورید، نه؛ برای همه. حالا که این‌جور است، ﴿فَلا تجَعَلوا لِلّٰهِ اَنداداً﴾ پس دو خدایی نشوید، با دوتا خدا قرار دادن، با رقیب و هماورد برای خدا فرض کردن، انسان‌ها را به دو گروه و سه گروه و ده گروه تقسیم نکنید، همه یک گروهند، ﴿فَلا تجَعَلوا لِلّٰهِ اَنداداً وَ اَنتُم تَعلَمونَ﴾ شما که می‌دانید، برای خدا شریکان و رقیبان فرض مکنید.

تعهد موحد به زدودن تمام آثار شرک

… موحد آگاه، ایمانی‌ست عمل‌زا و تعهدآفرین. تعهدی که توحید بر روی دوش موحد می‌گذارد، بزرگ‌ترین تعهدها، سنگین‌ترین تعهدها، مؤثرترین تعهدها در میان عقاید اسلامی و دینی محسوب می‌شود. تعهد توحید ازطرف یک موحد، درحقیقت خلاصه می‌شود در تعهد سازندگیِ یک دنیای توحیدی؛ تعهد توحید از نظر موحد و برای موحد، عبارت است از تعهدِ زدودن تمام آثار شرک؛ اینها تعهدات توحید است.

بی‌حجتی و بی‌قدرتی معبودهای ساختگی در کنار خدا

… ﴿ما نَزَّلَ اللهُ بِها مِن سُلطانٍ﴾ که خدا دربارۀ آن هیچ سلطانی، یعنی هیچ قدرتی، نازل نکرده است، یا هیچ حجتی؛ هر دو را نوشته‌ایم، حجت یعنی دلیل و برهان. و سلطان، هم به‌معنای قدرت می‌آید، هم به‌معنای حجت، یعنی دلیل و برهان؛ اینجا هر دو معنا می‌تواند باشد. یکی این معنا که بگوییم خدای متعال هیچ حجتی و دلیلی بر درستی و راستی و استواری این خدایان تو و خداوندگاران تو، برای تو نفرستاده. حرف دیگر اینکه بگوییم نه، خدا هیچ قدرتی به آنها نداده، و این موجودات زبونِ عاجز ناتوان را که هیچ قدرتی خدا به آنها نداده است در کنار خدا می‌گذارید. ﴿فَانتَظِروا اِنّی مَعَكُم مِنَ المُنتَظِرينَ﴾ منتظر باشید، من نیز با شما از منتظرانم. اینها را گفت، بعد عذاب پروردگار نازل شد.

بیان عاقبت شرک در آیات قرآن نه در این روایت

آن صورتِ دیگر را که در این روایت بیان نمیفرماید که اگر شرکِ بالله کرده بود و تقوای از شرک نبود، چه مصیبت‌هایی در انتظار او است؛ این دیگر اینجا نیامده، در آیات قرآن هست. در دعاهای حضرت باقر (علیه الصّلاة و السّلام) این عبارات هست: و عَظُمَ حِلمُکَ فَعَفَوت.[2] پس بنابر‌این، این روایت مبشّر است. ما اوّلاً سعی کنیم عمل خیر را بیشتر کنیم، ثانیاً سعی کنیم هر چه میتوانیم از شرورِ خودمان کم کنیم، ثالثاً تقوای از شرک را و پایبندی به …

نگاه غضب‌آلود قرآن به امید بستن به غیر خدا

ما وقتی در دنیا غرق میشویم، خود را محروم میکنیم؛ مثل این است که آینه‌یی را گِل‌اندود کنید؛ معلوم است که چیزی را منعکس نمیکند. ما نباید خود را از قرآن محروم کنیم. امروز دنیای اسلام متأسفانه خود را محروم کرده است. ما امت اسلامی، خود را از قرآن محروم کرده‌ایم. لذا آیه‌ی قرآن را هم میخوانند، اما در عین حال میبینند که آیه‌ی قرآن به امید بستن به غیر خدا، به شرک آوردن به غیر خدا، به پیوستن به جناح غیر خدا و اردوگاه غیر خدا چه نگاه غضب‌آلودی دارد؛ در عین حال دلشان پیش امریکاست، دلشان پیش مستکبران عالم است، دلشان پیش کمپانیهای سرمایه‌داری مسلط صهیونیستی و غیرصهیونیستی است. اگر دنیای اسلام حرکت و جهش لازم را به سمت تعالی پیدا نمیکند، به‌خاطر همین گرفتاریهاست.

شرک و غرق بودن مردم مکه در هوای نفس پیش از دعوت توحید پیامبر اکرم (ص)

… معرفی میشوند: گروه اول آن گروهی هستند که در این دو آیه راجع به آنان حرف زده شده. گروه دوم هم بعد از این دو آیه ، طی ده، دوازده آیه ذکرشان خواهد رفت. گروه اول اینگونه معرفی شدند: «ان‌الذین کفروا» (آنان که کفر ورزیدند). حالا آنها که کفر ورزیدند چه کسانی هستند؟ قبل از نزول وحی الهی و قبل از اینکه دعوت حق در جامعه مطرح بشود، بدیهی است کسانی که در آن جامعه بودند نسبت به آن دعوت و نسبت به آن وحی، چون قبلاً مطرح نبوده، موافقت و معرفتی نداشتند مثلاً: فرض کنید، قبل از آنکه دعوت توحید پیغمبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در مکه، مطرح بشود همه‌ی کسانی که در آن منطقه بودند مفاهیم این دعوت جدید مطرح نشده را طبیعتاً نمیشناختند و نه تنها به آن معتقد نبودند، بلکه به ضد آن معتقد بودند. یعنی این دعوت، دعوت توحید میبود، در حالی که آنها مشرک بودند خداهای مادی و بت‌ها را میپرستیدند و این دعوت مبنی بر تصفیه نفس و خودشکنی (یعنی نفس شکنی) انسان بود، در حالی که آنها غرق در هواهای نفسانی و شهوات نفسانی بودند. بنابراین: همه‌ی مردم، در جهت مقابل این دعوتی که هنوز نیامده بود قرار داشتند. و به اینها گفته میشود کافر، یعنی بیایمان، بیاعتقاد و مشرک که وقتی دعوت جدید یعنی دعوت به توحید در جامعه مطرح شد همین گروه مشرکین نسبت به آن حقیقت هیچ شناخت قبلی و هیچ معرفت و ایمانی …

فاسق شدن کسانی که پس از ایمان شرک ورزند

… یعنی تکامل، نزدیک بشوند. بتوانند بندۀ خدا باشند، بندگی بندگان از سر آنها برداشته بشود، مطیع و خاضع خدا باشند و از این راه بتوانند متعالی و متکامل بشوند. اینها هر کلمه‌اش بحثی دارد. ﴿يَعبُدونَني لا يُشرِكونَ بي شَيئاً﴾ مرا عبودیت کنند و به من شرک نورزند. البته در آخر آیه این را هم تذکر می‌دهد که «اگر بعد از آنی‌که ایمان آوردند، شرک ورزیدند؛ اینجا فاسق خواهند بود.»[38] فاسق یعنی از دین به در آمده، خارج‌شده.

ترساندن ابراهیم از شریکانی که قومش برای خدا قرار داده بودند

… اراده کند؛ یعنی درحقیقت از خدا می‌ترسم. از حوادثی که خدا در سر راه من بگذارد و از آینده‌ای که خدا برای من در نظر بگیرد، من واهمه می‌کنم و بس، اما از آنهایی که شما شریک خدا دانسته‌اید، من واهمه‌ای ندارم. از اینجا مختصری معلوم می‌شود، بعد بیشتر معلوم می‌شود؛ از این جواب به‌دست می‌آید که آنها به ابراهیم می‌گفته‌اند: ابراهیم بترس از این شرکایی که ما برای خدا قرار دادیم، بترس. اینها خشکت می‌کنند، اینها پدرت را درمی‌آورند، دنیایت را سیاه می‌کنند، روزگارت را تلخ می‌کنند؛ لابد دیگر! ابراهیم در جواب می‌گوید: من از آنها نمی‌ترسم، هیچ واهمه‌ای از آنها ندارم. از دنبالۀ آیه و سخن ابراهیم این مطلب روشن‌تر و آشکارتر می‌شود.

تفاوت اندک توحید بی‌اثر در رفتار اقتصادی با شرک

… آنجا داد، که یک مقدار از گناهانش را برایش ببخشد، جادۀ بهشت را چند کیلومتری برایش هموار و صاف کند، اما تأثیرش در زندگی او چیست؟ در وضع کارخانۀ او؟ در روابط او با کارگر؟ در روابط او با مردم؟ در کیفیت ثروت‌اندوزی، در خرج ثروت، در جمع ثروت چه تأثیری می‌گذارد؟ این توحید با شرک تفاوت چندانی ندارد.

تکیهٔ بی‌مانند قرآن بر نفی شرک

همان‌طوری‌که عرض کردیم، بحث توحید در قرآن یک بحث بسیار طولانی و مفصلی‌ست. می‌توان گفت که طولانی‌ترین و مفصل‌ترین بحثی که در سراسر قرآن انجام گرفته، بحث توحید است؛ یعنی حتی بحث نبوت با همۀ دور و درازی‌اش، با همۀ داستان‌ها و قضایای پیامبران که در مواردی به‌عنوان عبرت‌آموزی نقل شده، باز تکیه‌ای که روی توحید و مسئلۀ وجود خدا و مخصوصاً مسئلۀ نفی شرک، به‌صورت‌های گوناگون انجام گرفته، در قرآن به‌کلی بی‌مِثل و بی‌مانند است؛ هم از لحاظ لحنِ سخن، هم از لحاظ تعداد آیات. البته به فراخور گسترش بحث، مسائل هم در زمینۀ توحید فراوان‌تر و متعددتر می‌شود. فقط چند مسئله‌ای را ما در اینجا می‌توانیم با استشهادِ به آیات مطرح کنیم، نه همۀ مسائلی را که دربارۀ توحید یا در پیرامون توحید می‌توان …