رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قرار دادن شریک یا معبودی جز خدا در عقیده، عبادت و اطاعت.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۵۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

جواب اینست که: شرک یک مسلک و یک عقیده است، یعنی دو خدایی و چند خدایی، یک دین و یک آئین و یک نوع اعتقاد است مثلاً: فرض بفرمائید سه خدایی. بعضی منکرند و میگویند زرتشتیها موحد بودند، اما به هر حال در دورانی از تاریخ، بلاشک زرتشتیها دو خدایی بودند و لو اصلش هم یک خدایی و توحیدی باشد یا سه خدایی یا چندین خدایی که امروز در هندوستان و برخی از جوامع عقب افتاده‌ی آفریقایی در بین قبایل قدیمشان که بت پرستند.
پیغمبر از شرک به خدای متعال هر روز پناه میبرد. خب پیدا است که آن شرکِ جلی، خیلی دور از ساحت ماها است که در مقابل یک بتی مثلاً سجده کنیم؛ این پیدا است که مراد از شرک، شرک خفی است که انسان غیر خدا را به نحوی داخل کند در کاری که باید برای خدا انجام بگیرد. لذاست که انسان بایستی به طور دائم به خدای متعال پناه ببرد از این شرک که مِن حیث لا یشعر وارد میشود.
یک نوع شرک دیگری وجود دارد که آن خطرناک‌تر است، چرا؟ چون به این وضوح نیست، با این جلوه و با این نمایش نیست. آن چیست؟ آن این است که انسان یک نفر را، یک قدرت را، یک قطب را با نام غیر خدا، دارای شئون خدا بداند. اگر بت‌پرستان زمان پیغمبر، هُبَل و لات و مَنات و عُزّیٰ را ارباب، یعنی رَب‌ها و خداها و پروردگارها می‌دانستند؛ به آنها می‌گفتند اینها الهه‌اند، اینها اربابند؛ مشرکان و بت‌پرستانِ غافل و نادانِ زمان امیرالمؤمنین، قدرت‌ها و قطب‌ها و مرکزها را با نام بندۀ خدا به خدایی قبول کرده بودند. شما در شام اگر از هر عوامِ نادانی می‌پرسیدی آقا، معاویه خداست؟ می‌گفت آقا عقلت را گُم کردی؟ اگر می‌گفتی معاویه پس چیست؟ می‌گفت معاویه بندۀ خداست. این ظاهر قضیه. اما در باطن، خدا در قرآن می‌گوید: «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ»[15] هرچه می‌خواهد می‌کند، هرچه می‌خواهد فرمان می‌رانَد، روی ارادۀ او اراده‌ای نیست؛ در شام «یَفعَلُ ما یَشآءُ» و «یَحکُمُ ما یُریدُ» معاویه بود، در منطق اسلام این خداست. اسمش معاویه است، اسمش بندۀ خداست، [اما] کارش کار خداست، مسئولیتش، مسئولیت خدایی است.

شاهدها (۷۲ پاراگراف)

اطاعت از شیطان و اولیای او موجب مشرک شدن

… و مجادله کنند. شما تکلیفتان چیست درمقابل این اولیای شیطان؟ ﴿وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم﴾، اما شما، ﴿وَ اِن اَطَعتُموهُم اِنَّكُم لَمُشرِكونَ﴾ اگر شما از آنها اطاعت کردید، پیروی کردید، مشرکید. ببینید؛ مشرک، خیلی صاف. پس اطاعت شیطان، یعنی قطب شرارت درمقابل رحمان، شیطان درمقابل رحمان است دیگر، شیطان درمقابل خداست دیگر، اطاعت شیطان، یعنی قطب شرارت، یا اطاعت اولیای شیطان، یعنی مزدورانش، آلتِ فعل‌هایش، دوستانش، هم‌جبهگانش، نوکرانش؛ اطاعت اینها موجب می‌شود که شما مشرک بشوید. ﴿وَ اِن اَطَعتُموهُم﴾ و اگر اطاعت کنیدشان، ﴿اِنَّكُم﴾ همانا شما، ﴿لَمُشرِكونَ﴾ حتماً مشرکانید.

برابر دانستن معبودان با خدا در ترس، اطاعت، تقرب و روزی‌خواهی

﴿تَاللهِ اِن كُنّا لَفي ضَلالٍ مُبيٍ﴾ سوگند به خدا که ما در گمراهی آشکار بودیم. چه کارِ ما گمراهی بود؟ این کارمان؛ ﴿اِذ نُسَوّيكُم بِرَبِّ العالَمينَ﴾ که شما را برابر می‌کردیم با پروردگار جهانیان. باید از خدا می‌ترسیدیم، از شما ترسیدیم؛ باید گوش به فرمان خدا می‌بودیم، گوش به فرمان شما بودیم؛ باید به‌سوی خدا و برای تقرب به خدا تلاش می‌کردیم، برای تقرب به شما تلاش کردیم؛ باید روزی را از خدا می‌خواستیم، از شما خواستیم؛ ﴿اِذ نُسَوّيكُم بِرَبِّ العالَميَ﴾ که شما را برابر قرار دادیم و مساوی با پروردگار جهانیان. ﴿وَ ما اَضَلَّنا اِلَّا المُجرِمونَ﴾ گمراهمان نکرد مگر مجرمان و گنه‌کاران. ﴿فَما لَنا مِن شافِعيَ﴾ دیگر امروز شفیعی نداریم، ﴿وَ لا صَديقٍ حَميمٍ﴾ و دوست دلسوزی نداریم. …

تعدد خدایان به معنای اختلاف طبقاتی و گسستگی آفرینش

ایضاً دقت کنید که محل اتکاء و استناد، بیشتر در این قسمت است، البته آیات قبلی هم دلالتی داشت بر آنچه که مورد نظر بود. ﴿اِذاً لَذَهَبَ كُلُّ اِلٰهٍ بِما خَلَقَ﴾ اگر بنا بود که خدایانی می‌بودند، هر خدایی مخلوق و آفریدۀ خود را به‌سویی می‌برد. یعنی اختلاف، یعنی اختلاف طبقاتی میان انسان‌ها، یعنی برداشته شدن انسجام و وحدت در آفرینش، آفرینش جهان و انسان. آنی‌که خدای نوری و خدای ظلمتی و خدای انسانی و خدای طبقۀ بالایی و طبقۀ پایینی قائل است، این آفرینش را یک چهل‌تکۀ جداجدا می‌داند. اما برطبق نظر توحید، آفرینش، یک قطعۀ متصل و منسجمِ واحد است. انسان و حیوان و کوه و فلک و زمین و موجودات، همه و همه با همدیگر اتصال و ارتباط دارند، همه باهم وحدت دارند. ﴿اِذاً لَذَهَبَ كُلُّ اِلٰهٍ بِما خَلَقَ﴾ اگر چندین خدا و معبود می‌بودند، هر الهی، هر …

آمرزیده نشدن شرک و ورود مشرک به ولایت غیر خدا

… به او شرک ورزیده شود. برگردید به بحث توحید و معنای توحید و شرک، ببینید شرک چیست؟ توحید کدام است؟ و آنی‌که خدا از آن نمی‌گذرد، چه گناهی‌ست که خدا از آن نمی‌گذرد؟ ﴿اِنَّ اللهَ لا يَغفِرُ اَن يُشرَكَ بِهِ﴾. اگر بخواهم باریک‌تر و دقیق‌تر بشوم، باز‌هم حرف هست. خدا مغفرت خود را شامل حال آن‌کسی‌که شرک را پذیرفته است، نمی‌فرماید. آن‌کسی‌که مشرک شده، در ولایت غیرِ خدا داخل شده، منطقۀ نفوذ خدا را به غیر خدا سپرده؛ آن جراحت‌هایی را که از گناه و از نافرمانی، و از بدی و بدبختی و نابسامانی بر روح او نشسته است، هرگز التیام نخواهد یافت؛ یعنی مغفرت پیدا نمی‌کند. معنی مغفرت این است دیگر، شرح دادم برایتان. غفران گناه، یعنی هموار شدن و التیام یافتن آن جراحتی که بر اثر گناه و خطا و لغزش و انحراف در روح انسان به‌وجود می‌آید. وقتی‌که هموار شد، مغفرت و غفران شامل حالش شده؛ وقتی آن زخم و ناراحتی که از ناحیۀ بد عملی، بد …

دوری بسیار مشرکان از راه هدایت و دشواری بازگشت

یک‌وقت هست که از جاده شما گم می‌شوید در بیابان؛ اما فقط یک کیلومتر جدا شدید. یک‌وقت در کویر از جاده گم می‌شوید و ده‌ها کیلومتر از جاده جدا شدید، آسان نیست برگشتن از آن. تلاش بیشتری می‌خواهد، هوشیاری بیشتری می‌خواهد، راهنمای قوی‌تری می‌خواهد. آن‌کسانی‌که برای خدا شرک ورزیده‌اند، همین‌جور از راه راست و میانه و هدایت، خیلی، خیلی، خیلی دور شدند، ﴿فَقَد ضَلَّ ضَلالاً بَعيداً﴾ دچار سرگشتگی و گمراهی بسی دوری شده است. ﴿اِن يَدعونَ مِن دونِهِ اِلّا اِناثاً﴾، یک روایتی در ذیل این کلمه هست که، کسانی که اهل حدیث هستند مراجعه کنند، ببینند، بنده نقل نمی‌کنم.

پرهیز از شرک زمینهٔ آمرزش بنده با وجود فزونی شرور

اگر زیادتی به ضرر او بود، یعنی کار شرّ او بیشتر بود از کار خیرش، اگر این جور شد، آن وقت نگاه میکنند؛ اگر چنانچه کار خیرش کمتر از کار شر است امّا خودِ این از اهل تقوا است، شرک نورزیده، تقوای الهی را پیشه کرده، خلاصه خداترس بوده است، از خدا میترسیده، ملاحظه‌ی خدای متعال را میکرده، از شرک به ذات اقدس الهی پرهیز کرده، ولو حالا کارهای شرّ بیشتری هم از او سر زده است، اینجا جای مغفرت است، خدای متعال او را می‌آمرزد.

پیروی از عادات بی‌دلیل و انسان‌ها و نظام‌های غیرالهی

… خدا، و عدم عبودیت غیر خدا؛ «تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم الّا نعبد الّا اللّه و لا نشرک به شیئا».[6] نمیگوید «لا نشرک به احدا» - البته یک جائی هم «احداً» دارد، اما اینجا اعم از آن است - میفرماید: «و لا نشرک به شیئا»؛ هیچ چیزی را شریک خدا قرار ندهید. یعنی شما اگر از عاداتِ بیدلیل پیروی کنید، این برخلاف توحید است؛ از انسانها پیروی کنید، همین جور است؛ از نظامهای اجتماعی پیروی کنید، همین جور است - آنجائی که به اراده‌ی الهی منتهی نشود - همه‌ی اینها شرک به خداست، و توحید عبارت است از اعراض از این شرک. «فمن یکفر بالطّاغوت و یؤمن باللّه فقد استمسک بالعروة الوثقی»؛[7] کفر به طاغوت وجود دارد، بعدش هم ایمان به خدا. خب، این معنایش همان آزادی است. یعنی شما از همه‌ی قیود، غیر از عبودیت خدا، آزادید.

ریشهٔ خودپرستی و ثروت‌اندوزی در شرک پنهان و زوال آن با اخلاص

… به خدای متعال حسن ظن دارید. حالا گیرم دیگران نفهمیدند. مگر دیگران چقدر به ما مزد میدهند؟ در مقابل مزد الهی، این مزدهای دنیوی مگر چقدر است؟ بسیجی اینجوری فکر میکند؛ لذاست که اخلاص به خرج میدهد، مخلصاً للَّه کار را انجام میدهد. اخلاص، یکی از خصوصیات است. اگر اخلاص شد، آن وقت خودپرستیها و خودمحوریها و اینها برکنار خواهد شد؛ ثروت‌اندوزی برای خود، دست دراز کردن به اینجا، به آنجا، دیگر ممنوع خواهد شد. اینها همه‌اش ناشی از شرک است؛ شرک پنهان. وقتی که اخلاص بود، شرک نبود، اینها دیگر از بین خواهد رفت. روحیه‌ی بسیجی این است. در مدیریتهای کشور، در نظام عمومی کشور و سازماندهی عمومی کشور، در فعالیتهای گوناگون، در فعالیتهای مرسوم دولتی، در فعالیتهای شخصی، همه جا روحیه‌ی بسیجی میتواند خودش را نشان بدهد.

خاموشی آتشکدهٔ فارس و سرنگونی بت‌ها، ضربهٔ نمادین ولادت پیامبر بر شرک

… مسیر بشریت است. خود پدیده‌هائی که در هنگام این ولادت بزرگ، طبق نقل تاریخ دیده شد، یک اشارات گویائی به معنا و حقیقت این ولادت است. نقل کرده‌اند که در هنگام ولادت نبیمکرم اسلام (صلّی الله علیه و اله) نشانه‌های کفر و شرک در نقاط مختلف عالم دچار اختلال شد. آتشکده‌ی فارس که هزار سال بود خاموش نشده بود، در هنگام میلاد پیغمبر خاموش شد. بتهائی که در معابد بودند، سرنگون شدند؛ و راهبان و خدمتگزاران معابد بت‌پرستی متحیر ماندند که این چه حادثه‌ای است! این، ضربه‌ی نمادینِ این ولادت بر شرک و کفر و ماده‌گرائی است. از طرف دیگر کاخ جباران امپراطوری ایرانِ مشرکِ آن روز دچار حادثه شد؛ کنگره‌های کاخ مدائن - چهارده کنگره - فرو ریخت. این هم یک اشاره‌ی نمادینِ دیگر است به اینکه این ولادت مقدمه و زمینه‌ای است برای مبارزه‌ی با طغیان‌گری در عالم؛ مبارزه‌ی با طاغوتها. آن جنبه‌ی …

نفی خدایی بت‌ها و انسان‌های مدعی خدایی و نمادهای اسطوره‌ای

… استفاده میشود - ساخته و پرداخته یک فکر و اندیشه و تدبیر و قدرت است و تصادفاً به وجود نیامده است. این اعتقاد امری است که هر ذهن سالم و هر انسان عاقل و صاحب تفکّر و دور از شتابزدگی در فکر یا بیحوصلگی در تصمیم‌گیری یا پیشداوری در قضایا این را قبول میکند. نقطه بعدی این‌که این فکر و تدبیر و اندیشه و قدرت عظیم و بینهایت و توصیف‌ناپذیری که این ترکیب عجیب و پیچیده را به وجود آورده، فلان بت ساخته بشر، یا فلان انسانِ محدودِ مدّعىِ خدایی، یا فلان سمبل و نمادِ افسانه‌ای و اسطوره‌ای نیست؛ بلکه ذات واحد مقتدر لایزالی است که ادیان به او «خدا» میگویند و او را با آثارش میشناسند. بنابراین، هم اثبات این قدرت و اراده و مهندسىِ پشت سر این هندسه عظیم و پیچیده است؛ هم اثبات این‌که آن مهندس بی‌نظیر و غیرقابل توصیف، این چیزهای کوچکِ دم‌دستِ بیارزشی که بشر یا خودش میسازد، یا مثل خودش کسی آنها را میسازد، یا از قبیل خودش یک موجود زایل شدنی است، …

اسارت انسان امروز در شرک حتی در کشورهای پیشرفته

روز ولادت نبىّ بزرگوار اسلام، روز تدبّر در برکات بیپایان این مولود مکرّم است که شاید بتوان گفت: بزرگترین برکات این ولادت عظیم، عبارت بود از هدیه کردن توحید و عدالت به جوامع بشری. انسانها امروز هم، که روز پیشرفت علم و ترقیّات عظیم فکری بشری است، در عالم اعتقاد، اسیر شرکند؛ حتی در کشورهای بسیار پیشرفته از لحاظ مادّی. پس، معلوم میشود که اعتقاد به توحید، با همه برکاتی که دارد، به نورانیّتی احتیاج دارد که جز از طریق عقلی که با وحی الهی هدایت شده باشد، رسیدن به آن، امکان‌پذیر نیست. این هدیه را، پیغمبر مکرّم ما به بشریّت داد؛ همچنان که انبیای گذشته داده بودند. اعتقاد به توحید، …

دلیل نفی شریک در عبادت: آفرینندگی خدا و کانون دانش و قدرت بودن او

… و وسیله‌ی زندگی و ارتزاق، وقتی این را قبول کردیم لازمه‌اش این است که اطاعت ما آن اطاعتی که به معنای عبودیت است باشد و اطاعت مطلق در همه‌ی زندگیمان، بایستی منحصر باشد به این خدا و دیگر شریکی برای او قائل نباشیم، این همان چیزی است که در این آیات مورد توجه است. حالا چرا باید در عبادت شریک برای خدا قرار نداد؟ آنچه که در این زمینه از آیات استفاده میشود، این است که شما برای عبودیت و بندگی خدا یک استدلالی دارید و آن استدلال همان چیزی است که در این آیات ذکر شد: چون خدای متعال آفریننده‌ی انسان است، آفریننده‌ی محیط زندگی انسان است، پدیدآورنده‌ی مایه حیات و وسیله‌ی ادامه‌ی حیات انسان است و اینکه میگوئیم آفریننده‌ی انسان و پدید آورنده‌ی حیات، این حرف یک باطنی دارد، که آن، مرکز جوشان بی‌نظیر دانش و قدرت است، انسانهایی هستند که راحت از کسی که یک کلمه بیشتر میداند اطاعت میکنند.

بت‌پرستی گذشته و امروز، محسوس‌ترین نوع شرک در عبودیت

از جمله چیزهایی که انسان ممکن است در عبودیت برای خدا شریک قرار بدهد یکی همان بت‌هایی است که در دوران نزول قرآن میپرستیدند و امروز هم در گوشه‌هایی از دنیا هنوز همان شکل بت‌پرستی هست، که عرض کردیم در هندوستان بت‌خانه‌هایی وجود دارد و آن کسانی که آنجا رفتند دیده‌اند، موجودی از سنگ یا چوب تراشیدند آنجا افتاده میروند در مقابلش خضوع میکنند. انسان با این شرافت در مقابل یک جسم بیجان شروع میکند به خضوع کردن و گریه کردن و از او اجابت طلبیدن و کمک خواستن!! این تحقیر انسان است و تحقیری است که متأسفانه در طول قرون متمادی انسانها نسبت به خودشان روا داشتند و باز هم روا میدارند. این یکی از انواع شریک قرار دادن برای خداست در عبودیت و به اصطلاح نوع ساده‌تر و محسوس‌تری و عینیتر است.

رد پندار مشرکان قریش در واگذاری تدبیر عالم به بت‌ها

… ذیل این مطلب در پایان آیه میگوید: «وانتم تعلمون» که من اینگونه ترجمه کردم: پس برای خدا هماورد و انباز مگیرید. البته این «وانتم تعلمون» خطاب به آن کسانی هم که در زمان پیغمبر بودند و چیزی در این باره میدانستند هست. یعنی شما که قبول دارید عالم را خدا خلق کرده. زیرا آن کفار قریش خدا را بعنوان خالق قبول داشتند، ‌منتها میگفتند: خدا اداره‌ی عالم را به لات و منات و عزی که اطراف کعبه بودند واگذار کرده، مثل مثلاً یک استادی که دکانی را روبه‌راه کرده و دیگر کنار نشسته و به شاگردها میگوید حالا شما اینجا را اداره کنید، به تصور عامیانه و ابلهانه این بت‌ها را بچه شاگردها و خانه شاگردهای خدا میدانستند. قضیه خلقت عالم اینطور نیست که یک چیزی بیافریند و برد یک گوشه‌ای بنشیند (وحال اینکه حیات عالم بستگی به اراده‌ی الهی دارد) مثل اینکه شما آفریننده توهمات و خیالات خود هستید و تصوری را در ذهنتان مجسم میکنید، اما همین که یک لحظه غفلت کردید دیگر آن تصور وجود ندارد، چون حیات و قیومیت آن در ذهن شما بستگی به این دارد که شما متوجه او باشید، اگر بخواهیم بطور تشبیه ناقص بگوییم: همه‌ی آفرینش نسبت به خدای متعال یک چنین حالتی دارد و اینطور نیست که حالا بسازد و بپردازد، بعد مثل ساعتی که کوک میکنند میگذارند بالای طاقچه و میروند پی کارشان، خدا هم عالم را با قوانین آفرید و گذاشت اینجا و رفت. به هیچ وجه قضیه این طور نیست اما مشرکین اینطور تطور کردند. پس «وانتم تعلمون» مشتمل بر همه‌ی تاریخ است، مخاطب آن، ‌همه‌ی انسانهایی هستند که از معرفت و دانش برخوردار هستند کانه حالا بعد از چهارده قرن این آیه به ما میگوید: اگر کسانی قبل از شما نمیفهمیدند یا دچار توهمات باطل بودند یا فطرت آنها گم شده بود و نمیتوانستند …

هر دین شرک‌آلود مسلکی خاص

… یونانی و رومی قدیم الهه‌ی عشق، الهه‌ی طوفان، الهه‌ی باران، الهه‌ی آتش که افسانه‌های عجیب و غریبی هم دارند، که آن نمایشنامه‌نویس قدیمی یونانی به نام سفک که قبل از میلاد بوده. مثلاً: درباره‌ی خدایان و جنگهای اینها و دعواهای اینها چیزهایی نوشته اینها مسلک است. یعنی هر دین شرکآلودی یک مسلک است. اما کفر یک معنای وسیعتری از همه‌ی اینها دارد، یعنی کافر ممکن است مشرک باشد (دو خدایی، سه خدایی باشد) ممکن هم هست اصلاً به خدایی اعتقاد نداشته باشد مثل مادیین، ملحدین، دهریین، اینها هم کافرند و به هیچ خدایی معتقد نیستند. به معنای انکار کننده‌ی راه حق و آئین …

پاک کردن دل از شرک و دوری از بت‌ها و طاغوت در پرتو مناسک

۱) حال که به نام خدا و به دعوت پیامبر خدا راهى کوى دوست شده و از هر فَجّ عمیق،[20] به حریم بیت‌ا‌لله‌الحرام وفود[21] کرده و احرام حج و هجرت الی‌ا‌لله‌ بسته و ابراهیم‌وار نغمه‌ی «اِنّی ذاهِبٌ اِلیّْ رَبّی سَیَ‌هدین»[22] به زبان فطرت سر داده و زمزمه‌ی «اَرِنا مَناسِکَنا وَ تُب عَلَینا»[23] را به زبان حال و قال مترنّم گشته‌اید، امید است از «ثَ‌مَرّْتُ کُلِّ شَیء»[24] که ابراهیم خلیل (علیه السّلام) از خداوند استدعا کرد، شیرین‌کام شده و چشمتان به شهود منافعى که حضرت ربوبى مژده داده، منوّر گردد.به‌طور حتم یکى از این منافع آن است که در پرتوِ مناسک و شعائر آموزنده‌ی حج، دلهایتان را که خانه‌ی خدا و امانت او است، به او بسپرید و از شرک و زَیغ[25] و زنگار تطهیر کنید و پیمان «اَلَم اَعهَ‌ـد اِلَی‌ـکُـم یّْبَ‌ـنیِّ ءادَمَ اَن لا تَع‌ـبُدُوا الشَّیطـّْن»[26] را تجدید نمایید و با تمسّک به فرمان «فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الاَوثان»[27] به بشارت «وَالَّذینَ اجتَنَبُوا الطّاغوتَ اَن یَعبُدوها وَ اَنابوِّا اِلَی اللهِ لَهُمُ البُشرىّْ»[28] سرافراز گردید.

خدایان بی‌جان، نماد خدایان جاندار حاکم بر انسان

… یک نام و به عنوان یک شعار ذکر شده: جامعه‌ی توحیدی. خصوصیّت جامعه‌ی جاهلی این است که در آن توحید نیست، در آن عبادت و پرستش و عبودیّت ــ عبودیّت، تعبیر بهتری است که در فارسی به جای عبادت استعمال بشود و از پرستش و مانند اینها بهتر است ــ برای خدای یکتا نیست؛ عبودیّت برای خدایان است؛ یا خدایان بتی به شکل بت چوبی و سنگی و فلزّی و غیره، و یا خدایان جاندار که خدایان بی‌جان هم سمبل‌های خدایان جاندار هستند؛ خدای بی‌جان رمز خدای جاندار است. پس در جامعه‌ی جاهلی توحید وجود ندارد. در جامعه‌ی جاهلی، ارباب متفرّقون[12] بر مردم حکمروایی میکنند؛ یعنی ذهن انسان، جسم انسان، تفکّر و اندیشمندی انسان، ثروت انسان، نیروی کار انسان و خلاصه‌ همه‌ی مایه‌هایی که در انسان وجود دارد، در جامعه‌ی جاهلی در تصرّف …

شرک، بدبختی بشر در زمان پیامبر (ص) و ظهور اسلام

… تکرار گفت ما آمده‌ایم به کشور و مملکت و قلمرو حکومت شما، «لِنُخرِجَ النّاسَ مِن عِبادَةِ العِبادِ اِلی عِبادَةِ اللهِ»[13]تا مردم را از بندگی بندگان به بندگی پروردگارِ بندگان سوق بدهیم. آمدیم مردم را از ظلمات شرک به نورِ نورستانِ توحید دعوت کنیم و بکشانیم. بدبختی بشر، شرک بود در زمان پیغمبر و ظهور اسلام.

اضطراب و دغدغهٔ همیشگی مشرک و محرومیت از معرفت

… گوهرِ بینش بشر، زندان و سیاه‌چالی محسوب می‌شود، آنان را از این ظلمت‌ها می‌رهاند و به نور، چه نوری؟ نور معرفت، دانش و ارزش‌های انسانی می‌رساند. خدا با مؤمن این کار را می‌کند. هرگز غیر مؤمن را، بی‌ایمان را، شک و تردیدگرا را، کافر ناسپاس را به نور نمی‌رساند؛ لذا مشرک همیشه مضطرب است، مشرک همیشه دغدغه دارد، مشرک همیشه زندگی‌اش زندگیِ توأم با اضطراب است، برایش نورانیت نیست، معرفت واقعی نیست، شناخت درست نیست، به هرجا برسد. ﴿وَ الَّذينَ كَفَروا﴾، اما کفار چطور؟ کفار یعنی آن‌کسانی‌که عقیدۀ دینی و مکتب دین را ناسپاسی کردند، این ارمغان هدیۀ الهی را با ناسپاسی رد کردند، کافرنعمتان. دقت کنید در این تعبیرات فارسی که عرض می‌کنم، اینها نشان می‌دهد که ریشۀ لغت کجاست و چگونه شده که این …

قراردادن بی‌دلیل شریک و رقیب برای خدا در ملک و حکومت و خلق و امر

… در نسخۀ من، آقایان تصحیح کنید.) ﴿وَ كَيفَ اَخافُ ما اَشرَكتُم وَ لا تخَافونَ اَنَّكُم اَشرَكتُم بِاللهِ ما لَم يُنَزِّل بِهِ عَلَيكُم سُلطاناً﴾. اینجا خوب روشن می‌شود که با ابراهیم چه بحث و مجادله‌ای داشتند. ابراهیم می‌گوید چطور، من بترسم؟! شما باید بترسید. من از آن‌کسانی‌که شما بی‌دلیل، شریک خدا و رقیب خدا در مُلک و حکومت و فرماندهی و خلق و امر قرار دادید، بترسم، درحالی‌که خدا مرا هدایت کرده، برایم مطلب روشن است؛ و شما از اینکه کسانی را بی‌دلیل، بی‌منطق، بی‌جهت، بدون اینکه هیچ موجب عقلایی وجود داشته باشد، شریک و رقیب و همگام پروردگار عالم قرار داده‌اید، نترسید؟ شما باید بترسید، نه من. از اینجا معلوم می‌شود که آنها در بحثِ با ابراهیم می‌گفتند: بترس! بترس! حالا از چه کسی بترس؟ از چه بترس؟ آیا از شرکای بی‌جان خدا یا از شرکای جاندار خدا یا از هر دو، اینها دیگر معلوم نیست. کدام شرکا را می‌گفتند باید از آنها ترسید، اینها …

بی‌حجتی و بی‌برهانی مشرکان در شریک‌قراردادن برای خدا

﴿وَ كَيفَ اَخافُ ما اَشرَكتُم﴾ چگونه بترسم از آنچه شما شریک خدا قرار داده‌اید، ﴿وَ لا تخَافونَ اَنَّكُم اَشرَكتُم بِاللهِ﴾ و نترسید شما از اینکه برای خدا شریک قرار داده‌اید؟ ﴿ما لَم يُنَزِّل بِهِ عَلَيكُم سُلطاناً﴾ چیزی که بر آن هیچ حجت و دلیلی ندارید. ترجمه‌ای که اینجا نوشتیم این است: چگونه من از آنچه شما شریک خدا قرار داده‌اید بترسم و شما از اینکه بدو شرک آورده‌اید نترسید؟ با اینکه شما را هیچ حجت و برهانی در این نیست.

پذیرش معبودیت غیر خدا، گناه و عمل برخلاف حق

… در خودِ خانۀ کعبه آویزان و قرار داده شده بود، سیصدوشصت‌تا عروسک. همین‌قدر هم عروسک‌های جاندار در دنیا، داشتند فرمانروایی می‌کردند؛ چطور الهی نیست! پس اینی‌که می‌گوید ﴿لااِلهَ اِلّا هُوَ﴾ جز او الهی نیست؛ یعنی اله واقعی نیست، اله قانونی نیست، اله حقیقی نیست؛ یعنی هرکس دیگر را غیر از الله به الوهیت ـ به آن معنایی که گفتم ـ به معبودیت پذیرفتید، گناه کردید، برخلاف حق، عملی انجام دادید؛ چون جز الله هیچ‌کس شایستۀ معبود بودن و الوهیت نیست.

کیفر بندگی و پیروی از غیر خدا در قیامت، به‌عنوان ضد توحید

اینجا مطلبی که در این آیه مورد نظر بود، این بود که آن‌کسانی‌که آنجا دارند چوب می‌خورند، چوبِ عبودیت غیر خدا را می‌خورند، چوبِ این را می‌خورند که بنده و بردۀ غیر خدا شدند؛ یعنی چیزی غیر توحید و ضد توحید، درحالی‌که قرآن تعبیرش ﴿اتَّبِعوا﴾ است، دنباله‌روان، پیروان.

حال رقیبان پنداری خدا و پیروانشان در قیامت

اولین سخن عتاب‌آمیزی که در قیامت نفیِ قدرت معبودانِ غیرخدا را واضح می‌کند، همین است، در جایِ خود! ببینید، این در قیامت چه اثری خواهد داشت؟ به من و شما دارد این‌جوری می‌گوید؛ می‌گوید آن رقیبی که برای خدا تصور کرده بود آن عربِ مشرک یا آن عجمِ مشرک، چه ایرانی‌اش، چه رومی‌اش، چه حبشی‌اش، چه هندی‌اش، چه مصری‌اش، آن رقیبی که برای خدا تصور کرده بود و او را به رقابت و شرکت با خدا انتخاب کرده بود، در قیامت وضعش این است؛ او و پیروانش، با ایستِ الهی، با خطابِ عتاب‌آمیز و قهرآمیزِ الهی، یک کناری می‌ایستند.

بهانه‌تراشی و عذرسازی انسان برای شرک خود

… خواهد شد. همۀ آن چیزهایی که به‌عنوان یک انگیزه‌ای برای اطاعت غیر خدا در دل انسان بود، فراموش می‌شود. همۀ آن چیزهایی که به‌صورت بهانه و عذری برای عبودیت غیر خدا در دلِ انسان بود و آدم فکر می‌کرد که در قیامت حربۀ دست او خواهد شد، از دست انسان گرفته خواهد شد. انسان گاهی اوقات برای اینکه برای شرک خود بهانه‌ای بتراشد و عذری بیندیشد، فکرها و پندارها و خیال‌ها می‌کند و پیش خودش بهانه‌ها پیدا می‌کند. عذرهایی موجّه و شرعی درست می‌کند. روز قیامت که روز دادگاه است، تا انسان می‌آید این عذرها را اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم ردیف کرده، بشمرد، می‌بیند که همه‌اش نیست، همه‌اش پوچ، همه‌اش خراب، همه‌اش باطل. ﴿وَ ضَلَّ عَنهُم ما كانوا يَفتَروَ﴾، و احتمال دیگری در معنای آیه؛ انسان در دنیا پشتیبان‌ها، …

بی‌پروایی در شریک کردن غیرخدا در اطاعت و عبودیت

خب، حالا که خداست، ﴿فَقُل﴾، همین‌جا گریبانشان را بگیر پیغمبر ما، ای مُبشّر دعوت ما، ای مسئولِ کمالِ انسان، ﴿فَقُل﴾ بگو: ﴿اَفَلا تَتَّقونَ﴾؟ آیا تقوا و پروا نمی‌کنید؟ یعنی چه؟ یعنی پروا نمی‌کنید از این خدای عظیم، از این خدای عظمت‌آفرین، که غیر او را در اطاعت، در عبودیت شریک او قرار می‌دهید؟ ببینید، اگر تدبیر تکوینی[17] عالم به دست اوست، چرا تدبیر تشریعی[18] عالم به دست او نباشد؟ من یک‌وقتی در آن مسجد،[19] سورۀ تبارک را معنا می‌کردم، یادتان هست؟ ﴿تَبارَكَ الَّذى بِيَدِهِ المُلكُ وَهُوَ عَلىٰ كُلِّ شَيءٍ قَديرُ ﴿١﴾ الَّذى خَلَقَ المَوتَ وَالحَياةَ …

رد هدایتگری شریکان خدا

… قرار دادید، آیا کسی هست که مردم را به‌سوی حق هدایت بکند؟ اینجا جواب این مشرکین چیست؟ ممکن است اینها در جواب بگویند بله؛ اصلاً اینهایی که ما انتخاب کردیم، حق، اصلاً حقّ مجسمند خودشان؛ هدایت که هیچ، بالاتر از هدایت هم می‌کنند. لذاست که جواب آنها نقل نمی‌شود. غلط می‌کنند، آنها غلط می‌کنند که برای شریکانِ خدا هدایتگری قائلند. تو خودت در جوابشان بگو: ﴿قُلِ اللهُ يَهدي لِلحَقِّ﴾ بِ بگو خداست که هدایت و راهبری می‌کند انسان‌ها و خِرَد‌ها را به‌سوی حق. چرا؟ برای خاطر اینکه حق را خدا آفریده. دقایقِ حق را خدا می‌داند و خدا مردم را به حق دعوت می‌کند. کسی که در‌مقابل خدا بود، قهراً …

آوردن نام معبودان و قدرت‌های دنیایی در آغاز کارها

ثانیاً، مسئلۀ ذبح و تذکیه[27] را درست بشکافیم. یعنی چه که نام خدا در هنگام ذبح کردن حیوانی که می‌خواهد انسان او را بخورد، باید آورده بشود. می‌دانید که مشرکان و قبایل و ملت‌ها و امت‌هایی که از توحید بی‌نصیب بودند، در هر مناسبتی، در هر موقعیتی، برای هر کاری، نام آن معبودان را می‌آوردند. «بِسمِ المَسيح»[28] مثلاً، همچنانی‌که در روایات دارد در مورد مسیحی‌ها. و می‌دانیم که بت‌های دنیایی، قدرت‌های دنیایی هم، همیشه سعی می‌کنند نام خودشان را در افتتاح و سرآغاز و دیباچۀ هر کاری جا بزنند. هر کاری که به نام غیر خدا شروع شد، دارای جهت غیر خدایی‌ست قهراً. وقتی شما کاری را برای خاطر پول، برای خاطر هوای نفس، برای خاطر مسائلی از‌این‌قبیل شروع کردید، با آن نام، با آن یاد؛ این قهراً جهتش هم، جهتِ همان چیزی است که نام و یادِ او را در حین شروع این کار …

رد باور به آفرینش دو گروه انسان به دست دو خدا

اسلام آمد اعلان کرد که خدایانی نیست، خدایان غلط است؛ خداست. آنهایی که تصور می‌کردند که دو خدا، دو گروه انسان را آفریده‌اند، با دو گونه تمایزات و مشخصات، اشتباه کرده‌اند. یک خداست، همۀ عالم را هم او آفریده، تدبیر جهان و جهانیان یکسره در قبضۀ قدرت اوست و او همه را برابر آفریده. او همه را از یک اصل، از یک طینت، از یک فطرت، از یک ریشه و منشأ مادی درست کرده. آیات قرآن در این زمینه فراوان است؛ ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ اعبُدوا رَبَّكُمُ …

پیدایش دو گروه در جامعه، نخستین اثر فلسفهٔ دوخدایی

خالق و معبود و مدبّر امور همگان خداست. این یک حرف اسلامی‌ست. خالق همه یک نفر است، خداست. می‌گویید چه فرق می‌کند؟ خیلی فرق می‌کند. اگر چنانچه ما قائل شدیم که خالق دو تاست نه اینکه اگر ما قائل شدیم، بحث طلبگی نمی‌خواهم بکنم، فرضی ـ آن اجتماعی و آن فلسفۀ دو خدایی، دو خدایی بودنش، اولین تأثیری که می‌بخشد این است که دو گروه در اجتماع به‌وجود می‌آیند. وقتی ما یک خدایی هستیم، معنایش این است که مردم جامعه همه یک صفند، یک گروهند، یک طبقه‌اند، برادر و در کنار همند. کار به لازمۀ این جمله دارم، کار به لوازم آن فلسفۀ منسوخ باستانی ندارم. می‌خواهم توجه کنید که وقتی ما معتقدیم خدا یک است، یعنی چه. خدا یک است و دو …