رفتن به محتوای اصلی

سیرهٔ اهل‌بیت (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

روش زندگی، موضع‌گیری و مبارزهٔ امامان معصوم (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

بنده دو سه سال قبل در یکی از همین جلسات گفتم ما یک انقلاب اسلامی داشتیم، بعد نظام اسلامی تشکیل دادیم، مرحله‌ی بعد تشکیل دولت اسلامی است، مرحله‌ی بعد تشکیل کشور اسلامی است، مرحله‌ی بعد تشکیل تمدن بین‌الملل اسلامی است. ما امروز در مرحله‌ی دولت اسلامی و کشور اسلامی قرار داریم؛ باید دولت اسلامی را ایجاد کنیم. امروز دولت ما - یعنی مسؤولان قوه‌ی مجریه، قوه‌ی قضاییه، قوه‌ی مقننه، که مجموع اینها دولت اسلامی است - سهم خوبی از حقایق اسلامی و ارزشهای اسلامی را دارد؛ اما کافی نیست؛ اولش خود من. باید بیشتر به سمت اسلامی شدن، مسلمان شدن و مؤمنانه و مسلمانانه زندگی کردن برویم. باید به سمت زندگی علوی برویم. رفتن به سمت زندگی علوی معنایش این نیست که اگر آن روز لُنگ میبستند و راه میرفتند، امروز هم لُنگ ببندیم و راه برویم؛ نه، امروز دنیا پیشرفته است. باید روح زندگی علوی - یعنی عدالت، تقوا، پارسایی، پاکدامنی، بیپروایىِ در راه خدا و میل و شوق به مجاهدتِ در راه خدا - را در خودمان زنده کنیم؛ باید به سمت اینها برویم؛ این اساسِ کار ماست. و به شما عرض کنم، در آن صورت کارآمدی جمهوری اسلامی هم مضاعف خواهد شد؛ چون مشکل اساسییی که ممکن است برای نظام اسلامی پیش بیاید، کارآمدی در نگاه جهانی است؛ بگویند آیا توانستند این کار را بکنند، توانستند آن کار را بکنند؟ اگر ما قدم‌به‌قدم تحول درونی خود را جدی بگیریم و پیش ببریم و پایبندی خود را به ارزشها و اصولِ خود عملاً نشان دهیم، کارایی و توفیقات ما هم بیشتر خواهد شد. البته دشمنان نمیخواهند؛ جنجال و هیاهو میکنند؛ اهمیتی هم ندارد.

شاهدها (۱۴۵ پاراگراف)

تقویت دعوت شعری از سوی ائمه (ع)

ببینید، اصلاً با یک هنر، با یک ذوق، با ارائه‌ی سخن به شکل خاصّی، دل را متوجّه میکند. این شعر است. اهمّیّت شعر این است. این هم رفتار ائمّه (علیهم السّلام) که دعوت شعری را تقویت میکردند.

تاریخ مظلوم حیات اهل‌بیت و کاوش محققان در آن

خداوند را با همه‌ی وجود سپاسگزارم که بار دیگر مجمعى از اندیشمندان و صاحب‌نظران به بحث و فحص[2] در تاریخ مظلوم حیات اهل‌بیت (علیهم السّلام) قیام کرده و مقطعى از زندگینامه‌ی مشعشعِ ۲۵٠ ساله‌ی ائمّه‌ی هدا و مُثُل[3] علیا را مطمح[4] انظار کاوشگرانه‌ی محقّقان و دانشمندان ساخته است.

دورهٔ چهارم از امام سجاد (ع) تا امام عسکری (ع) و مراحل آن

امام موسی‌بن‌جعفر (علیهما السّلام) نیز همه‌ی زندگى خود را وقف این جهاد مقدّس ساخته بود؛ درس و تعلیم و فقه و حدیث و تقیّه و تربیتش در این جهت بود. البتّه زمان او ویژگی‌هاى خود را داشت؛ پس جهاد او نیز به تناسب زمان، مختصّاتى می‌یافت؛ عیناً مانند دیگر ائمّه‌ی هشت‌گانه‌ی از زمان امام سجّاد (علیه السّلام) تا امام عسکرى (علیه السّلام) که هر یک یا هر چند نفر، مختصّاتى در زمان و به تبع آن در جهادِ خود داشتند و مجموعاً زندگى آنان دوره‌ی چهارم از زندگى ۲۵٠ ساله را تشکیل میدهد که خود نیز به مرحله‌هایى تقسیم میگردد.

لزوم پژوهش محققان در جهاد ائمه برای آشکار شدن راه کمال مسلمین

جاى آن است که این بحث اساسى از این دیدگاه مورد توجّه فضلا و محقّقان قرار گیرد و در آئینه‌ی این دوران پُرشکوه و این مجاهدت بی‌نظیر، راه کمال مسلمین و مخصوصاً پیروان و دوستداران اهل‌بیت پیامبر (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) آشکار گردد. بی‌شک مجامعى از این قبیل، فرصتهاى مغتنم و دیریابى را در اختیار پژوهندگان این حقیقت میگذارد.

احیای ابعاد شخصیت پیامبر (ص) و امام صادق (ع) در وجود خود

این میلاد مسعود را که هم انتسابى به نبىّ مکرّم اسلام حضرت محمّدبن‌عبدا‌لله‌ (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله و سلّم) و هم نسبتى به امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) دارد، به همه‌ی شما آقایان و به همه‌ی ملّت ایران تبریک عرض میکنم. مهم این است که ما به‌عنوان ادامه‌دهندگان راه آن بزرگواران ‌-که لااقل ادّعاى ما این است و مردم دنیا ما را به این شناخته‌اند- سعى کنیم ابعاد گوناگون آن شخصیّت‌هاى عظیم و الهى را در وجود شخص خودمان، ولو به نحو ضعیف به وجود بیاوریم و احیا کنیم. کافى نیست که مجاهدان فی‌سبیل‌ا‌لله‌ و مبارزان در راه حاکمیّت اسلام، در فکر ساختن جامعه و نظام اسلامى باشند ‌-اگرچه این یک وظیفه‌ی اعلىٰ و یک واجب بزرگ و شاید اصلی‌ترین واجبات یک مؤمن و مسلم است- امّا در کنار مجاهدتى که براى ایجاد نظام اسلامى و تکمیل آن و …

فشار و شهادت ائمه به‌سبب دو حرکت فکری و سیاسی

حرکت دوم هم اگر چه ماهیت دینى داشت و جزو دین بود، اما یک نماى سیاسى و یک حرکت سیاسى بود، که با هر دوى این حرکتها دستگاههاى ظلم و جور مخالف بودند، از آنها مى‌ترسیدند، و به همین دلیل هم بود که ائمه‌ى ما علیهم‌السّلام را مورد آن فشارها قرار مى‌دادند، و عاقبت هم آنها را به شهادت مى‌رساندند. این دو حرکت عظیم را امام سجاد در موقعیتى و در شرائطى انجام مى‌داد که اختناق در اعلى درجه‌ى شدت بود در جهان اسلام، چون حادثه‌ى عاشورا مردم را ترسانده بود، به دنبال آن واقعه‌ى حرّه و قتل عام مردم مدینه و سختگیریهاى مروان و عبدالملک آنچنان دهان مردم را بسته بود، …

دعوت به جمع‌بندی زندگی سیاسی ائمه به‌عنوان درس و الگو

و امیدوارم که خدای متعال توفیق بدهد تا برادرانی که علاقه‌ی به این کار دارند، دنبال این مسئله را بگیرند. بنده [در این زمینه] کارهای زیادی کردم؛ متأسّفانه امروز فرصت نمیکنم آن کارها را جمع‌بندی کنم و مجالش را ندارم و ای کاش که صاحب‌همّت‌هایی پیدا بشوند و این کار را دنبال کنند، ادامه بدهند و زندگی سیاسی ائمّه (علیهم ‌السّلام) جمع‌بندی‌شده به دست مردم برسد، و ما بتوانیم [این] زندگی را به‌عنوان درس و الگو در اختیار داشته باشیم، نه‌فقط به‌عنوان یک خاطره‌ی جاودانه.

زندگی ائمه درسی پرمغز و معرفتی راهگشا برای امروز

...امروز که روز سالگرد شهادت حضرت ابى جعفرٍ الثّانى -محمّد بن علىٍ الجواد- (علیه و على آبائه السّلام) است، ایجاب میکند که مختصرى از زندگى این بزرگوار را عرض کنیم و همان‌طور که بارها من عرض کرده‌ام زندگى ائمه (علیهم‌السّلام) امروز براى ما یک درس پر مغز و پر مضمون و یک معرفت راه‌گشا است.

تبیین درست اسلام از اهداف اصولی ائمه (ع) پس از غربت اسلام

… از زبان آن دیگران هم هست. هر کدام از اینها که یک کاری انجام دادند، این در حقیقت کار آن دیگران هم هست. یک انسانی که دویست و پنجاه سال گوئی عمر کرده است. تمام کارهای ائمه در طول این دویست و پنجاه سال، کار یک انسان با یک هدف، با یک نیت و با تاکتیکهای مختلف است. ائمه (علیهم السّلام) وقتی که احساس کردند که اسلام رو به غربت افتاد و جامعه‌ی اسلامی تشکیل نشد، چند هدف را اهداف اصولی خود قرار دادند: یکی تبیین اسلام به شکل درست. اسلام از نظر آن کسانی که در رأس قدرت در طول این سالیان طولانی و درازمدت قرار داشتند، یک چیز مزاحم بود. اسلام پیغمبر، اسلام قرآن، اسلام جنگ بدر و حنین، اسلام ضد تجمل‌پرستی، اسلام ضد تبعیض، اسلام طرفدار مستضعفان، اسلام کوبنده‌ی مستکبران، به درد آن کسانی نمیخورد …

قرار نگرفتن عالم غیرسیاسی زیر چنین فشارها، نشانهٔ مبارزهٔ سیاسی امام کاظم (ع)

… را آنطور که در روایت هست، موسی بن جعفر به او گفتند که تو را خواهند خواست. و راجع به من از تو سئوال خواهند کرد که تو کجا دیدی موسی بن جعفر را، بکلی منکر بشو، بگو من ندیدم؛ همین‌جور هم شد. آن شخص زندانش کردند، بردند برای اینکه از او بپرسند موسی بن جعفر کجاست. شما ببینید زندگی یک انسان اینجوری، زندگی کیست. یک آدمی که فقط مسئله میگوید، معارف اسلامی بیان میکند، هیچ کاری به کار حکومت ندارد، مبارزه‌ی سیاسی نمیکند، که زیر چنین فشارهائی قرار نمیگیرد. حتی در یک روایتی من دیدم که موسی بن جعفر (علیه‌السّلام) در حال فرار و در حال اختفا در دهات شام میگشته: «وقع موسی بن جعفر فی بعض قری الشّام هاربا متنکرا فوقع فی غار»[5] که توی حدیث هست، روایت هست، که موسی بن جعفر مدتی اصلاً در مدینه نبوده است؛ در روستاهای شام …

عبور هوشمندانهٔ تشیع از گذرگاه‌های دشوار و ناکامی خلفا در نابودی امامت

ائمه در میان طوفان سخت این حوادث هوشمندانه و شجاعانه تشیع را همچون جریانی کوچک اما عمیق و تند و پایدار از لابلای گذرگاههای دشوار و خطرناک گذراندند. و خلفای اموی و عباسی در هیچ زمان نتوانستند با نابود کردن امام، جریان امامت را نابود کنند. و این خنجر برنده همواره در پهلوی دستگاه خلافت، فرو رفته ماند و به صورت تهدیدی همیشگی آسایش را از آنان سلب کرد. هنگامی که موسی‌بن‌جعفر پس از سالها حبس در زندان هارونی مسموم و شهید شد، در قلمرو وسیع سلطنت عباسی اختناقی کامل حکمفرما بود. در آن فضای گرفته که به …

تلاش ائمه برای به دست گرفتن حکومتی که از آنِ آنان بود

… است؛ رهبر و حاکم مردم است. البتّه اگر مردم دانستند و پذیرفتند، این حاکمیتِ حقیقی و این حاکمیتِ حقوقی، جنبه‌ی واقعی هم پیدا میکند؛ امّا اگر مردم ندانستند، نشناختند، یا نپذیرفتند، آن کسی که بحق، حاکم مردم است، از منصب حکومت برکنار میماند؛ امّا حاکم او است. لذا ما معتقدیم در دوران ائمّه‌ی معصومین (علیهم الصّلاة و السّلام) با اینکه آنها در جامعه به‌عنوان حاکم شناخته نشده بودند و پذیرفته نشده بودند، همه‌ی شئون حاکم، متعلّق به آنها بود و لذا بود که تلاش هم میکردند، فعّالیت هم میکردند و ما در مورد زندگی ائمّه (علیهم‌السّلام) و از جمله در مورد زندگی امام صادق از روی شواهد و قرائن تردیدناپذیر میدانیم که این بزرگواران تلاش میکردند تا حکومت را که متعلّق به آنها و از آنِ آنها است، قبضه کنند.

سابقهٔ جمع متشکل یاران خاص ائمه از زمان امیرالمؤمنین (ع)

… بنى‌امیه آنها را مى‌شناختند، با بدترین وضعى به شهادت مى‌رساندند و در میان یاران امام صادق کسانى هستند که با همین وضع، با شدت، در زیر شکنجه جان سپردند بدون این‌که حاضر باشند کلمه‌اى از اسرار امام صادق را بیان کنند. اینها آن جمع شیعیان خاص بودند، اصحاب نزدیک. البته این جمع از زمان امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام سابقه دارد؛ از بعد از شهادت امیرالمؤمنین و از هنگام صلح امام حسن با معاویه من نشانه‌هاى این جمع متشکل را که دور ائمه را مى‌گرفتند و کارهاى دشوار و حساس را انجام مى‌دادند دیده‌ام تا زمان حسین‌بن‌على علیه‌السّلام و بعد در زمان امام سجاد و بعد زمان امام باقر اما گسترش این جمع در زمان امام صادق بود. البته امام صادق در رابطه‌ى با این جمع با کمال تقیه رفتار مى‌کرد. دائماً به آنها سفارش مى‌کرد که اسرار او را برملا نکنند، افشا نکنند، حرفها را نزنند. بعضى خیال مى‌کنند اسرار امام صادق که مثلاً به معل‌بن‌خنیس یا دیگران، مى‌گوید آنها را نگویید، اینها اسرار الهى …

توصیه به پژوهش در زندگی مبارزاتی امام صادق (ع) به‌عنوان اسوه

… که آن حضرت را بکشند، اما معنویت امام صادق و ابهت و متانت الهى و معنوى آن حضرت مانع شد تا این‌که بالاخره در سن ۶۵ سالگى، امام صادق را مسموم کرد و حضرت در مدینه، در میان فرزندان و دوستان خود شهید شدند و رحلت کردند و جهان اسلام داغدار شخصیت عظیم امام صادق شد. بنده به همه‌ى برادرانى که توان تحقیق دارند، توصیه مى‌کنم که در زندگى این امام بزرگوار با این دید جدید، یعنى دید چهره‌ى تلاشگر و پرخاشجو و مبارزه‌گر امام صادق، یک نگاه بکنند بار دیگر این بزرگوار را از لابه‌لاى اخبار و روایاتى که در زندگى آن حضرت وارد شده است بشناسند. زندگى آن حضرت براى ما مردم مسلمان درس و اسوه‌ى بسیار ارزنده و بزرگى است.

مبارزه با دستگاه خلافت و گردآوری شیعیان در کنار بیان معارف و احکام

امام باقر از سال ۹۴ یا ۹۵ [امامتشان را] شروع کردند، تا سال ۱۱۴ که سال شهادت ایشان است؛ یعنی نوزده یا بیست سال. در دوران این بیست سال، مبارزه‌ی فکری و عقیدتی را، که شامل بیان قرآن و بیان حدیث و بیان احکام و بیان معارف و بیان تکالیف شرعی و اخلاقیّات و مانند اینها است، و خطّ سیاسی را که مبارزه‌ی با دستگاه خلافت و جمع کردن مردم و سرجمع کردن شیعیان و شیعه کردن [مردم است] -یعنی وابسته به دستگاه امامت کردنِ هر چه ممکنِ بقیّه‌ی مسلمانها- ادامه دادند؛ امام باقر این دو خط را، این دو محور اساسی را، ادامه دادند.

توجیه‌پذیری موضع‌گیری‌های گوناگون ائمه با فهم معنای امامت

مسئله‌ی امامت اساساً اگر درست بررسی بشود، یعنی مفهومی به نام امامت در مجموعه‌ی یک مکتب دانسته بشود و شناخته بشود، نه فقط قضیّه‌ی عاشورا و انقلاب حسینی و قیام حسینی بلکه تمام موضع‌گیری‌های ائمّه‌ی دیگر ما ــ چه امیرالمؤمنین در موضع‌گیری‌های گوناگونش و چه امام حسن در قضیّه‌ی جنگ و سپس صلح، چه امام حسین در ماجرای ده سال سکوت ظاهری در زمان معاویه و سپس یک قیام آن‌چنانی و چه ماجرای امامان بعدی، یعنی از امام سجّاد (صلوات اللّه علیه) تا امام عسکری ــ با فهمیدن معنای امامت، به نظرم قابل توجیه میشود. امامت به طور خلاصه ــ آنچه میتوانیم درباره‌اش کمی صحبت بکنیم ــ با این تعبیر قابل فهمیدن و فهماندن است که بگوییم ادامه‌ی نبوّت است. نبی با یک فکر نو، با یک ایدئولوژی مترقّی، با یک رسالت، با یک پیام، در اجتماع جاهلی ظهور میکند. این تعبیراتی که داریم، همه …

اهل گریه بودن امامان و ترغیب شاعران به مرثیه‌سرایی

… اشکى بدهد و چشم انسان قطره‌ى اشکى بچکاند، این مثل همان آب کبابى است که آتش را تیزتر و تندتر میکند؛ این عقده نیست، سلاح است؛ لذاست که گریه جزو کارهاى معمولى شیعیان صدر اوّل است که همه‌ی آنها در راه ستیزه‌گرى بودند، همه‌ی آنها در راه عاشورا قدم برمیداشتند. امام جعفر صادق اهل گریه است؛ امام رضا (صلوات‌الله‌‌علیه) اهل گریه است؛ شعرا را وادار میکنند و میگویند این قصائد بلند را بگویید، بروید گروه‌ها را به یاد گذشته‌ى تشیّع بگریانید که با این گریه، آتششان مشتعل‌تر و برافروخته‌تر بشود. توّابین آمدند اینجا مبالغ زیادی گریه کردند؛ هرچه بخواهید. گمانم گفته‌ام یک شبانه‌روز یا دو شبانه‌روز -نوشته‌اند در تواریخ، بنده یادم رفته- اتّصالاً اشک [ریختند]؛ بعد از این گریه‌ها بود که دست به دست هم دادند، تصمیم گرفتند که بروند تا جانشان را در راه خدا …

خطر متعارض پنداشتن سیرهٔ امام حسن، امام حسین و امام سجاد (ع)

این بزرگواران یک واحدند، یک شخصیتند. شک نمی‌شود کرد که هدف و جهت آنها یکی است. پس ما به‌جای اینکه بیاییم زندگی امام حسن مجتبی علیه‌السلام را جدا و زندگی امام حسین علیه‌السلام را جدا و زندگی امام سجاد علیه‌السلام را جدا تحلیل کنیم ـ تا احیاناً در دام این اشتباه خطرناک بیفتیم که سیرۀ این سه امام به‌خاطر اختلاف ظاهری باهم متعارض و مخالفند ـ باید یک انسانی را فرض کنیم که 250 سال عمر کرده، و در سال یازدهم هجرت قدم در یک راهی گذاشته و تا سال دویست‌وشصت هجری این راه را طی کرده.

تاکتیک‌های گوناگون و عقب‌نشینی حکیمانه در حرکتی بلندمدت با هدف واحد

تمام حرکات این انسان بزرگ و معصوم با این دید قابل فهم و قابل توجیه خواهد بود. هر انسانی که از عقل و حکمت برخوردار باشد ـ ولو نه از عصمت ـ در یک حرکت بلندمدت، تاکتیک‌ها و اختیارهای موضعی خواهد داشت. گاهی ممکن است لازم بداند تند حرکت کند و گاهی کُند، گاهی حتی ممکن است به عقب‌نشینی حکیمانه دست بزند، اما همان عقب‌نشینی هم ازنظر کسانی که علم و حکمت و هدف‌داری او را می‌دانند، یک حرکتِ به جلو محسوب می‌شود. با این دید، زندگی امیرالمؤمنین با زندگی امام مجتبی با زندگی حضرت ابی‌عبدالله، با زندگی هشت امام دیگر ـ تا سال دویست‌وشصت ـ یک حرکت مستمر است. این را بنده در آن سال متوجه شدم و با این دید وارد زندگی آنها شدم، یک‌بار دیگر نگاه کردم و هرچه پیش رفتم این فکر تأیید …

ضرورت روشن شدن زندگی سیاسی ائمه (ع) و بازخوانی روایات و تاریخ

… و احکام زکات و احکام حج و اخلاقیات اسلامی و معارف و اصول دین و عرفان و این چیزها را به آنها بیان کنند، و همین و بس؛ یا نه، غیر از این چیزهایی که گفته شد و روح آنچه که گفته شد، یک چهارچوب دیگری در زندگی ائمه است که آن همان زندگی سیاسی ائمه علیهم‌السلام است؟ این یک مطلب بسیار مهمی است که باید روشن بشود. البته در فرصت‌های کوتاه جای بحث استدلالی و مشروح نیست. من رئوس مطالب را عرض می‌کنم برای اینکه آن‌کسانی‌که شوق دارند دنبال این مسئله بروند، با این چهارچوب یک‌بار دیگر روایات را نگاه کنند و کتب تاریخ را ببینند، آن‌وقت معلوم می‌شود که زندگی موسی‌بن‌جعفر یا ائمۀ دیگر ما علیهم‌السلام چه حقیقتی است که امروز هم همچنان مبهم و ناگفته و ناشناخته است. ائمه علیهم‌السلام بعد از آنکه احساس کردند، که هدف پیغمبر برآورده نشد، یعنی «یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ»[6] انجام نگرفت، بعد از آنکه دیدند که تشکیل یک نظام اسلامی، تشکیل یک دنیای اسلامی آن‌طوری‌که پیغمبران خواسته بودند بعد از دوران صدر …

وحدت گفتار و کردار ائمه (ع) با هدف واحد و تاکتیک‌های مختلف

اینکه می‌گویم ائمه، یعنی همۀ ائمه، از امیرالمؤمنین تا امام عسکری علیهم‌السلام. بنده بارها گفتم زندگی ائمه علیهم‌السلام را که 250 سال طول کشیده، زندگی یک انسان به‌حساب بیاورید، یک انسان 250 ساله؛ از هم جدا نیستند، «کُلُّهُم نورٌ واحِدٌ»[7]. هرکدام از اینها که حرفی زدند، این حرف درحقیقت از زبان آن دیگران هم هست. هرکدام از اینها که کاری انجام دادند، این درحقیقت کار آن دیگران هم هست. یک انسانی است که 250 سال گویی عمر کرده است. تمام کارهای ائمه در طول این 250 سال کارِ یک انسان با یک هدف، با یک نیت، و با تاکتیک‌های مختلف است.

تبیین درست اسلام در همهٔ شئون جامعه، نه صرف نقل حدیث

… زشت نشان بدهند، اگر در این کشورها یک نویسندۀ آزادمنش پیدا بشود که کتابی بنویسد و دربارۀ وحدت اسلامی و دربارۀ برادری بین جماعات اسلامی در آن قلم‌فرسایی کند، این کار، یک کار سیاسی است درحقیقت؛ ضد دستگاه‌های حاکم است. ائمه یکی از قلم‌های درشت فعالیتشان این بود؛ احکام اسلامی را که بیان می‌کردند معنایش این نبود که احکام اسلامی در آن روز، در جامعۀ اسلامی گفته نمی‌شد؛ چرا، در هر گوشه و کناری از دنیای اسلام کسانی بودند که قرآن می‌گفتند، حدیث می‌گفتند، از پیغمبر نقل می‌کردند، هزاران حدیث را بعضی از محدثین بلد بودند، مخصوص مکه و مدینه و کوفه و بغداد و اینها هم نبود، در تمام اقطار[11] عالم اسلامی ـ شما نگاه کنید به تاریخ ـ در خراسان، فلان جوان دانشمند چندین‌هزار حدیث مثلاً تدوین می‌کند. در طبرستان، فلان عالم بزرگ چندین‌هزار حدیث از پیغمبر و از صحابه نقل می‌کند. حدیث وجود داشت، حکم اسلامی بیان می‌شد، آنچه بیان نمی‌شد تفسیر و تبیین درست اسلام در همۀ شئون و امور جامعۀ اسلامی بود که ائمه علیهم‌السلام می‌خواستند جلوی این را بگیرند؛ این یک کار، که از کارهای مهم ائمه علیهم‌السلام [بود].

سیاسی بودن تفسیر و بیان معارف و صفات امام از سوی ائمه (ع)

اگر ائمه علیهم‌السلام غیر از این دوتا کاری که گفتم هیچ کارِ دیگر نداشتند، کافی بود که ما بگوییم زندگی ائمه از اول تا به آخر یک زندگی سیاسی است. آنجایی‌که تفسیر هم می‌گویند، بیان معارف اسلامی را هم می‌کنند، درحقیقت یک عمل سیاسی انجام می‌دادند. آنجایی هم که دربارۀ خصوصیات امام حرف می‌زنند باز یک عمل سیاسی دارند انجام می‌دهند. یعنی ائمه تعلیماتشان اگر در همین دو خصوصیت، دو عنوان و دو موضوعی که گفتم خلاصه هم می‌شد، باز ائمه زندگی‌شان یک زندگی سیاسی بود، اما به این هم اکتفا نمی‌کردند. علاوه‌بر همۀ اینها، ائمه علیهم‌السلام حداقل از دوران امام حسن مجتبی به بعد یک حرکت زیرزمینی …

دشواری کار ائمه به‌سبب شعارهای دینی در دست مدعیان مذهب

… اسلام دور از تحریف و مبرّا از اینکه بازیچۀ دست هواها و هوس‌ها بشود این اسلام باقی ماند؛ منتها در شکل نهضت باقی ماند. و از زمان امام حسن علیه‌الصلاةوالسلام دوباره تفکر انقلابی اسلامی که یک دوره‌ای را طی کرده بود و به قدرت و حکومت رسیده بود، برگشت شد یک نهضت؛ البته در این دوره، کار این نهضت، به‌مراتب مشکل‌تر بود از دورۀ خود پیغمبر؛ چرا؟ زیرا شعارها در دست کسانی بود که لباسِ مذهب را بر تن کرده بودند، درحالی‌که از مذهب نبودند؛ مشکلی کار ائمۀ هدی علیهم‌السلام اینجا بود.

اصل بودن رضای خدا و انجام وظیفه در زندگی ائمه و امام حسن (ع)

… می‌آید یک کاری را انجام بدهند حاضرند عذاب و سَخَط[41] الهی را به خودشان جلب کنند. ننگ چیست؟ اصل این است که انسان رضای خدا را جلب کند. اصل این است که انسان وظیفه‌اش را انجام بدهد، ولو برگشتن از یک حرفی باشد، برگشتن از یک خطی باشد، عقب‌نشینی از یک موضعی باشد. هرچه که خدا می‌خواهد، هرچه که خدا راضی است؛ ببینید این یک اصل است در زندگی ائمه علیهم‌السلام در زندگی امام حسن هم همین‌طور. آن‌وقتی‌که امام حسن به‌خاطر ضرورت‌ها و فشار واقعیت‌ها ناچار شد صلح با معاویه را قبول بکند، درحالی‌که تا آن‌وقت مرتب لشکر می‌فرستاد، تحریض بر جنگ می‌کرد، و نیرو‌ها را جلب می‌کرد و نامه می‌نوشت و همۀ کارهایی که برای یک جنگ تمام‌عیار لازم است امام حسن انجام …

اقدام هر امام به آن واجب در صورت پیش‌آمدن زمینه در زمانش

حالا چرا امام حسین این کار را بکند؟ چون زمینۀ انجام آن واجب، در زمان امام حسین پیش آمد. اگر این زمینه در زمان امام حسین پیش نمی‌آمد؛ مثلاً در زمان امام علی‌النقی علیه‌السلام پیش می‌آمد، همین کار را امام علی‌النقی علیه‌السلام می‌کرد؛ حادثۀ عظیم، ذبح عظیم تاریخ اسلام می‌شد امام علی‌النقی علیه‌الصلاةوالسلام. اگر در زمان امام حسن مجتبی پیش می‌آمد، آن بزرگوار می‌کرد. اگر زمان امام صادق پیش می‌آمد، آن بزرگوار می‌کرد. در زمان قبل از امام حسین پیش نیامد، بعد از امام حسین هم پیش نیامد، در تمام …

برخورد ائمه با سررشته‌داران فکر و فرهنگ جامعه

یکی از شورانگیزترین مباحث زندگی ائمه علیهم‌السلام بحث از برخورد این بزرگواران با سررشته‌داران فکر و فرهنگ در جامعۀ اسلامی یعنی علما[41] و شعراست. اینها کسانی بودند که فکر و جهتِ ذهنی مردم را هدایت می‌کردند، و آنان را با وضعی که خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس می‌خواستند در جامعه حاکم باشد، عادت می‌دادند و نسبت به آن وضع مطیع و تسلیم می‌ساختند. این طرز برخورد در زندگی امام سجاد ـ همانند دیگر امامان (ع) ـ یک بخش جالب و مهم بود.

تجلی انسان مطلوب اسلام در زندگی ائمهٔ شیعه

امام باید با وجود خود، با تلاش خود، با چگونگی زندگی خود، با تمام منش‌ها و شیوه‌هایی که از خود بروز می‌دهد، نشان بدهد که اسلام چگونه انسانی را می‌خواهد بسازد. و این درست همان چیزی است که ما در ائمۀ شیعه می‌بینیم.

نقد محدود ماندن توجه به عمل معصوم در مسائل فردی

… و دانستیم که پیشوا و امام ما ـ که اگر در اینجا امام به‌معنای عام مورد نظر باشد، هم پیغمبر را شامل می‌شود و هم دوازده امام و پیشوای ما را ـ چگونه عمل می‌کرده، این شقّ سنت را هم پیدا کرده‌ایم. پس یکی دیگر از شقوق سنت، عمل معصوم است، یعنی آنچه او عمل می‌کرده؛ منتها تاکنون آنچه برای پیگیرانِ از اعمال و افعال معصوم مطرح بوده است، عمل اینها در مسائل فردی بوده؛ و این از بدبختی‌های اسلام بوده است، از انحراف‌های بزرگ اسلام بوده است.

طرح بحث مناسبات ائمه با شیعه، خلفا، علمای وابسته و امامزادگان شورشگر

ما ان‌شاءالله خواهیم دید که ائمۀ ما، روابط و مناسباتشان با شیعه چگونه بود، با خلفای زمان چگونه عمل می‌کردند، با علمای وابسته به خلفای زمان چگونه عمل می‌کردند، با عناصر افراطی موجود در جامعۀ اسلامی آن روز چگونه عمل می‌کردند، البته افراطی از نظر دستگاه‌های حکومتی؛ یعنی با امامزاده‌های شورشگر.