استبداد، فقر عمومی، اختلاف طبقاتی و منع آموزش مردم در دوران ساسانی
وضع کشور ایران هم در زمان قلمرو ساسانیان ــ که قلمرو بسیار وسیعىاى هم بوده ــ از وضع روم آن روز اگر نگوییم بدتر، بهتر نبود! آنجا هم همین وضعیّت [بود]؛ یک حکومتِ استبدادىِ صد درصد، فقر عمومى، اختلاف طبقاتى، عدم امکان آموزش علم براى مردم عادّی. داستان کفشگر فردوسى در شاهنامه را لابد شنیدهاید و خواندهاید؛ یک کفشگرى، کفشدوزى، حاضر شد مبالغ بسیارى پول بدهد، در مقابل اینکه به پسر او اجازه بدهند که تحصیل کند و بزرگانِ آن وقت با این مخالفت کردند گفتند نه، اگر پسرِ این تحصیل کند، عالِم خواهد شد، فردا جزو …
نبود معنویت، عدالت اجتماعی و علم در حکومتهای ساسانی و روم
… غیر از اینها البتّه تمدّنهایى در دنیا بود؛ تمدّن هند بود، تمدّن چین بود که آنها هم سوابق زیادى داشتند، امّا آنچه در سطح جهان و در پهنهى جهان محور و مرکز اصلى مدنیّت بشر محسوب میشد، در همین دو منطقه بود که یک بخش عظیمى از دنیا را تحت تسلّط خودشان داشتند. وضع این دو حکومت و دو نظام هم در نهایتِ بدى بود، فروغ علم در این کشورها خاموش بود؛ اگرچه در قرنهاى پیش ــ پیش از بعثت پیغمبر ــ دانشمندانى آمده بودند، حکمایى آمده بودند، لکن آنچه از آثار تعلیمات این دانشمندان و حکما براى این جوامع باقى مانده بود بسیار چیز اندک و ناچیزى بود؛ یعنى معنویّت در این جوامع نبود، صفاى انسانى نبود، عدالت اجتماعى نبود، نور علم و گرایش به علم نبود؛ اینها چیزهایى است که اگر انسان، همین حالا ــ با اینکه قرنهاى متمادى از آن دوران گذشته ــ به تاریخ آن دوران مراجعه کند، این را بروشنى درخواهد یافت.
غفلت پادشاهان ساسانی از انقراض و ویرانی قصرهایشان
… آیۀ شریفه را خواندند: «کَم تَرَکوا مِن جَنّاتٍ وَ عُیونٍ * وَ زُروعٍ وَ مَقامٍ کَریمٍ * وَ نَعمَةٍ کانوا فیها فاکِهیَ»[22] چه قصرهایی را، چه باغستانهایی را، چه کشتزارهایی را، چه جویبارهایی را گذاشتند و رفتند این قدرتمندان و پادشاهان. با چشم عبرت نگاه کردند. خب بله، آن روزی که ساسانیان در قصر مدائن و در آن شهر بزرگ، حکومت میکردند بر سرتاسر این کشور پهناور و عظیم، لابد نمیدانستند که یک روزی هم اینطور منقرض خواهند شد و اینها را خواهند گذاشت و به ویرانهای تبدیل خواهد شد و یادی از آنها در آنجاها نخواهد شد.
میراثبری از اشکانیان و میراث شدن برای دیگران
بعد [امیرالمؤمنین] فرمودند: «اِنَّ هَؤُلاءِ القَومَ کانوا وارِثیَنَ فَاَصبَحوا مَوروثیَنَ»[23] اینکسانیکه این دستگاه و این کاخ را ساختند، یک روز میراثبرِ قبلیها بودند. خب، ساسانیان آمدند اشکانیان را از صحنۀ روزگار زایل کردند. اردشیر بابکان آمد، اَردوان پنجم را از بین برد؛ دخترش را هم گرفت، مملکتش را هم گرفت، کاخش را هم گرفت؛ و شدند وارث قوم و سلسلۀ دیگری که قبل از آنها بودند. اما امروز «فَاَصبَحوا مَوروثینَ» حالا کسانی هستند که دیگران از آنها ارث میبرند همین تشکیلات را. اینطوری است دیگر، دنیا همین است دیگر، همیشه که بر یک قرار و بر یک روال نیست اوضاع. در آن فرصتی که انسان بهدست میآورد، بایستی هر کار میخواهد بکند، هر گُلی به …