رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بی‌رغبتی به دنیا و وارستگی از دلبستگی‌های مادی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۰
۱۳۵۹۱۴۰۰

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یکی از این دو صفحه، صفحه عدالت است؛ عدل و دادگری. یکی از بخشهای زیبای شخصیّت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، عدل است. ما ملت ایران - همه شیعیان و بخصوص ما مسؤولین - درباره عدل امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، باید بیشتر فکر کنیم. امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در نهج‌البلاغه راجع به عدالت بسیار سخن گفته است. آن‌قدر ماجرای عدالت در زندگی و بیان او برجسته است که میشود گفت کلِ‌ّ حکومت امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام را تحت تأثیر خود قرار داده است. این نکته برای ما معنای خاصی ندارد؟ صرف این‌که بگوییم از خصوصیات این بزرگوار یکی هم عادل بودن اوست، کافی است؟ این، نقطه‌ای است که ما باید روی آن خیلی تدبّر کنیم. نقطه دوم هم زهد است. زهد، یعنی بیاعتنایی به دنیا. بیاعتنایی به دنیا به معنی بیاعتنایی به تلاش دنیا نیست. چه کسی از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در دنیا پرتلاش‌تر بود؟ چه کسی بیشتر از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، از قدرت بازو، قدم، مغز، جسم، روح، مال و همه نیروهای خود برای ساختن یک دنیای خوب استفاده کرده است؟ اشتباه نکنیم! بیرغبتی به دنیا، به معنای پشت کردن به تلاش، سازندگی، مبارزه و ساختن جهان به شکل مطلوب نیست. آن زحمتها را باید کشید. کسی که بیرغبت به دنیاست، زاهد است؛ یعنی همه آن زحمتها را میکشد، مجاهده میکند، مبارزه میکند، خود را در میدانهای مبارزه حتّی به خطر هم می‌اندازد، تا پای جان هم پیش میرود، بازوی او، پای او، مغز او، جسم او، روح او و دارایی او هم - اگر دارد - در راه ساختن دنیای خوب مصرف میشود؛ منتها وقتی نوبت برداشتِ شخصی از خزانه دنیا میرسد، کم برمیدارد. این، معنای زهد است. پای شخص او وقتی به میان آمد و زندگی شخصی او وقتی مطرح شد، حظّ خود را از لذایذ مادّی کم میکند. این هم که کم میکند نه از این بابت که میخواهد غرایز مادّی را سرکوب کند؛ نه. در همان حدّی که طبیعت انسان است، به‌طور معمول لذّات و زیباییهای زندگی را هم مورد استفاده قرار میدهد؛ اما نه با ولع و نه مثل یک انسان حریص. از باب مثال، دو نفر بر سر سفره‌ای مینشینند. یکی میخواهد خود را سیر کند و بلند شود. لذا هر چه دم دستش باشد میخورد. نان بود یا خورش، فرقی نمیکند. مقصود این است که سدّ جوع کند؛ چون سدّ جوع لازم است. اما هدف نفر دوم، سدّ جوع نیست. نه این‌که نمیخواهد سدّ جوع کند. میخواهد سدّ جوع کند؛ اما خواهان تنوّع و تلذّذ هم هست. دست می‌اندازد به آن طرف سفره، دست می‌اندازد جلو دیگران و ظروف غذا را جلو خودش میکشد تا از همه نوع غذا به بهترین کیفیّت و بیشتر از همه، استفاده کند. این، همان است که مذموم است. و امّا، برداشت کم از دنیا و در مقابل، تلاشِ زیاد، نقطه دوم در زندگی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام است. خودِ او زاهد بود. به دیگران زهد را میآموخت و امر میکرد و خود از همه زاهدتر بود. این دو نقطه است که ما باید به آن توجّه کنیم: عدل علی و زهد علی.
البته بالاترین و واجبترین زهدها این است که انسان از حرام پرهیز کند؛ پارسایی کند؛ دامن را پاک نگه دارد و زهد بورزد. اما زهد از لذّات حلال هم، مرتبه بالایی است. البته افراد کمتری ممکن است مخاطب این خطاب باشند. امروز هم همان روز است - با تفاوتهایی در وضعیت زمان و خصوصیات تاریخی هر دوره، که مخصوص خود آن است - کسانی که دستشان میرسد، کسانی که میتوانند از زیباییها، تجمّلات، لذّات، تنعّمات و از گسترش روزافزون زندگی بهره‌مند شوند، باید آن خطابهای زهد امیرالمؤمنین را به یاد داشته باشند. البته این خطاب در مورد کسانی که مسؤولیتی دارند، شدیدتر و سنگینتر است. در مورد کسانی هم که مسؤولیتهای دولتی ندارند، همان خطاب هست، منتهی کمتر است؛ آنها بیشتر مخاطبند. اگر جامعه اسلامی ما که با این همه خطرات و دشمنیها روبه‌روست، اینها را مدّنظر و مورد توجّه دقیق قرار دهد؛ این را به صورت فرهنگ درآورد؛ همه آن را بدانند، بگویند و همه آن را بخواهند، آن وقتِ اعمال این چنین عدل و زهدی، به هیچ وجه نظام اسلامی را به خطر نمی‌اندازد؛ بلکه قویتر میکند. نظام اسلامی را قوی و آسیب‌ناپذیر میکند.
بیرغبتی به دنیا، با بنای دنیا - که خدای متعال این را وظیفه‌ی همه قرار داده است - منافات ندارد. دنیا را بسازید، زمین را آباد کنید، ثروت ایجاد کنید؛ اما دل نبندید، اسیر آن نشوید، غلام ثروت و پول و مال و منال نشوید، مقهور به آن نشوید، تا راحت بتوانید آن را در راه خدا انفاق کنید. آن توازن اسلامی، این است. از این قبیل، فراوان است که حالا اگر من بخواهم نمونه‌هایش را ذکر کنم، زمانِ زیادی می‌برد.

بی‌رغبتی به مظاهر فریبندهٔ دنیا به‌عنوان نشانه و خواستهٔ علمای دین

البتّه سِمه[17] و خواسته‌ى علماى دین عبارت بود و عبارت است و باید باشد از بى‌رغبتى به ظواهر و مظاهر فریبنده‌ى دنیا؛ این را ما باید از یاد نبریم؛ این خیلى مهم است. وَالّا دنیاى لذیذ و چرب و شیرین که اشتهاآور است و انسانى را که داراى احساسات است به خود جذب میکند، در اختیار هر کسی قرار گرفت، دو‌دستى آن را خواهد چسبید، اِلّا مَن عَصَمَهُ الله.[18] ...... [و اگر] وقتى که ممکن شد، دودستى چسبیدیم، خب فرق ما با دیگران چیست؟ در …

ضرورت وجود جمعی بی‌اعتنا به زر و زیور دنیا در جامعهٔ انقلابی

نکته‌ی اساسی آن است که این مواجهه و مقابله در جناح حق، به پایداری و هوشیاری و مقاومت و همان از منیت خارج شدنی که امام همیشه میگفتند، احتیاج دارد. باید مجموعه‌ی قابل توجهی از انسانها در جامعه‌ی انقلابی و حق باشد، که این زر و زیورهای دنیوی برایش ارزشی نداشته باشد. اگر ما این مجموعه را داشته باشیم، با تحمل مشاق، پیشرفت قطعی است.

بی‌اعتنایی مردان خدا به کامرانی‌های حقیر مادی

مردان خدا، آنان که بناى عظمت ملّت اسلام را پى افکندند و یاد و آثار وجود بابرکت خود را جاودان ساختند، بزرگ‌تر از آن بودند که کامرانى‌هاى حقیر مادّى بتواند چشم و دل روشن آنان را به خود کشیده، از هدفهاى والا غافل سازد.

زهد فوق‌بشری امیرالمؤمنین (ع) درسی برای فهم جهت حرکت

… نداریم که امیرالمؤمنین در خانه‌اش این‌جورى زندگى میکرده؛ نه، خوراک امیرالمؤمنین در یک کیسه‌ى سربه‌مُهر پیچیده بود ــ خوراک شخص خودش ــ مى‌آوردند، باز میکرد، میریخت، میخورد، بعد سر کیسه را مُهر میزد، میگذاشت آنجا؛ [اهل] خانه هم زندگى معمولى خودشان را داشتند. شخص امیرالمؤمنین اصلاً فوق طبیعت معمول بشرى است؛ مگر کسى میتواند این‌جور زندگى بکند؟ درس عجیبى است. این براى این است که من و شما جهت را بفهمیم. مرحوم علّامه‌ى طباطبائى (رضوان الله تعالى علیه) میفرمود ــ من این را از خود ایشان شنیدم؛ نمیدانم جایى هم ایشان نوشته‌اند یا نه ــ امام که به ما میگوید بیایید به طرف من، مثل آن کسى است که در قلّه‌ى کوهى ایستاده، به این مردمى که در دامنه هستند، میگوید بیایید …

بی‌اعتنایی به آنچه در دست مردم است و به زخارف دنیا، معیار عمل

… آقایان روحانیّون عزیز ما میدانند و دائماً توجّه باید داشته باشند که عمل بیش از زبان کارایى دارد. بهترین گویندگان و شیرین‌زبان‌ترین معلّمان و واعظان و بیان‌کنندگان، اگر عملشان بلنگد، همه‌ى این شیرین‌زبانى‌ها نقش ‌بر آب خواهد شد. باید ما عملمان را درست کنیم؛ همان بلندنظرى و طهارت و بى‌اعتنائى بما فى‌ ایدى ‌النّاس[5] و بى‌اعتنائى به زخارف[6] دنیوى و به بیش از آنچه به ما تعلّق میگیرد بر حسب قواعد اجتماعى؛ صلابت در بیان حقایق و اجراى حقایق و سست نشدن و نلرزیدن دست و پا؛ اینها آن معیارها است.

زهد امیرالمؤمنین (ع) به وصف قطب راوندی و جمع او میان اضداد

… و یکى دیگر از ابعاد شخصیّت امیرالمؤمنین است؛ پیشقدمىِ آن بزرگوار در همه‌ى کارهاى خیر که انسان در تاریخ زندگى آن حضرت برخورد میکند، یکى دیگر است؛ حکمت آن بزرگوار، فصاحت آن بزرگوار. شمارش رئوس این مطالب هم به‌آسانى ممکن نیست و در همه‌ى اینها در حدّ اعلىٰ است. قطب راوندى که از بزرگان علماى ما در قرن ششم است، درباره‌ى زهد امیرالمؤمنین میگوید: وقتى کسى سخن على (علیه ‌السّلام) در باب زهد را نگاه بکند و نداند که این سخن از علىّ‌بن‌ابى‌طالب است ــ یعنى از کسى است که بر بخش عظیمى از دنیاى آبادِ آن روز حکم میرانده است و آن ‌همه مسائل اجتماعى و سیاسى پیرامون او ریخته بوده ــ لایشکّ انّه کلام من لا شغل له بغیر العبادة؛ شک نمیکند که این سخن، سخن کسى است که در زندگى هیچ کارى جز عبادت نداشته، و لا حظّ له فى غیر الزّهادة؛ و هیچ کارى جز زهد انجام نمیداده. این، زهد امیرالمؤمنین است. تمام ابعاد شخصیّت او همین‌طور در اوج است. بعد میگوید: و هذه من مناقبه العجیبة الّتى جمع بها بین الاضداد؛(۷) این منقبت شگفت‌آور و عجیبى است که جمع بین اضداد کرده.

زهد امیرالمؤمنین (ع) و یاد ساده‌زیستی پیامبر اکرم (ص)

البتّه آن بزرگوار مکرّر اظهار کرده و گفته که من آنچه دارم، بخشى و رشحه‌اى[3] از آن چیزى است که نبىّ اکرم (صلّى‌ الله علیه و آله و سلّم) داشته و به من آموخته. در یکى از قضایاى مربوط به زهد امیرالمؤمنین، آن راوى‌اى که رفته خدمت حضرت، میگوید دیدم که این بزرگوار نان خشکى را با کیفیّت کذائى با زحمت میخورد، گفتم که یا امیرالمؤمنین! این‌قدر به خودت زحمت میدهى؟ گریه کرد، گفت: پدرم به قربان آن کسى ــ یعنى پیغمبر اکرم ــ که در تمام مدّت عمر یا شاید مدّت مثلاً حکومت، شکم خود را از نان گندم پُر نکرد![4] این وضع امیرالمؤمنین است و شاگردىِ او نسبت به پیغمبر. به هر حال، آنچه در مقابل ما است از حکومت امیرالمؤمنین، چیز عجیبى است! شاید یک علّتِ اینکه این خطوط زندگى امیرالمؤمنین در این چند سال برجسته است، این باشد که مخالفین عمداً سعى کردند نسبت به آن بزرگوار عیب‌جویى کنند، و از لابه‌لاى عیب‌جویى‌هاى آنها، حقایق زیادى …

خوردن آرد الک‌نکرده و مهر کردن کیسه برای اطمینان از طیب بودن غذا

… گندم بوده یا مال جو بوده؛ قاعدتاً مال جو باید باشد، چون امیرالمؤمنین این‌جورى بودند؛ به هر حال، آردِ الک[نکرده]. فَاَخافُ اَن یَنفَضَ فَیوضَعَ فیهِ مِن غَیرِه؛ میترسم که این کیسه را کسى باز کند، از غیر از آن آردى که خود من خریدم، چیزى داخل این کیسه بریزد. وَ اَنَا اَکرَهُ اَن اُدخِلَ بَطنى اِلّا طَیِّباً؛ و من خوش ندارم که در شکم خود غذائى وارد کنم که طیّب و پاکیزه نباشد؛ میخواهم غذاى پاکیزه بخورم؛ غذائى که از پول خودم است، مال خودم است و مال کسى در آن نیست. گندم را یا همین سویق را که میخرم، داخل این کیسه میکنم، درش را هم میبندم، [چون] میخواهم غذاى خودم را بخورم؛ نمیخواهم کسى غذاى دیگرى داخل آن کند؛ علّت این است. بعد حالا درس [را] ببینید: این فرماندار را حضرت کشانده اینجا، براى اینکه همین منظره را به او نشان …

لزوم حرکت در جهت زهد امیرالمؤمنین (ع) با وجود فاصله از قله

… گفتم یا امیرالمؤمنین! چرا شما میلرزید؟ هواى به این سردى، خب یک چیزى رویتان بیندازید. فرمود که من دوست نمیدارم از اموال شما چیزى بردارم؛ همین قطیفه را با خودم از مدینه آورده‌ام، و مایل نیستم که از اموال شما چیزى را استفاده کنم.[18] این وضع امیرالمؤمنین است. خب، او سر قلّه است، ما دو هزار پا، سه هزار پا، چهار هزار پا، پنج هزار پا پایین‌تر از آن قلّه! بالاخره در جهت او باید حرکت کنیم. این درس امیرالمؤمنین است به ما. خلاصه، هر چه از ابعاد زندگى این بزرگوار را که بخواهیم ما دنبال بکنیم، همین‌جور آموزنده و درس‌دهنده است.