رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بی‌رغبتی به دنیا و وارستگی از دلبستگی‌های مادی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۰
۱۳۵۹۱۴۰۰

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یکی از این دو صفحه، صفحه عدالت است؛ عدل و دادگری. یکی از بخشهای زیبای شخصیّت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، عدل است. ما ملت ایران - همه شیعیان و بخصوص ما مسؤولین - درباره عدل امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، باید بیشتر فکر کنیم. امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در نهج‌البلاغه راجع به عدالت بسیار سخن گفته است. آن‌قدر ماجرای عدالت در زندگی و بیان او برجسته است که میشود گفت کلِ‌ّ حکومت امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام را تحت تأثیر خود قرار داده است. این نکته برای ما معنای خاصی ندارد؟ صرف این‌که بگوییم از خصوصیات این بزرگوار یکی هم عادل بودن اوست، کافی است؟ این، نقطه‌ای است که ما باید روی آن خیلی تدبّر کنیم. نقطه دوم هم زهد است. زهد، یعنی بیاعتنایی به دنیا. بیاعتنایی به دنیا به معنی بیاعتنایی به تلاش دنیا نیست. چه کسی از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در دنیا پرتلاش‌تر بود؟ چه کسی بیشتر از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، از قدرت بازو، قدم، مغز، جسم، روح، مال و همه نیروهای خود برای ساختن یک دنیای خوب استفاده کرده است؟ اشتباه نکنیم! بیرغبتی به دنیا، به معنای پشت کردن به تلاش، سازندگی، مبارزه و ساختن جهان به شکل مطلوب نیست. آن زحمتها را باید کشید. کسی که بیرغبت به دنیاست، زاهد است؛ یعنی همه آن زحمتها را میکشد، مجاهده میکند، مبارزه میکند، خود را در میدانهای مبارزه حتّی به خطر هم می‌اندازد، تا پای جان هم پیش میرود، بازوی او، پای او، مغز او، جسم او، روح او و دارایی او هم - اگر دارد - در راه ساختن دنیای خوب مصرف میشود؛ منتها وقتی نوبت برداشتِ شخصی از خزانه دنیا میرسد، کم برمیدارد. این، معنای زهد است. پای شخص او وقتی به میان آمد و زندگی شخصی او وقتی مطرح شد، حظّ خود را از لذایذ مادّی کم میکند. این هم که کم میکند نه از این بابت که میخواهد غرایز مادّی را سرکوب کند؛ نه. در همان حدّی که طبیعت انسان است، به‌طور معمول لذّات و زیباییهای زندگی را هم مورد استفاده قرار میدهد؛ اما نه با ولع و نه مثل یک انسان حریص. از باب مثال، دو نفر بر سر سفره‌ای مینشینند. یکی میخواهد خود را سیر کند و بلند شود. لذا هر چه دم دستش باشد میخورد. نان بود یا خورش، فرقی نمیکند. مقصود این است که سدّ جوع کند؛ چون سدّ جوع لازم است. اما هدف نفر دوم، سدّ جوع نیست. نه این‌که نمیخواهد سدّ جوع کند. میخواهد سدّ جوع کند؛ اما خواهان تنوّع و تلذّذ هم هست. دست می‌اندازد به آن طرف سفره، دست می‌اندازد جلو دیگران و ظروف غذا را جلو خودش میکشد تا از همه نوع غذا به بهترین کیفیّت و بیشتر از همه، استفاده کند. این، همان است که مذموم است. و امّا، برداشت کم از دنیا و در مقابل، تلاشِ زیاد، نقطه دوم در زندگی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام است. خودِ او زاهد بود. به دیگران زهد را میآموخت و امر میکرد و خود از همه زاهدتر بود. این دو نقطه است که ما باید به آن توجّه کنیم: عدل علی و زهد علی.
البته بالاترین و واجبترین زهدها این است که انسان از حرام پرهیز کند؛ پارسایی کند؛ دامن را پاک نگه دارد و زهد بورزد. اما زهد از لذّات حلال هم، مرتبه بالایی است. البته افراد کمتری ممکن است مخاطب این خطاب باشند. امروز هم همان روز است - با تفاوتهایی در وضعیت زمان و خصوصیات تاریخی هر دوره، که مخصوص خود آن است - کسانی که دستشان میرسد، کسانی که میتوانند از زیباییها، تجمّلات، لذّات، تنعّمات و از گسترش روزافزون زندگی بهره‌مند شوند، باید آن خطابهای زهد امیرالمؤمنین را به یاد داشته باشند. البته این خطاب در مورد کسانی که مسؤولیتی دارند، شدیدتر و سنگینتر است. در مورد کسانی هم که مسؤولیتهای دولتی ندارند، همان خطاب هست، منتهی کمتر است؛ آنها بیشتر مخاطبند. اگر جامعه اسلامی ما که با این همه خطرات و دشمنیها روبه‌روست، اینها را مدّنظر و مورد توجّه دقیق قرار دهد؛ این را به صورت فرهنگ درآورد؛ همه آن را بدانند، بگویند و همه آن را بخواهند، آن وقتِ اعمال این چنین عدل و زهدی، به هیچ وجه نظام اسلامی را به خطر نمی‌اندازد؛ بلکه قویتر میکند. نظام اسلامی را قوی و آسیب‌ناپذیر میکند.
بیرغبتی به دنیا، با بنای دنیا - که خدای متعال این را وظیفه‌ی همه قرار داده است - منافات ندارد. دنیا را بسازید، زمین را آباد کنید، ثروت ایجاد کنید؛ اما دل نبندید، اسیر آن نشوید، غلام ثروت و پول و مال و منال نشوید، مقهور به آن نشوید، تا راحت بتوانید آن را در راه خدا انفاق کنید. آن توازن اسلامی، این است. از این قبیل، فراوان است که حالا اگر من بخواهم نمونه‌هایش را ذکر کنم، زمانِ زیادی می‌برد.

شاهدها (۱۰۱ پاراگراف)

خروج سالم از دنیا و رشد فطری به‌عنوان نتیجهٔ زهد

«وَ بَصَّرَهُ عُیوبَ الدُّنیا داءَها وَ دَواءَها»، این‌هم یک مصداقی از همان حکمت است، او را به عیوب دنیا بینا می‌کند؛ هم به دردهای دنیا که عیوبش اینهاست، هم به درمان‌های آن؛ که چگونه می‌شود از این دردها و از این عیوب خلاص شد. آن‌وقت نتیجه این می‌شود که «وَ اَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیا سالِماً اِلَی دارِ السَّلامِ» از دنیا سالم خارج می‌شود. که این در دعاها هم هست؛ «اَخرِجنی مِنَ الدُّنیا سالِماً»[4] یعنی به‌صورت صحیح، و فطری، همان‌طورکه خدای متعال خواسته است، انسان رشد پیدا کند و به‌سمت کمال انسانی برود، به همین صورت انسان از دنیا خارج می‌شود. (87/7/21)

نقد برداشت کناره‌گیری از صحنه از روایات زهد امام سجاد (ع)

غالب این روایات بزرگی که در زمینۀ کلمات امام سجاد صلوات‌الله‌علیه در کتاب‌ها، ازجمله همین کتاب [تحف‌العقول] نقل شده، ترغیب می‌کند مردم را به زهد...این ممکن است برای خیلی‌ها این فکر را پیش بیاورد ـ همچنانی‌که آورده، همچنانی‌که عده‌ای از این طریق به اشتباه و غلط افتادند ـ که امام سجاد بعد از آنکه ماجرای کربلا پیش آمد، دیگر رفتند در خانۀ خودشان، زهد پیشه کردند و بی‌رغبتیِ به دنیا و بی‌اعتناییِ به جلوه‌های دنیا. به مردم هم گفتند بروید دنبال کارتان، بروید نمازتان را بخوانید، بروید عبادتتان را بکنید، بروید در خانه‌تان بنشینید، کاری به این کارها نداشته باشید. بعضی از این کلماتِ امام سجاد، این برداشت را دارند. ولی این نه‌فقط غلط است، بلکه توهین به امام است! از این جمله، ظاهراً این‌طور به‌دست می‌آید که امام علیه‌السلام ـ طبق برداشت این آقایان، این‌کسانی‌که اشتباه می‌کنند ـ اول بنا نداشتند زهد کنند، بعد که دیدند نه، سُنبۀ دستگاه خلافت خیلی پُرزور است، دیدند …

ترک دوستانی که هم‌خواست زاهدان نیستند، نشانهٔ زاهدان

امام چنین می‌فرماید: «اِنَّ عَلامَةَ الزّاهِدینَ فِی الدُّنیا الرّاغِبینَ فِی الآخِرَةِ تَرکُهُم کُلَّ خَلیطٍ وَ خَلیلٍ وَ رَفضُهُم کُلَّ صاحِبٍ لا یُریدُ ما یُریدونَ»[14] نشانۀ زاهدان در دنیا ـ که از دنیا چشم پوشیده و به آن بی‌رغبتند ـ این است که هر دوست و یاری را که با آنان هم‌عقیده و همفکر و همدل و هم‌خواست نیست، او را ترک می‌کنند. این آشکارا دعوت به یک «تشکیلات شیعی» است. پاسدار اسلام ش10

سودمندی بی‌اعتنایی به رفاه دنیا در تسلط بر خود، برای مؤمن و کافر

… را جمع کند و با هند و با آن کشورهایی که در همسایگی ایران بودند، بجنگد و مرزها را آرام نگه دارد. درحقیقت او را پِی نخودسیاه فرستاده بودند! لذا یک حالت پارسایی پیدا کرده بود؛ یعنی حالت بی‌اعتنایی به ناز و نعمت و رفاه و این چیزها. یک سرباز جنگی زاهدمنش شده بود. و خود این کمک می‌کرد که او بتواند بر خودش مسلط باشد و تصمیم بگیرد. چون این حالات پارسایی برای آدم‌های مؤمن هم مفید است، برای آدم‌های کافر هم مفید است. یعنی هرکسی این بی‌اعتنایی به راحتِ دنیا و رفاه و خوردنِ چرب و نرم و لمیدن در بستر راحت را از خودش دور کند، برایش فایده دارد؛ چه مؤمن باشد، چه منافق باشد. و مأمون یک‌چنین حالتی داشت و مسلط بر اوضاع خودش بود، زیرک و باهوش هم که بود. (60/9/26)

زهد و زیست فقیرانهٔ طلبگی آیت‌الله آصفی

… مورد ابتلا در حوزه‌ی عقاید و کلام و فقه، ثمره‌ی عمر با برکت ایشان است. آن مرحوم همچنین در عرصه‌ی مبارزات سیاسی و اجتماعی در عراق، از سابقه‌ئی درخشان برخوردار بود و فکر سنجیده و تحلیل عمیق از مسائل منطقه، در شمار ویژگیهای این شخصیت جامع الاطراف محسوب می‌گشت. زهد و بی‌رغبتی به تمتعات مادی و تن سپردن به معیشت و زیست فقیرانه‌ی طلبگی از خصوصیات برجسته‌ی دیگر این روحانی عالیقدر بود. سالها تحمل زحمت نمایندگی اینجانب در نجف اشرف، حق بزرگی را از آن مرحوم بر عهده‌ی اینجانب می‌گذارد که امید دارم لطف و رحمت الهی حقگزار همه‌ی خدمات علمی و دینی و اجتماعی ایشان باشد.

بهشت پاداش زاهدان در دنیا

در ادامه‌ی روایت میفرماید: «قال موسی یا رب فما لمن صنع ذا؟ فاوحی الله الیه یا موسی اما الزاهدون فی الدنیا ففی الجنه و اما البکائون من خشیتی ففی الرفیع الاعلی لایشارکهم فیه احد». این رتبه‌ی عالی، مخصوص این کسانی است که دل رقیق آنها، دل حساس آنها در مقابل ذکر الهی به خشوع درمیاد و این خشوع، چشم آنها را می گریاند. «و اما الورعون عن معاصی فانی افتش الناس و لا افتشهم»؛ اغماض الهی، غمض عین الهی از بعضی از لغزشها و کوتاهی‌هایی که قهرا انسان …

دعوت به زیاده‌روی نکردن نه به زهد اباذری

… محسوب بشود و چیزهای دیگری که حالا در خلال این، در کنار این، پیش می‌آید. اینی که من هر سال این را تأکید میکنم به دست‌اندرکاران حج و توصیه میکنم به برادران و خواهران حاجی، برای این است. یک هوس کم‌اهمیت و حقیر، کل آن فضای معنوی را ممکن است تحت تأثیر قرار دهد. ما که مردم را دعوت به زهد اباذری که نکردیم؛ ماها که کوچکتر از آن هستیم که فکر آنجور زهدی را بکنیم؛ ما دعوت میکنیم خودمان را و مردم را به زیاده‌روی نکردن در این امور. ما زیاده‌روی میکنیم در مصرف کردن، در دل سپردن، در اهمیت دادن، در دنبال کردن؛ این زیاده‌رویها ضرر میزند به فضای معنوی.

بزرگ‌تر بودن زهد علوی از توان و فهم ما

بنده نمیخواهم کسی را به زهد علوی دعوت کنم؛ زهد علوی بزرگتر از دهن و ذهن ماست (ضمناً من فراموش نکنم؛ اوّلِ صحبت میخواستم بگویم. تشبیهایی که خواهران عزیزم آوردند، حقیقتاً بنده را منکسر میکند؛ این کارها را نکنند. امثال بنده را به آن بزرگانِ در مُلک و ملکوت - نبىّ‌مکرّم اسلام و امیرالمؤمنین - تشبیه نکنید. بحمداللَّه ما باورمان نمی‌آید، اما اصلاً ذکرش هم خوب …

اهمیت زهد مسئولان و احتمال بی‌توجهی برخی در رده‌های پایین‌تر

به فضل پروردگار مسؤولان این کشور جزو آحاد مردمند؛ از همین آحاد مردم برخاسته‌اند و اگر خدمتی انجام میدهند، کیسه‌ای نمیدوزند. ممکن است در بخشهایی در درجات پایین‌تر آدمهایی پیدا شوند که به این وظیفه بزرگ و به این اهمیتی که زهد مسؤولان دارد، خدای نکرده بی‌توجّهی نشان دهند - البته در گوشه و کنار هستند - اما مسؤولان بالای کشور انسانهایی هستند که دستشان پاک، دلشان پاک، چشمشان پاک، نظرشان بلند و مقصودشان خدمت به این ملت و این کشور است. اینها را اسلام به ما داده است.

اکتفای امیرالمؤمنین (ع) به دو جامهٔ کهنه از دنیا

… تا کنون هیچ‌کس از بزرگان عالم نتوانسته است. نه ادّعا کرده، نه خیال کرده و نه چنین اشتباهی به مغز او راه پیدا کرده است که خواهد توانست مثل امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام حرکت یا کار کند. مهم این است که جهت، جهتِ امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام باشد. آن بزرگوار در نامه‌ای که به عثمان‌بن‌حنیف نوشت و در نهج‌البلاغه هست[9] ، بعد از آن‌که وضع زندگی خود را چنین شرح داد که «اَلا و انّ امامکم قداکتفی من دنیاه بطمریه»؛ اضافه فرمود: «اَلا و انّکم لاتقدّرون علی ذلک»؛ مبادا خیال کنید شما میتوانید رفتاری مثل من داشته باشید.

لزوم روحیهٔ بی‌اعتنایی به زخارف دنیا در همهٔ مناصب

… یک کار تلقی شود؛ کاری که سخت است و هرچه بالاتر میرود سخت‌تر هم میشود. باید به عنوان یک مسؤولیت و یک تعهّد به آن نگریسته شود. نه این‌که وقتی امکانات پیدا کردیم، آن را برای تهیه لوازم رفاه شخصی، تشریفات، اسرافها و تجمّلات و غیره، بهترین فرصتها تلقّی کنیم. چه نمایندگی مجلس باشد، چه سِمَتی در دستگاههای عالی دولتی باشد، چه مسؤولیتهای بالای نظامی باشد، چه مسؤولیتهای بالای قضایی باشد، تفاوت نمیکند. نباید به این امکانات به عنوان یک طعمه و یک غنیمت نگاه شود و بگوییم: «حالا که رسیدیم، پس دیگر بهره‌برداری کنیم!» همه چیز باید از روی حق، از روی حساب و با روحیه بیاعتنایی به زخارف دنیا باشد. اگر چنین شد، راه و حرکت را آسان خواهد کرد.