رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بی‌رغبتی به دنیا و وارستگی از دلبستگی‌های مادی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۰
۱۳۵۹۱۴۰۰

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یکی از این دو صفحه، صفحه عدالت است؛ عدل و دادگری. یکی از بخشهای زیبای شخصیّت امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، عدل است. ما ملت ایران - همه شیعیان و بخصوص ما مسؤولین - درباره عدل امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، باید بیشتر فکر کنیم. امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در نهج‌البلاغه راجع به عدالت بسیار سخن گفته است. آن‌قدر ماجرای عدالت در زندگی و بیان او برجسته است که میشود گفت کلِ‌ّ حکومت امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام را تحت تأثیر خود قرار داده است. این نکته برای ما معنای خاصی ندارد؟ صرف این‌که بگوییم از خصوصیات این بزرگوار یکی هم عادل بودن اوست، کافی است؟ این، نقطه‌ای است که ما باید روی آن خیلی تدبّر کنیم. نقطه دوم هم زهد است. زهد، یعنی بیاعتنایی به دنیا. بیاعتنایی به دنیا به معنی بیاعتنایی به تلاش دنیا نیست. چه کسی از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام در دنیا پرتلاش‌تر بود؟ چه کسی بیشتر از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام، از قدرت بازو، قدم، مغز، جسم، روح، مال و همه نیروهای خود برای ساختن یک دنیای خوب استفاده کرده است؟ اشتباه نکنیم! بیرغبتی به دنیا، به معنای پشت کردن به تلاش، سازندگی، مبارزه و ساختن جهان به شکل مطلوب نیست. آن زحمتها را باید کشید. کسی که بیرغبت به دنیاست، زاهد است؛ یعنی همه آن زحمتها را میکشد، مجاهده میکند، مبارزه میکند، خود را در میدانهای مبارزه حتّی به خطر هم می‌اندازد، تا پای جان هم پیش میرود، بازوی او، پای او، مغز او، جسم او، روح او و دارایی او هم - اگر دارد - در راه ساختن دنیای خوب مصرف میشود؛ منتها وقتی نوبت برداشتِ شخصی از خزانه دنیا میرسد، کم برمیدارد. این، معنای زهد است. پای شخص او وقتی به میان آمد و زندگی شخصی او وقتی مطرح شد، حظّ خود را از لذایذ مادّی کم میکند. این هم که کم میکند نه از این بابت که میخواهد غرایز مادّی را سرکوب کند؛ نه. در همان حدّی که طبیعت انسان است، به‌طور معمول لذّات و زیباییهای زندگی را هم مورد استفاده قرار میدهد؛ اما نه با ولع و نه مثل یک انسان حریص. از باب مثال، دو نفر بر سر سفره‌ای مینشینند. یکی میخواهد خود را سیر کند و بلند شود. لذا هر چه دم دستش باشد میخورد. نان بود یا خورش، فرقی نمیکند. مقصود این است که سدّ جوع کند؛ چون سدّ جوع لازم است. اما هدف نفر دوم، سدّ جوع نیست. نه این‌که نمیخواهد سدّ جوع کند. میخواهد سدّ جوع کند؛ اما خواهان تنوّع و تلذّذ هم هست. دست می‌اندازد به آن طرف سفره، دست می‌اندازد جلو دیگران و ظروف غذا را جلو خودش میکشد تا از همه نوع غذا به بهترین کیفیّت و بیشتر از همه، استفاده کند. این، همان است که مذموم است. و امّا، برداشت کم از دنیا و در مقابل، تلاشِ زیاد، نقطه دوم در زندگی امیرالمؤمنین علیه‌السّلام است. خودِ او زاهد بود. به دیگران زهد را میآموخت و امر میکرد و خود از همه زاهدتر بود. این دو نقطه است که ما باید به آن توجّه کنیم: عدل علی و زهد علی.
البته بالاترین و واجبترین زهدها این است که انسان از حرام پرهیز کند؛ پارسایی کند؛ دامن را پاک نگه دارد و زهد بورزد. اما زهد از لذّات حلال هم، مرتبه بالایی است. البته افراد کمتری ممکن است مخاطب این خطاب باشند. امروز هم همان روز است - با تفاوتهایی در وضعیت زمان و خصوصیات تاریخی هر دوره، که مخصوص خود آن است - کسانی که دستشان میرسد، کسانی که میتوانند از زیباییها، تجمّلات، لذّات، تنعّمات و از گسترش روزافزون زندگی بهره‌مند شوند، باید آن خطابهای زهد امیرالمؤمنین را به یاد داشته باشند. البته این خطاب در مورد کسانی که مسؤولیتی دارند، شدیدتر و سنگینتر است. در مورد کسانی هم که مسؤولیتهای دولتی ندارند، همان خطاب هست، منتهی کمتر است؛ آنها بیشتر مخاطبند. اگر جامعه اسلامی ما که با این همه خطرات و دشمنیها روبه‌روست، اینها را مدّنظر و مورد توجّه دقیق قرار دهد؛ این را به صورت فرهنگ درآورد؛ همه آن را بدانند، بگویند و همه آن را بخواهند، آن وقتِ اعمال این چنین عدل و زهدی، به هیچ وجه نظام اسلامی را به خطر نمی‌اندازد؛ بلکه قویتر میکند. نظام اسلامی را قوی و آسیب‌ناپذیر میکند.
بیرغبتی به دنیا، با بنای دنیا - که خدای متعال این را وظیفه‌ی همه قرار داده است - منافات ندارد. دنیا را بسازید، زمین را آباد کنید، ثروت ایجاد کنید؛ اما دل نبندید، اسیر آن نشوید، غلام ثروت و پول و مال و منال نشوید، مقهور به آن نشوید، تا راحت بتوانید آن را در راه خدا انفاق کنید. آن توازن اسلامی، این است. از این قبیل، فراوان است که حالا اگر من بخواهم نمونه‌هایش را ذکر کنم، زمانِ زیادی می‌برد.

شاهدها (۱۰۱ پاراگراف)

جمع تلاش و سازندگی مادی با زهد در تربیت اسلامی

جمعِ بین تلاش و سازندگی مادّی با تلاش و سازندگی معنوی، یعنی همین. لذا شما میبینید که آن کسی که در اسلام، اهل سازندگی مادّی است، اَزهد خلق‌اللَّه هم اوست. امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاة و السّلام، با دست خود چاه و قنات حفر کرد و آن گاه که آب به ضخامت گردن شتر فوران نمود، از چاه بیرون آمد؛ با همان لباسِ کار گل آلود، کنار چاه نشست و بر کاغذ نوشت که «این آب را برای فقرا وقف کردم و صدقه قرار دادم.» یعنی چون به آبادانىِ …

غلبهٔ فقر و قناعت و زهد بر زندگی روحانیان پیش از انقلاب

… و گویندگان و آحاد روحانیان - جوابى داشت. مسجدى داشتیم، منبرى داشتیم، سفرى مى‌کردیم، درسى مى‌خواندیم یا مى‌گفتیم و کتابى مى‌نوشتیم. کارمان اینها بود و کافى هم به نظر مى‌رسید. نمى‌خواهم بگویم که در حدِّ اعلاىِ کفایت بود؛ اما از طبقه‌ى روحانى، انصافاً خوب بود. از لحاظ مالى هم، وضع روحانیان اگرچه مختلف بود، اما در زندگى آنها، بیشتر فقر و قناعت و زهد و عسرت غلبه داشت تا رفاه. البته بعضى اختیارى زهد پیشه کرده بودند و بعضى هم به سبب اوضاع بدِ مالى، به زهد غیر اختیارى روى آورده بودند. به‌هرحال، زندگى آن‌گونه مى‌گذشت. وقتى هم با علماى سایر کشورهاى اسلامى مقایسه مى‌کردیم، مى‌دیدیم که علماى ایران و بخصوص علماى شیعه، وضعشان از آنها بهتر است. آنها حقوق بگیر دولتهاى ظالم بودند. مثلاً در مصر یا سایر کشورهاى عربى، حاکمانِ ظالمى بر سر کار بودند که …

ترک آنچه از دنیا مورد نیاز نیست

«و اترک من‌الدنیا ما بک الغنی عنه» آن چیزی از دنیا که به آن نیاز نداری و جزو حاجات تو نیست و زیادی است، ترک کن. «ولا تنظر عینک الی کل مفتون بها». به چند روش میشود این عبارت را خواند: «ولا تنظر عَینُک» که عین فاعل تنظر باشد؛ یعنی چشمت ننگرد. یا «ولا تنظر عَینِک» یعنی به چشم خود نشان نده. و یا «لا تنظر عَینَک» که منصوب به نزع خافض باشد؛ یعنی «لاتنظر بعینِک» یا «لا تنظّر …

تسلیم‌ناپذیری دل آیت‌الله اراکی در برابر جلوه‌های دنیا و مقام

راه خدا را با گامی استوار و اراده‌یی خلل ناپذیر طی کرد و یک قرن، دل و جان منوّر و پاکیزه‌ی خود را در برابر جلوه‌های رنگارنگ دنیای فانی، تسلیم ناپذیر و تسخیر ناپذیر نگاه داشت. در امتحانهای دشواری که در یک زندگی صد ساله و در حوادث بزرگ و کوچک آن در برابر هر کسی قرار می‌گیرد مانند کوه، استوار و بی‌تزلزل باقی ماند. هرگز به دنیا و مقام و جلال آن نیندیشید، و هرگز احساسات شخصی، ایشان را از شناختن و پیمودن راه خدا باز نداشت. به سوی شهرت و محبوبیّت و مقبولیت قدمی برنداشت و آنگاه که مقدّسترین و گرامی‌ترین نوع شهرت و محبوبیّت با انتخاب شدن از سوی میلیونها انسان مؤمن، به مرجعیت تقلید، به سراغ ایشان آمد، با آن بسی کریمانه و بزرگ منشانه روبرو شد، اگر چه حاجت مردم را برآورد و از آنان در …

دوری روحانی از حرص به دنیا بدون ترک حداقل معمول زندگی

… علم و دانش است و عوام نیست. چون همان‌طور که میدانید، عوامِ معمّم هم داریم. ای بسا آدمهایی که عوامِ عوامند. از مسائل دینی هم بپرسید، چندان وارد نیستند. ای بسا آدمی که عوام نیست و عالم است؛ اما آگاهی و هوشیاری و بینشِ ذکاوت‌آمیز ندارد. این هم به درد نمیخورد. و سومی همان بیاعتنایی به زخارف دنیاست. البته نمیگوییم گرسنگی بکشد، یا از همین حداقلِ رایج معمول اجتناب کند؛ نه. حرص به دنیا از او فهمیده نشود. رغبت به دنیا، از او دیده و ملاحظه نشود.

نشان دادن عملی بی‌غرضی و بی‌اعتنایی به زخارف دنیا از سوی روحانیون

… ــ که آنچه مهم است، این است که هر کسى از آقایان معمّمین (حفظهم الله‌ و اعلى الله‌ ذکرهم) هر جا که هست، کار را در آنجا خوب و درست انجام بدهد؛ آن‌ که طلبه است، درست درس بخواند، سعى کند باسواد و ملّا بشود؛ آن‌ که مدرّس است، سعى کند با دل‌ و جان تدریس بکند؛ آن‌ که شغلى از مشاغل روحانى دارد، سعى کند بى‌غرضىِ خود و بى‌نظرى خود و بى‌اعتنائى خود به زخارف دنیا را عملاً نشان بدهد.

مصونیت انسان قوی از به دام دنیا افتادن

البتّه [اگر] کسى قوى باشد، به دام نخواهد افتاد. و آنهایى که قوى هستند به دام قوى‌ترها نمى‌افتند؛ به هیچ کیفیّتى به دام دنیا نمی‌افتند. کسى مثل امیرالمؤمنین در رأس یک کشور پهناور عظیمى با قدرت بى‌نهایت ــ که آن کشورى که امیرالمؤمنین بر آن فرمان میراند، امروز چند کشور بزرگ است در منطقه‌ى ما با حکومتهاى جداگانه ــ و آن مردمى که این‌همه منابع ثروت در میان آنها در آن روزگار و در آن بُرهه‌ى از …

جواز بهره‌بردن علما از تمتعات معمولی زندگی و چشم‌پوشی در برخی مراتب

این، در باب علم. در باب قدس و تقوا هم معلوم است دیگر؛ عالمی که حرص به دنیا داشته باشد مردود است. عالمی که از محرّمات اجتناب نداشته باشد، مردود است. نه این‌که عالم نباید از تمتّعات زندگی بهره ببرد؛ امّا مراتبی هست که انسان در آن مراتب، باید حقّاً و انصافاً از تمتّعاتی چشم بپوشد. علما هم مثل بقیه مردم، باید از تمتّعات معمولی زندگی بهره ببرند؛ همان‌گونه که خداوند درباره پیغمبر فرمود: «قل انما انا بشرٌ مثلکم[4] .» اما این دو چیز - حرص به دنیا و عدم تورّع از حرام - ممنوع است. این‌که حرص به دنیا در عالِم احساس شود - ولو به حسب ظاهر فعل حرامی هم نکند؛ اما همین‌طور از چپ و راست دنبال این باشد که بتواند …

زندگی پاک طلاب با درآمد اندک، مصداق قدس و ورع و بی‌اعتنایی به دنیا

… متوسّطِ حقوق کارگران و کارمندان این کشور به مراتب کمتر است. یعنی ازنصف هم کمتر است. نصف متوسّطِ حقوق کارگران از همه حقوق یک طلبه فاضل ما در حوزه علمیه قم - حالا مشهد را نمیگویم؛ اصفهان را نمیگویم؛ شهرهای کوچک را نمیگویم؛ قم را میگویم که مرکز است - بیشتر است! اما درعین‌حال، با تقوا و طهارت زندگی میکند. خوب، قدس یعنی چه؟ ورع یعنی چه؟ بیاعتنایی به دنیا یعنی چه؟ یعنی همین. البته آدمهای ناباب هم هستند؛ آدمهای قالتاق هم همه جا هستند. اما اکثریّت و شکل غالب در میان طلاّب همین است که ما مشاهده میکنیم. این برجستگیهاست که اگر در طول سالهایی که طلبه مشغول انجام مسؤولیتهاست در او باقی بماند، واقعاً علوّ مقام و علوّ درجه است.

دنیا در چشم امیرالمؤمنین (ع) سبک‌تر از بند کفش

بعد، ابن عبّاس گفت: «والله لقد کانت الدنیا اهون علیه من شسع نعله»؛ به خدا دنیا و این زینتها و زخارف و ثروتها و خوشیهای آن، در چشم او کوچکتر و سبکتر از بند کفش او بود. «لیث فی الوقی»؛ در میدان جنگ، شیر درنده بود. «بحر فی المجالس»؛ وقتی که جای گفتگو و افاده و علم و معرفت بود، دریا بود. «حکیم فی الحکماء»؛ اگر حکمای عالم جایی جمع میشدند، در میان آنها، کسی که حکمت را باید از او بیاموزند، علی بود. «هیهات قد مضی الی الدّرجات …

بی‌اعتنایی به آنچه در دست مردم است و به زخارف دنیا، معیار عمل

… آقایان روحانیّون عزیز ما میدانند و دائماً توجّه باید داشته باشند که عمل بیش از زبان کارایى دارد. بهترین گویندگان و شیرین‌زبان‌ترین معلّمان و واعظان و بیان‌کنندگان، اگر عملشان بلنگد، همه‌ى این شیرین‌زبانى‌ها نقش ‌بر آب خواهد شد. باید ما عملمان را درست کنیم؛ همان بلندنظرى و طهارت و بى‌اعتنائى بما فى‌ ایدى ‌النّاس[5] و بى‌اعتنائى به زخارف[6] دنیوى و به بیش از آنچه به ما تعلّق میگیرد بر حسب قواعد اجتماعى؛ صلابت در بیان حقایق و اجراى حقایق و سست نشدن و نلرزیدن دست و پا؛ اینها آن معیارها است.

زهد امیرالمؤمنین (ع) به وصف قطب راوندی و جمع او میان اضداد

… و یکى دیگر از ابعاد شخصیّت امیرالمؤمنین است؛ پیشقدمىِ آن بزرگوار در همه‌ى کارهاى خیر که انسان در تاریخ زندگى آن حضرت برخورد میکند، یکى دیگر است؛ حکمت آن بزرگوار، فصاحت آن بزرگوار. شمارش رئوس این مطالب هم به‌آسانى ممکن نیست و در همه‌ى اینها در حدّ اعلىٰ است. قطب راوندى که از بزرگان علماى ما در قرن ششم است، درباره‌ى زهد امیرالمؤمنین میگوید: وقتى کسى سخن على (علیه ‌السّلام) در باب زهد را نگاه بکند و نداند که این سخن از علىّ‌بن‌ابى‌طالب است ــ یعنى از کسى است که بر بخش عظیمى از دنیاى آبادِ آن روز حکم میرانده است و آن ‌همه مسائل اجتماعى و سیاسى پیرامون او ریخته بوده ــ لایشکّ انّه کلام من لا شغل له بغیر العبادة؛ شک نمیکند که این سخن، سخن کسى است که در زندگى هیچ کارى جز عبادت نداشته، و لا حظّ له فى غیر الزّهادة؛ و هیچ کارى جز زهد انجام نمیداده. این، زهد امیرالمؤمنین است. تمام ابعاد شخصیّت او همین‌طور در اوج است. بعد میگوید: و هذه من مناقبه العجیبة الّتى جمع بها بین الاضداد؛(۷) این منقبت شگفت‌آور و عجیبى است که جمع بین اضداد کرده.

زهد امیرالمؤمنین (ع) و یاد ساده‌زیستی پیامبر اکرم (ص)

البتّه آن بزرگوار مکرّر اظهار کرده و گفته که من آنچه دارم، بخشى و رشحه‌اى[3] از آن چیزى است که نبىّ اکرم (صلّى‌ الله علیه و آله و سلّم) داشته و به من آموخته. در یکى از قضایاى مربوط به زهد امیرالمؤمنین، آن راوى‌اى که رفته خدمت حضرت، میگوید دیدم که این بزرگوار نان خشکى را با کیفیّت کذائى با زحمت میخورد، گفتم که یا امیرالمؤمنین! این‌قدر به خودت زحمت میدهى؟ گریه کرد، گفت: پدرم به قربان آن کسى ــ یعنى پیغمبر اکرم ــ که در تمام مدّت عمر یا شاید مدّت مثلاً حکومت، شکم خود را از نان گندم پُر نکرد![4] این وضع امیرالمؤمنین است و شاگردىِ او نسبت به پیغمبر. به هر حال، آنچه در مقابل ما است از حکومت امیرالمؤمنین، چیز عجیبى است! شاید یک علّتِ اینکه این خطوط زندگى امیرالمؤمنین در این چند سال برجسته است، این باشد که مخالفین عمداً سعى کردند نسبت به آن بزرگوار عیب‌جویى کنند، و از لابه‌لاى عیب‌جویى‌هاى آنها، حقایق زیادى …

خوردن آرد الک‌نکرده و مهر کردن کیسه برای اطمینان از طیب بودن غذا

… گندم بوده یا مال جو بوده؛ قاعدتاً مال جو باید باشد، چون امیرالمؤمنین این‌جورى بودند؛ به هر حال، آردِ الک[نکرده]. فَاَخافُ اَن یَنفَضَ فَیوضَعَ فیهِ مِن غَیرِه؛ میترسم که این کیسه را کسى باز کند، از غیر از آن آردى که خود من خریدم، چیزى داخل این کیسه بریزد. وَ اَنَا اَکرَهُ اَن اُدخِلَ بَطنى اِلّا طَیِّباً؛ و من خوش ندارم که در شکم خود غذائى وارد کنم که طیّب و پاکیزه نباشد؛ میخواهم غذاى پاکیزه بخورم؛ غذائى که از پول خودم است، مال خودم است و مال کسى در آن نیست. گندم را یا همین سویق را که میخرم، داخل این کیسه میکنم، درش را هم میبندم، [چون] میخواهم غذاى خودم را بخورم؛ نمیخواهم کسى غذاى دیگرى داخل آن کند؛ علّت این است. بعد حالا درس [را] ببینید: این فرماندار را حضرت کشانده اینجا، براى اینکه همین منظره را به او نشان …

لزوم حرکت در جهت زهد امیرالمؤمنین (ع) با وجود فاصله از قله

… گفتم یا امیرالمؤمنین! چرا شما میلرزید؟ هواى به این سردى، خب یک چیزى رویتان بیندازید. فرمود که من دوست نمیدارم از اموال شما چیزى بردارم؛ همین قطیفه را با خودم از مدینه آورده‌ام، و مایل نیستم که از اموال شما چیزى را استفاده کنم.[18] این وضع امیرالمؤمنین است. خب، او سر قلّه است، ما دو هزار پا، سه هزار پا، چهار هزار پا، پنج هزار پا پایین‌تر از آن قلّه! بالاخره در جهت او باید حرکت کنیم. این درس امیرالمؤمنین است به ما. خلاصه، هر چه از ابعاد زندگى این بزرگوار را که بخواهیم ما دنبال بکنیم، همین‌جور آموزنده و درس‌دهنده است.

رویگردانی امیرالمؤمنین (ع) از فریب‌ها و جاذبه‌های دنیا

وجود امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة والسّلام) از جهات متعدّد براى همه‌ى نسلهاى بشر در شرایط گوناگون، یک درس جاودانه و فراموش‌نشدنى است؛ چه در عمل فردى و شخصى خود در مبارزه‌اش با نفْس، با شیطان، با انگیزه‌هاى نفسانى و مادّى ــ که این جملات از زبان امیرالمؤمنین در فضاى آفرینش و فضاى زندگى انسان همچنان پُرطنین است که: یا دُنیا غُرّى غَیرى؛[2] اى جلوه‌هاى دنیا، اى زیبایى‌هاى پُرجاذبه، اى هوسهایى که قوى‌ترین انسانها را به دام خود میکشید! بروید کس دیگرى غیر على را فریب بدهید؛ على بزرگ‌تر از این حرفها است، بالاتر از این حرفها است، قوى‌تر از این حرفها است ــ چه در محراب عبادتش، چه در مناجاتش، در زهدش، در محو و غرق شدنش در یاد خدا. یکایک انسانهاى بیدار در لحظه‌لحظه‌ى زندگى امیرالمؤمنین در ارتباطش با خدا و معنویّت، درسهاى فراموش‌نشدنى‌ای پیدا میکنند.

تعلیم عملی بی‌رغبتی به دنیا از سوی امرا و علما

… هٰذِهِ الاُمَّة؛[16] [پرسیده شد] اینکه شما میفرمایید که عامّه‌ى مردم اصلاح نمیشوند مگر از طریق خاصّه‌ى مردم، این خاصّه چه کسانى‌اند؟ فرمود: اَلأُمَراءُ وَ العُلَماء؛ و دو طبقه‌ى دیگر ــ که الان یادم نیست؛ شاید یکى مثلاً «وَ التُّجّار» و یک طبقه‌ى دیگر؛ حالا این دو گروه در یادم هست: اَلأُمَراءُ وَ العُلَماء ــ خیلى خب، امرا و علما عملاً بایستى بى‌رغبتى به دنیا را تعلیم بدهند به دیگران؛ اگر در جاهاى دیگر شعار آن را میدهند، ما باید عمل کنیم. این یک نکته.

بی‌اعتنایی به دنیا ویژهٔ انسان مستغنیِ آشنا با خدا

… اگر همان شاه شجاع و حتّی همان امیر مبارزالدین منفور پیش حافظ، اگر پولی به حافظ میداد، آن حافظی که آنها تصویر میکنند، مطمئناً آن پول را از او میگرفت و میرفت و صرف «می» میکرد و میخورد و میخوراند و مینوشید و مینوشانید. این‌که بیاعتنائی به دنیا تویش درنمی‌آید. بیاعتنائی به دنیا مال آن انسان مستغنی است. کی مستغنی است؟ آن کسی که دلش با خدا آشناست.

بی‌اعتنایی به دنیا مایهٔ آزادی جان و خشنودی خدا

یک روایت دیگر؛ «من زهد فی الدّنیا اعتق نفسه و ارضی ربّه»؛[6] آن کسی که به جلوات دنیا و تمایلات دنیوی بیاعتنا باشد، او جان خودش را آزاد کرده، خدای خودش را خشنود کرده. یک روایت دیگر؛ «الحرّ حرّ علی جمیع احواله ان نابته نائبة صبر لها و ان تداکّت علیه المصائب لم تکسره»؛[7] انسان آزاد در همه حال آزاد است؛ اگر سختیای به او رو بیاورد، تحمل میکند، صبر میکند؛ یعنی چه؟ یعنی زبون سختیها نمیشود؛ زبون و اسیر و مقهور ترس و ناراحتی و …

غلبهٔ زهد بر زندگی و کلمات امام سجاد

… زمینه‌ای بود که نوبت به مسئله‌ی «من امامم» نمیرسید؛ باید دین مردم درست میشد، باید اخلاق مردم درست میشد، باید مردم از این غرقاب فساد بیرون می‌آمدند، باید جهت‌گیری معنوی -که لبِّ لُبابِ دین و روح اصلیِ دین همان جهت‌گیری معنوی است- دوباره در جامعه احیا میشد؛ لذا شما نگاه که میکنید، می‌بینید همه‌ی زندگی امام سجّاد و کلمات امام سجّاد، زهد است، مثلاً: اِنَّ عَلَامَةَ الزَّاهِدینَ فِی الدُّنیَا الرَّاغِبِینَ عَنها،[26] تا آخر، که شروع در یک سخن مفصّل و طولانی [است]؛ اگر‌چه در این سخن هم یک اشاره‌ای به آن اهداف کذایی‌ای که ذکر کردیم هست. یا «اَ وَ لا حُرٌّ یَدَعُ هٰذِه اللُماظَةَ لِاَهلِهَا فَلَیسَ لِاَنفُسِکُم ثَمَنٌ اِلّا الجَنَّةُ فَلا تَبِیعُوها بِغَیرِها»،[27] از امام سجّاد است.

ریشه‌کن بودن بخل و دنیاطلبی در وجود امیرالمؤمنین (ع)

… استفاده میکنند، بر ثروت خود بیشتر و بیشتر مى‌افزایند؛ این بر خلاف عدلى است که حکومت اسلامى وعده‌ى آن را داده و به آن کمربسته است، و یقیناً در مقابل آن خواهد ایستاد. امیرالمؤمنین این خصلت را از بیخ‌ و بن از وجود خود برکنده است؛ وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفسِه؛ فَاُولئکَ هُمُ ال‌مُفلِحونَ.[11] لذا در زندگى على میراثى باقى نیست. علىّ‌بن‌ابى‌طالب هیچ از این مال دنیا براى خود باقى نگذاشته است. حالا نامه‌اى که به عثمان‌بن‌حنیف نوشته است و آن ‌همه خطبه‌هاى سوزنده و گدازنده و تکان‌دهنده در نهج‌البلاغه زیاد است که همین خصلت امیرالمؤمنین را بروشنى مشخّص میکند؛ زهد در دنیا، بى‌اعتنائى و بى‌رغبتى به جلوه‌ها و زیورها و مادّیگرى‌ها.

بی‌اعتنایی به مادی‌گری و پول و زخارف دنیا

… را باز هم تکرار میکنم: اوّل، عمل و تلاش. بیکار نمانید؛ کوشش کنید کار لازم و عمل صالح را در هر زمانى بشناسید و پیدا کنید و بعد آن را با صمیمیّت و اخلاص انجام بدهید. و دوّم، تسلیم بودن در مقابل فرمان رهبرى؛ در مقابل فرمان آن کسى که براى انسان واجب‌الاطاعة است. و آنگاه بى‌اعتنائى به مادّیگرى، به پول، به زخارف دنیا، و پشت پا زدن به هر گونه عملى که از این احساس انسان سرچشمه میگیرد. این، فرمان امیرالمؤمنین براى ما است. پروردگارا! ما را با شیوه‌ى علىّ‌بن‌ابى‌طالب در دنیا زنده بدار و ما را در راه علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه‌ السّلام) بمیران. قال الله‌ الحکیم فى کتابه:

روی‌گردانی امیرالمؤمنین (ع) از فریب جلوه‌های دنیا

وجود امیرالمؤمنین علیه‌الصلاةوالسلام از جهات متعدد، برای همۀ نسل‌های بشر، در شرایط گوناگون یک درس جاودانه و فراموش‌نشدنی است؛ چه در عمل فردی و شخصی خود، در مبارزه‌اش با نفْس، با شیطان، با انگیزه‌های نفسانی و مادی که این جملات از زبان امیرالمؤمنین در فضای آفرینش و فضای زندگی انسان، همچنان پُرطنین است: «یا دُنیا... غُرّی غَیری»[1]؛ ای جلوه‌های دنیا، ای زیبایی‌های پُرجاذبه، ای هوس‌هایی که قوی‌ترین انسان‌ها را به دام خود می‌کِشید، بروید کس دیگری غیر علی را فریب بدهید؛ علی بزرگ‌تر از این حرف‌هاست، بالاتر از این حرف‌هاست، قوی‌تر از این حرف‌هاست. چه در محراب عبادتش، چه در مناجاتش، در زهدش، در محو و غرق شدنش در یاد خدا. یکایک انسان‌های بیدار، در لحظه‌لحظۀ زندگی امیرالمؤمنین، در ارتباطش با خدا و معنویت، درس‌های فراموش‌نشدنی پیدا می‌کند.

پرهیز دختر پیامبر (ص) از لذت‌ها و تجملات دنیا با وجود فتوحات

… زهرا را مثل یک کانونی برای مراجعات مردم و مسلمان‌ها قرار می‌دهد. دختر کارگشای پیغمبر در این شرایط، زندگی را با کمال سرافرازی پیش می‌برد؛ فرزندانی تربیت می‌کند مثل حسن، مثل حسین، مثل زینب؛ شوهری مثل علی را نگه‌داری می‌کند، رضایت پدری مثل پیغمبر را جلب می‌کند! راه فتوحات و غنائم باز شده است، دختر پیغمبر ذره‌ای از لذت‌های دنیا و تشریفات و تجملات و چیزهایی که دل دخترهای جوان و زن‌ها متوجه آنهاست، به خود راه نمی‌دهد.

باور شیعیان به زهد و بی‌اعتنایی ائمه (ع) به دنیا

علاوه‌براین، ادعای دیگر شیعیان مبنی بر زهد و پارسایی و بی‌اعتنایی ائمه به دنیا نیز با این کار نقض می‌شد، و چنین وانمود می‌شد که آن حضرت فقط در شرایطی که به دنیا دسترسی نداشته‌اند نسبت به آن زهد می‌ورزیدند و اکنون که درهای بهشت دنیا به روی ایشان باز شد، به‌سوی آن شتافتند و مثل دیگران خود را از آن مغتنم[8] کردند.

انتخاب غذا و لباس پست‌تر و کار سخت‌تر در تمتعات دنیوی

… یعنی هروقت دو کار درمقابل امیرالمؤمنین قرار گرفت، دو انتخاب، که هر دو مورد رضای خدا بود ـ نه‌اینکه یکی حرام باشد، یکی حلال باشد؛ نه، هر دو حلال، هر دو عبادت مثلاً ـ هر‌وقت چنین اتفاقی افتاد، علی آن یکی را که برای بدن او سخت‌تر بود، آن را انتخاب می‌کرد؛ اگر دو غذای حلال بود، آن پست‌تر را؛ اگر دو لباس جایز بود، آن پست‌تر را؛ اگر دو کار جایز بود، آن سخت‌تر را. ببینید؛ صحبت یک گویندۀ معمولی نیست که حرف بزند؛ طبق این حدیث، امام صادق است که دارد می‌گوید؛..ببینید چقدر این مهم است؛ این سخت‌گیری بر خود در زندگی دنیا، در تمتعات دنیوی.

دنیا در چشم امیرالمؤمنین (ع) سبک‌تر از بند کفش او

… خودش هیچ کار نکرد، کار مادی. هیچ‌چیزی را ترجیح نداد، مگر خدا را. در همۀ کارها، قصد او خدا بود. هدف او، فقط و فقط کسب رضایت خدا بود. «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»، مصداق کامل این آیۀ شریفه، امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام است. بعد، ابن‌عباس گفت: «وَ اللهِ لَقَد کانَتِ الدُّنیا اَهوَنَ عَلَیهِ مِن شِسعِ نَعلِهِ» به خدا دنیا و این زینت‌ها و زخارف و ثروت‌ها و خوشی‌های دنیا، در چشم او کوچک‌تر و سبک‌تر از بند کفش او بود؛ «لَیثٌ فِی الوَغَی» در میدان جنگ، شیر درنده بود؛ «بَحُرُ فِی المَجالِسِ» آن‌وقتی‌که جای گفتگو و افاده و علم و معرفت بود، دریا بود؛ «حَکیمٌ فِی الحُکماءِ» اگر حکمای عالم جایی جمع می‌شدند، در میان آنها، آنی‌که حکمت را باید از او بیاموزند، او بود. «هَیهاتَ قَد …

نقد برداشت گوشه‌نشینی از زهد و تقوای انقلابی امیرالمؤمنین (ع)

… بشوند، با زمان پیش بروند. امیرالمؤمنین دارد می‌تازد به‌سوی هدف تکاملی، [باید] بتوانند پابه‌پا با او جلو بیایند؛ برای یک مردم خواب‌آلوده نیست. آن‌کسی‌که امروز بیدار است، نهج‌البلاغه را می‌فهمد؛ آنکه امروز هم در خواب است، از سخن علی جز لالایی چیزی سرش نمی‌شود. لذا می‌بینید آنچه امیرالمؤمنین دربارۀ زهدِ انقلابی می‌گوید، آنچه دربارۀ تقوای انقلابی می‌گوید، آنچه دربارۀ زندگی سراپا انقلابی بیان می‌کند، عده‌ای حمل می‌کنند بر گوشه‌نشستن و به خود پرداختن و با خدای خود راز و نیاز کردن و بس! امیرالمؤمنین یک جایی می‌گوید بروید در خانه بنشینید؛ نادان به این جمله استناد می‌کند که علی گفته بروید در خانه بنشینید! اگر علی گفته بود برو در خانه بنشین، خودش نمی‌آمد در متن اجتماع، مردم را هم این‌طور دنبال خودش حرکت نمی‌داد. نمی‌فهمند امیرالمؤمنین چه می‌گوید؛ هنوز خودشان را با شرایط امیرالمؤمنین ـ یعنی سیزده قرن پیش ـ نمی‌توانند تطبیق بدهند. باری، سخن امیرالمؤمنین، پُر، …

باقی‌گذاشتن تنها هفتصد درهم از امیرالمؤمنین در مقام خلافت

… فَما یَرجِعُ حَتَّی یَفتَحَ اللهُ عَلَیهِ» یعنی پیامبر پرچم جهاد را به علی می‌سپرد و علی به صحنۀ جنگ می‌رفت، جبرئیل امین در جانب راست او و میکائیل در سمت چپ او بودند و او می‌جنگید. و از میدان برنمی‌گشت، مگر آن‌وقتی‌که فتح کرده بود و دشمن را سرکوب کرده بود. «وَ ما تَرَکَ عَلَی اَهلِ الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاءَ اِلّا سَبعَ مِائَةِ دِرهَمٍ فَضَلَت مِن عَطایاهُ اَرادَ اَن یَبتاعَ بِها خادِمًا لِاَهلِهِ» مردی که در هنگام ترک این دنیا، درحالی‌که خلیفه بود ـ یعنی حاکم مطلق کشورهای اسلامی بود ـ از مال دنیا، فقط هفتصد درهم از این‌همه زر و سیمی که در آفاق کشورهای اسلامی بود و او می‌توانست در آنها تصرف بکند، فقط هفتصد درهم باقی گذاشت؛ آن را هم جمع نکرده بود تا برای او بماند، می‌خواست برای خانوادۀ خود، خادمی، خدمتکاری فراهم کند، پولش را نداشت، باید تدریجاً جمع می‌کرد، و جمع کرده بود، شده بود هفتصد درهم. این تعریف امام حسن از امیرالمؤمنین است.

فاصله گرفتن خواص از زهد زمان پیامبر پس از ده پانزده سال

… کسی که چنین ملکی دارد، باید هم بخشنده باشد! «وَ الله ِ لَو اَنَّ لی مِثلَهُ» اگر من مثل نشاستج را داشتم «لَاَعاشَکُمُ اللهُ بِهِ عَیشاً رَغَداً» یک گشایش مهمی در زندگی شماها پدید می‌آوردم؛ چیزی نیست که می‌گویید جواد است، جواد است. یعنی کار به اینجا رسیده! حالا شما این را مقایسه کنید با زهد زمان پیغمبر و زهد اوایل بعد از رحلت پیغمبر و آن چند سال، که بزرگان و امرا و صحابه چگونه زندگی‌ای داشتند و به دنیا با چه چشمی نگاه می‌کردند؛ حالا بعد از گذشت ده پانزده سال، وضع به اینجا رسیده است. این یک نمونه.