انتظار زراره برای تحقق خلافت امام صادق (ع) در یکی دو سال
یا در یک روایت دیگر باز همین زراره ــ چون زراره ساکن کوفه بود ــ پیغام میدهد به حضرت صادق (علیه السّلام) و عرض میکند که یکی از دوستان ما از شیعیان مقروض شده و طلبکارها دنبالش هستند. او هم برای اینکه پول ندارد، گذاشته از شهر رفته، آواره شده. اگر این قضیّه، یعنی قضیهی خلافت، تا همین یکی دو سال بنا است انجام بگیرد ــ در روایت، هذا الأمردارد؛ [یعنی] اگر این قضیّه بنا است همین یکی دو سال انجام بگیرد ــ خب این [شخص] باشد تا شما بیایی سر کار، و قضایا حل میشود؛ امّا اگر طولانی است، رفقا پول جمع کنند و قرض او را بدهند.[3] یعنی کسی مثل زراره منتظر بوده که در همین یکی دو ساله مسئله تمام بشود. اینکه شما میبینید میآیند خدمت حضرت صادق و مدام میگویند آقا، چرا قیام نمیکنید، [چرا] قیام نمیکنید، ناشی از این است که منتظرند؛ [یعنی] یک چیزی شنفتهاند، یک مطلبی به گوششان رسیده.
تلقی زراره از نزدیک بودن تشکیل حکومت علوی با وجود آگاهی و نزدیکیاش به ائمه (ع)
… اگر «این امر» نزدیک است، صبر کند تا با قائم خروج کند، و اگر در آن تأخیری هست، با آنان از در مصالحه درآید. حضرت میفرماید: خواهد شد. زراره میپرسد تا یک سال؟ امام میفرماید: انشاءالله خواهد شد. دوباره میپرسد تا دو سال؟ باز میفرماید: انشاءالله خواهد شد. و زراره خود را قانع میکند که تا دو سال دیگر حکومت آل علی بر سر کار خواهد آمد. یقیناً زراره شخص ساده و بیاطلاعی نبود، او یکی از اصحاب نزدیک امام باقر علیهالسلام و امام صادق علیهالسلام بود. بااینحال چگونه است که او تشکیل حکومت علوی را اینقدر نزدیک میبیند؟
آگاهی خواص شیعه و انتظار زراره از نشستن امام صادق (ع) بر منبر خلافت
… عَلی اَهلِ الاَرضِ فَاَخَّرَهُ اِلی مِئَةٍ وَ اَربَعین؛ یعنی حادثهی کربلا، این بیاعتنائی مردم به مبانی دینی، این اِعراض آنها، اثرش این بود که این تقدیر الهی عقب افتاد تا سال ۱۴۰. ۱۴۰ زمان امام صادق (علیه السّلام) است دیگر، که حضرت [سال] ۱۴۸ از دنیا رفتند. این را شیعه میدانستند. یعنی خواصّ شیعه میدانستند. لذا مثلاً در یک روایتی دارد که زُراره به اصحابش ــ زراره که خب جزو نزدیکان است ــ میگوید لا تَری عَلی أعوادِها اِلّا جعفراً؛[2] اعواد، [یعنی] پایههای منبر، منبر خلافت؛ یعنی من جعفر را دارم میبینم که روی این منبر خواهد نشست. این [جور] است.
انتظار نزدیک بودن تشکیل حکومت در پرسش از امام صادق دربارهٔ شیعهٔ بدهکار
… شدنش، به خاطر قرض سنگینی که دارد. این [فرد] الان مدّتی است فرار کرده؛ از زن و بچّهاش دور شده و فرار کرده و آواره است برای اینکه نتوانند دستگیرش کنند. [زراره مینویسد:] حالا من از شما سؤال میکنم اگر «هذا الأمر» ــ این «هذا الأمر» در روایات زیاد تکرار میشود؛ یعنی همین مسئلهی حکومت ــ اگر «هذا الامر» در همین یکی دو سال بنا است اتّفاق بیفتد، بگوییم این [فرد] باشد تا وقتی که این اتّفاق بیفتد و شماها بیایید سر کار و قضیّه خلاص بشود؛ امّا اگر قرار نیست، بنا نیست این [امر] یکی دو ساله انجام بگیرد، رفقا جمع شوند، پول جمع کنیم و قرض این بیچاره را بدهیم که بیاید سر خانه و زندگی.[9] این را زراره سؤال میکند؛ این شوخی نیست. زراره چرا احتمال میدهد که ظرف یکی دو سال بشود این کار اتّفاق بیفتد؟
یقین به نشستن امام صادق بر منبر خلافت
باز یک روایت دیگر از زراره دارد، میگوید: «و الله لا اری علی هذه الاعواد الّا جعفراً»؛[10] «اعواد» یعنی منبر، یعنی ستونهای منبر؛ میگوید روی این ستونهای منبر، من غیر از جعفر را نمیبینم. یعنی یقین داشته که حضرت میآیند روی منبر خلافت مینشینند؛ یعنی این [انتظار] وجود داشته. بعد خب «یَمحُوا اللَهُ ما یَشاءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الکِتاب»؛[11] قدر الهی این است، قضای الهی این نیست. قضای الهی، آن که قَدَرِ تثبیتشده است، آن بهاصطلاح قرار قطعیشده، آن [امر] نبوده؛ به خاطر عوامل خاص و علل و عوامل اینجوری. پس ائمّه دنبال این …
انتظار زراره برای تشکیل حکومت حق در یکی دو سال
این روایت خیلی جالبی است؛ زراره که یکی از بزرگترین اصحاب امام صادق است، میآید خدمت امام صادق و میگوید یا بن رسولالله! یک فردی است از اصحاب ما در کوفه، او به یک نفر از دشمنان ما مدیون است و چون نتوانسته قرض را بدهد فرار کرده؛ شما بفرمایید اگر این قضیّه، همین یکی دو ساله انجام خواهد گرفت، ما بگوییم این فردْ فراری بماند تا انشاءالله حکومت حق بیاید و مسئله خودش بهخودیخود حل بشود؛ [امّا] اگر نه، زمان بیشتری طول میکشد، این بیچاره نمیتواند خیلی فراری بماند، ما جمع بشویم و پولش را جمع کنیم و بدهیم.[70] حضرت جواب صریح نمیدهند که نمیشود؛ حالا زراره خب چرا بایستی اینجور خیال کند که همین یکی دو ساله قرار است یک کاری انجام بگیرد؟ یعنی زراره آدم سادهدلی بود و با مسائل ائمّه آشنا نبود؟ زراره هنگامی که امام باقر وفات میکردند، به یکی از اصحاب امام صادق[71] میگوید: لَا تَری عَلیٰ اَعوَادِهَا غَیرَ جَعفَر؛[72] روی منبرهای خلافت، غیر از جعفر کسی دیگر را نخواهی دید؛ بعد میگوید وقتیکه حضرت …
پیشبینی خلافت امام صادق (ع) و نسبت دادن آن به نظر خود پس از وفات امام
در روایت دیگری هشامبنسالم نقل میکند که روزی زراره به من گفت: «لَا تَرَی عَلَی اَعوادِها غَیرَ جَعفرٍ»[9] یعنی، بر فراز پایههای خلافت، کسی جز جعفربنمحمد علیهالسلاام را نخواهی دید. میگوید: هنگامیکه امام صادق علیهالسلاام وفات یافت، به او گفتم: آیا آن حرف را به یاد میآوری؟ و میترسیدم آن را انکار کند. گفت: بلی، به خدا من آن را به نظر خودم گفته بودم. میخواسته این شبهه پیش نیاید که آن را از امام نقل کرده است.
تعبیر «مستودع سری» دربارهٔ او و چند تن دیگر از یاران در رجال کشی
… از امامان، کسی را بهعنوان «بابِ» آن امام معرفی میکند؛ مثلاً در احوال امام سجاد: «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی بنَ اُمِّالطَّویلِ» و در شرح حال امام باقر: «وَ کانَ بابُهُ جابِرَبنَ یَزیدَ الجُعفِیِّ» و در شرح حال امام صادق: «وَ کانَ بابُهُ مُحَمَّدَبنَسَنانٍ». در [کتاب] رجال کَشّی دربارۀ زُراره و بُرَید[7] و محمدبنمسلم و ابوبصیر[8]، تعبیر «مُستَودَعُ سِرّی»[9] ـ امانتدار راز من ـ و در کتب حدیث دربارۀ مُعَلَّیبنخُنَیس، تعبیر وکیل از قول امام صادق نقل شده است. هرکدام از این تعبیرها هم که از امام نقل نشده و گفتۀ مؤلفان قدیمی شیعه باشد، بیشک محصول تتبّعی[10] وسیع در زندگی ائمه و نتیجۀ استنباطی است که خصوصیات آن را به دست داده است. بههرحال انتخاب این تعبیرهای پُرمعنی، حاکی از خصوصیات جالب و مهم در زندگی ائمه است.