ج: این حرفی بوده که ما گفتیم و لابد ایشان از قول ما نقل میکند که: نقش فرهنگ و تحصیلات در این رابطه چگونه توجیه میشود؟ در مورد تحصیلات باید گفت: تحصیلات متنوع و مختلف، کارگزاران جامعه و متخصصین را درست میکند و به اصطلاح، تکنوکراتها را به وجود میآورد. و به عبارت دیگر کسانی را که امور ادارهی صنعتی و فنی و علمی و اداری و سازمانی تشکیلات گوناگون را اداره خواهند کرد به وجود میآورد و این نمیتواند اشکال برآن حرف ما باشد که گفتیم حرکتها را تودههای مردم انجام میدهند، اگر غیر از این است شما بگوئید پس تحصیلات چه کاره است؟ بالاخره تحصیل کردهها هم جزو همین تودههای مردم هستند و همهی تحصیل کردههای روشنفکر نیز به معنایی که مورد نظر ما هست نیستند. ممکن است یک نفری که تحصیل کرده هم باشد، اصلاً از سیاست و مسائل جاری چیزی نداند، همچنانکه در گذشته زیاد داشتیم و الان هم تحصیل کردههایی هستند که به مقامات عالی علمی رسیدند و در یک رشتهای تخصص عالی هم پیدا کردهاند، اما از مسائل جاری جامعه و از مسائل سیاسی و مسائل جهانی هیچ چیزی درک نمیکنند و قدرت تحلیل سیاسی ندارند، لذا کارشان این است که: یک کار مهمی از کارهای اجرائی کشور در یک گوشهای به آنها داده شود تا چرخی از چرخهای مجموعهی کشور را به چرخش در آورند، این نقش تحصیلات است. لکن در مورد روشنفکران، (روشنفکران به معنی خاص مورد نظر من، نه هر کسی که اهل قلم و نوشته و کاغذ و کتاب و هر محصل و هر استادی اسمش روشنفکر باشد) یعنی آن کسی که حالت برجستگی فکری و یک حالت بینش فراگیر اجتماعی دارد و مسائل سیاسی را درک میکند، به این میگوییم روشنفکر حرفهای، و الا روشنفکر به معنای عام، آحاد مردم هم میتوانند روشنفکر باشند و همانطور که مکرر گفتهام خیلی از مسائل الان در جامعه هست که در زمان گذشته فقط مخصوص محافل روشنفکری بود، مثلاً مسألهی صهیونیزم و نقش صهیونیزم در جهان و خاورمیانه بخصوص با تشکیل دولت اسرائیل و غصب این سرزمین، این را فقط روشنفکرها میدانستند. یعنی عامهی مردم نمیفهمیدند مسألهی اسرائیل و غصب فلسطین هم هست، اما امروز چه کسی از مردم را پیدا میکنید که این قضیه را نداند؟ امروز اگر شما بروید دهات و شهرها و خانهها، میبینید، این حقیقت را، که یک روز فقط روشنفکرها میفهمیدند و امروز هم در دنیا فقط روشنفکرها میفهمند، این را حتی پیرزنهای ما هم میدانند و در کشورهای عربی نزدیک به فلسطین هم که با خود قضیه سر و کار دارند میفهمند و الا در غالب جاهای دنیا همین را که مردم ما میفهمند، مسائل روشنفکری است. یا مسألهی روشنفکری است. یا مسألهی سلطهی استکباری و استعمار نو، یعنی آن چیزی که از سی، چهل سال قبل به نام (نئوکلونیالیز) استعمار نو در مقابل استعمار کره با ورود و سلطهی مستقیم در کشورها مطرح شد این جزء مسائل روشنفکری است. امروز در جامعهی ما چه کسی هست که از این دو کلمهی پدر شهید و مادر شهید نتواند حرفی بزند؟ اهل فلان روستا و فلان محلهی دور افتاده را شما میدیدید آنجا که میدان گیرش میآمد وقتی فرزندش شهید شده بود، احساساتش به غلیان میآمد و میایستاد یک ساعت در مورد این کلمه صحبت میکرد، ولذا روشنفکری در انحصار یک قشر خاصی نیست، منتها یک قشری داریم به نام روشنفکر حرفهای. مثلاً در جامعهی نویسندگان، بخصوص نویسندگان بخش سیاسی ـ روزنامهنگارها ـ هنرمندان ـ غالباً، یا عموماً: نقاشها، مجسمهسازها، شعراء، فیلمسازها، فیلنامه نویسها و نویسندگان تئاتر و غیره، اینها روشنفکرهای یک جامعهاند. بنابراین: در مورد اینها این سؤال میتواند مطرح بشود که ما گفتیم حرکتهای اصلی و اساسی را مردم انجام میدهند و سؤال کننده میتواند از ما سؤال کنند و بگوید شما که میگویید مسؤولیت بردوش مردم است، پس اینجا نقش روشنفکرهای به معنای خاص، یعنی روشنفکرهای حرفهای چه میشود؟ بنده یک جوابی دارم که آن را در طول سالهای پیش از انقلاب و بعداز انقلاب در محافل دانشجویی مکرر گفتم و اکنون باز هم تکرار میکنم ـ یک بخش کاردست روشنفکر است، یعنی حرکتها که عبارت از تبیین و راهاندازی و تشریح حقایق سیاسی و اجتماعی است، این کار روشنفکر است و همانطور که گفتم، مردم بدون داشتن یک معلم و بدون کسی که آنها را ارائهی طریق کند این مسائل را مثل مسائل دیگر نمیدانند. پس از اول کار این روشنفکرها هستند که در هر کشوری با نوشتن مقاله، با گفتن شعر، با تنظیم آثار هنری، با نوشتن نمایشنامه، با ساختن فیلمهای گوناگون ـ حقایق سیاسی را وارد جامعه میکنند و اینجا نقش روشنفکرها نقش برجسته است. البته این کار با آن بینش خاص روشنفکری انجام میگیرد روشنفکران حرفهای و به اصطلاح، روشنفکران ویژه دارای بینش برتری هستند و یک چیزهایی را میفهمند و چون مطالعه کردند و کار کردند و دقت کردند، کَاَنَّ یک چیزی را میبینند که آدم معمولی در جامعه، آن را نمیبیند، مثلاً در دوران اختناق که مردم مشغول زندگی و کسب و کار خودشان بودند یک عدهای روشنفکرها که البته فقط روشنفکرهای غیردینی نبودند، بلکه روشنفکرهای دینی نقش بیشتری هم داشتند، مثل گویندگان مذهبی و طلاب حوزهها که میرفتند در شهرستانها سخنرانیهای خوب میکردند، یا نویسندگان مذهبی و کسانی که از این قبیل کارها میکردند و در کنارش نویسندگان وروشنفکرهای غیرمذهبی هم فعالیت داشتند، اینها خطر استعمار را برای مردم میگفتند و مسائل جاری جامعه و اینکه حکومت باید چگونه باشند را توضیح میدادند و مردم را به یک بینشی میرساندند.روشنفکری
نامهای دیگر: روشنفکران، روشنفکران چپ، روشنفکران غربزده، روشنفکران متعهد
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
قشر و جریانهای روشنفکری، پیشینهٔ آنها و نسبتشان با دین، مردم و انقلاب.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم بهمناسبت دومین سالگرد شهادت آیتالله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰
سیر زمانی
از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۳۱۳۵۸۱۴۰۳
فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
و اما مسأله مورد نظر من در مقوله روشنفکری. این مسأله، مسألهای است که اگر من بخواهم روی آن اسم بگذارم، مثلاً خواهم گفت: ارتجاع روشنفکران، یا ارتجاع روشنفکری. میدانید که مقوله روشنفکری، اساساً ضدّ ارتجاع است. روشنفکری مقولهای است که رو به جلو دارد و به آینده نگاه میکند؛ یعنی همان مفهومی که در فارسی آن را از «انتلکتوئل» فرانسوی ترجمه کردهاند. البته کسانی که اهل فنّ این کار و اهل زبانند، میگویند این ترجمه، ترجمه درست و دقیقی نیست. حالا هرچه هست، معلوم است که مقصود چیست. من بعداً مقداری هم در این خصوص توضیح میدهم. این هویّت پیشرو و آیندهنگر، رو به مستقبل دارد و نمیتواند با رجعت و عقبگرد خو کند؛ اما من پدیدهای را مشاهده کردم و مشاهده میکنم که جز اسم گفته شده برای آن، عنوانی پیدا نمیکنم: ارتجاع روشنفکری، رجعت روشنفکری.و اما این بیماری چه بود؛ یعنی کجا بروز میکرد؟ این را از زبان آل احمد برای شما ذکر میکنم. آل احمد در مشخصات روشنفکر میگوید: یک مشخصات، مشخصات عوامانه روشنفکر است. او میگوید معنای «عوامانه» این نیست که عوام، روشنفکر را اینگونه تصوّر میکنند؛ بلکه خود روشنفکر هم گاهی همینطور فکر میکند. این خصوصیات سه تاست: اوّل، مخالفت با مذهب و دین - یعنی روشنفکر لزوماً بایستی با دین مخالف باشد! - دوم، علاقهمندی به سنن غربی و اروپارفتگی و اینطور چیزها؛ سوم هم درسخواندگی. این دیگر برداشتهای عامیانه از روشنفکری است؛ ممیّزات روشنفکر این است. یعنی اگر کسی متدیّن شد، چنانچه علّامه دهر باشد، اوّلْ هنرمند باشد، بزرگترین فیلسوف باشد؛ روشنفکر نیست! بعد میگوید این سه خصوصیتی که برداشت عامیانه و خصوصیات عامیانه روشنفکری است، در حقیقت سادهشده دو خصوصیت دیگری است که با زبان عالمانه یا زبان روشنفکری میشود آنها را بیان کرد. یکی از آن دو خصوصیت، عبارت است از بیاعتنایی به سنّتهای بومی و فرهنگ خودی - که این دیگر بحث عوامانه نیست؛ این حتمی است - دیگری، اعتقاد به جهانبینی علمی، رابطه علمی، دانش و قضا و قدری نبودن اینها؛ مثالهایی هم میزند.شاهدها (۱۴ پاراگراف)
جو روشنفکرزدهٔ مبارزه پیش از ورود امام و زدوده شدن آن به دست ایشان
بله، امام در حالی وارد ایران شدند که جو مبارزه - لااقل در سطوحی - از ایدههای بهاصطلاح روشنفکری پُر بود؛ که حتّی خود روحانیون - امثال ماها - هم در داغ کردن آن جو روشنفکری - و به عبارت دقیقتر، روشنفکرزدگی - دخالت داشتند؛ اما امام آمد و همهی این چیزها را شست و کنار گذاشت! من احساسات خودم را از همان سخنرانی اول ایشان در فرودگاه به یاد دارم؛ واقعاً حیرت کردم که امام این ملاحظاتی را که ماها داریم، هیچ ندارد! ایشان در آن سخنرانی، اول از روحانیون اسم آورد؛ که ماها اگر جای ایشان بودیم، این کار را نمیکردیم! ما اگر میخواستیم در آن …نقد «مرتجعان عالم روشنفکری» و نشر مطالب بیاصل برای جلب توجه
آیا میدانید که امروز برای رواج دادن و باب کردن حرفهای باطل، چهقدر سرمایهگذاری میشود؟ الان این موارد را داریم میبینیم. اخیراً سه، چهار سال است که در ایران بعضی از روشنفکران قدیمی - که در حقیقت باید به اینها «مرتجعان عالم روشنفکری» گفت - دارند مجله منتشر میکنند. شما ببینید چه چیزهایی را در این مجلات مینویسند؛ چیزهای بیاصل و چرند، فقط برای جلب توجه و انظار! جلب نظر اینقدر اهمیت پیدا کرده است! اگرچه من بعضی از این آقایان روشنفکر را از سابق میشناسم و میدانم که از قدیم هم مهمترین هدفشان اصلاً جلب توجه بود؛ یعنی همهی چیزهای دیگر درجهی دوم بود! بههرحال وقتی رسانهیی به این عظمت که بلندگویش در اینجا گذاشته میشود …نقد تحقیر تودههای مردم از سوی روشنفکران دینی و غیردینی
«الا انهم هم السفهاء ولکن لایعلمون»[7] : آگاه باشید آنان خود نابخردند. ولی نمیفهمند یا نمیدانند. این هم باز یک خصوصیت دیگر است، یعنی خودبزرگ بینی و تودهی مردم را نابخرد بحساب آوردن و تحقیر قشرهای مردم که این، هم آنروز، و هم در همهی اعصار تطبیق میکند با کسانی که از اندکی دانش و معرفت برخوردارند چه روشنفکر دینی چه روشنفکر غیر دینی، به مردم با نظر تحقیر نگاه میکند و ما در جامعهی خودمان از این قبیل داشتیم و همچنان متأسفانه هنوز هم داریم، وقتی به این تودههای مردم که با عشق و اخلاص برای دفاع به جبهههای جنگ میشتابند نگاه میکند اینها را تحقیر میکند، به مراسم مردم و به باورهای مردم با نظر تحقیر نگاه میکند، اگر به او گفته بشود: چرا شما در جمع مردم وارد نمیشوید و چرا با آنها هم آوا و هماهنگ و همگام نمیشوید؟ میگوید: آیا من با اینها هم آوا بشوم؟! ملت را و تودههای مردم را نابخرد میداند! در حالی که ممکن است تودههای مردم بیسواد، یا احساساتی باشند، اما نابخرد نیستند و در همهی ادوار همهی کارهای بزرگ که حاکی از عزم و ارادهی ملی بوده، بدست تودههای مردم انجام گرفته، همانطور که ما در انقلاب خودمان دیدیم مردم جلوتر از روشنفکران و صاحبان داعیه …دیدن حقیقت از سوی روشنفکر و گام برنداشتن بر اساس آن، برخلاف مردم
… همین آدم منافق که الان سینهاش را سپر کرده در مقابل جریان حق ایستاده همانطور که گفتیم: آن وقتی که با دل خودش خلوت کند حقیقت را پیدا میکند، حتی آن وقتی که پای منافع شخصیاش در میان نباشد ممکن است حقیقت را بر زبان هم بیاورد. و این شخص درست تصویر کرده بود. در یک وقتی که حالا پای منافعی هم در میان نبود و مسئلهای نبود، روشنفکر چیزی را که عامهی مردم نمیبینند میبیند، چون بالاخره روشنفکر است و اطلاعات و معلوماتی دارد، بینشی دارد که عامه مردم ممکن است از آن محروم باشند، اما آنچه را که میبیند، براساس آن و به اقتضای او گام بر نمیدارد و عامهی مردم ممکن است این حرف را که از او بشنوند وقتی در دلشان جایگزین شد، براساس او احساس میکنند که باید حرکت کنند و میفهمند اینجا جای حرکت کردن است، که این درک صحیح و هوشمندی واقعی است. لهذا نابخردی از آنِ کسی است که این نکته را درک نمیکند و بنابراین: او مردم را تحقیر میکند.جذب نشدن بخشی از روشنفکران و هنرمندان بیپیوند با دین به انقلاب
یک مسئله هم مسئلهى فرهنگى جامعه است. به نظر بنده و آنطور که بنده تا حالا احساس کردهام، من از مجموع کارهایى که دارد میشود، اینجور فهمیدم که یک حملهاى سازماندهى شده؛ یک حملهى همهجانبه. خب، طبیعى بود که انقلاب در آغاز نتواند روشنفکرجماعتِ اهل هنرِ اهل کارهاى روشنفکرىاى را که با دین و ایمان و روحانیّت و تقوا و مانند اینها سروکارى نداشتند، جذب کند. بعضىشان البتّه جذب انقلاب شدند؛ وجدانهاى بیدارى داشتند که آنها را جذب انقلاب کرد، عدّهاى هم ماندند کنار و انقلاب نتوانست بعضى از آنها را جذب کند.خطرگریزی روشنفکران و بازگشت تدریجی آنان به سازماندهی
در سالهاى اوّل انقلاب اینها جرئت نفس کشیدن نداشتند. طبیعت آن جماعت که بنده از پیش از انقلاب هم خیلى از نزدیک آن قشر را مىشناسم که چه جور است روحیّات و خصلتهایشان، [این است که] اهل خطر نیستند، اهل وارد شدن در صحنهى سخت و دشوار و خطرناک نیستند. اوایل انقلاب، آن طوفان انقلاب وادار کرده بود که بروند در لاکهایشان، در خانههایشان، حدّاکثر پشت درهاى بسته یک دردِدلى با همدیگر بکنند. تدریجاً که یک نشریّهاى راه انداختند، یک قلمى زدند، یک جایى یک حرفى زدند، یک کسى یک جایى به نفعشان یک چیزى گفت، یک جا یک شعرى درآوردند و کسى اعتراضى نکرد، اینها دیدند نه، مثل اینکه در این فضا میشود سازماندهى کرد و یک کارى کرد.حضور در سینما، مطبوعات، صداوسیما و جشنوارهها و چرخش به انتقاد سیاسی
… دل و هوا و هوس و احیاناً تشخیصِ عقلانى آن کسانى را که پشت جبهه هستند به یک سمتى جذب کنند، اینها را در بین دو بازوى خودشان گرفتهاند، امّا اینکه آیا میتوانند یا نه، به نظر ما برآوردشان، برآورد سادهلوحانهاى است. خیال کردند میتوانند و شروع کردند؛ هدف این است. در سینما، در مطبوعات، حتّی در رادیو و تلویزیون ــ که مال ما است، مال دولت است امّا بالاخره عناصرِ آنجورى حضور دارند در رادیو و تلویزیون ــ در سالنهاى فرهنگى، در جشنوارهها، در جابهجاى مناطق فرهنگى، احساس میشود که یک بخشى، یک مهرهاى از آن مجموعه آنجا حاضر است، دارند کار میکنند. اوّل هم فرهنگىِ محض حرکت کردند، حالا آن را زدهاند به سیاسى: به دولت انتقاد بکنند، به نظام انتقاد بکنند، روى گذشتهى نظام علامت سؤال بگذارند؛ این کار انجام شده. این کار بسیار کار خطرناکى است.سخن فریبنده و بیپشتوانهٔ روشنفکران مادیمسلک و پشت کردن به مردم
… تلویزیون ما بداند، هم دستگاههاى تبلیغاتى ما مثل وزارت ارشاد و سازمان تبلیغات اسلامى و آموزش و پرورش و دیگران بدانند ــ امروز مسئله این است. البتّه عرض کردم که طبیعتشان طبیعتى است که یک چِخ بکنى میزنند عقب؛ طبیعت مؤمنى نیست دیگر؛ از روى ایمان و اعتقاد نیست؛ حرف که میزند «یُعجِبُکَ قَولُهُ فِى الحَیْوةِ الدُّنیا»،[29] حرف زیبا ــ طبیعت اهل قلم و آن روشنفکرجماعتِ مادّىمسلک همین است ــ حرف که میزنند زمین و آسمان را به هم میدوزند، آدم که میشنود، خیال میکند این سوختهجانى است که دارد از اعماق جانش حرف میزند؛ نزدیکش که رفتى میبینى نخیر، هیچ چیزی نیست، از زبان، یک ذرّه فراتر نیست. بسیاری از اینها همینهایی بودند که راجع به استعمار و راجع به صهیونیسم و راجع به ظلم و این چیزها، خیلى اوقات هم قلم زده بودند [امّا] یک قدم حاضر نشدند در میدانى که مردم وارد شدند، وارد بشوند؛ حتّى پشت کردند به مردم. و بشدّت اسیر پول، اسیر هوسها و خواستههاى نفسانى؛ اینجور چیزى هستند. دستگاههاى تبلیغاتى مراقبت کنند، نگذارند؛ بنشینند فکر کنند روى این مسئله. سلیقهاى هم نیست؛ [یعنی] اینجور هم نباشد که یک دستگاهى از طرف خود، از پیش خود یک کار تندِ ناسنجیدهى نامناسبِ با …نقد مخالفت روشنفکران پیش از انقلاب با کمک به سائل
خود «سائل» یک خصوصیّتى دارد. ما بعضى از روشنفکرهاى آن زمانهاى قبل از پیروزى انقلاب را دیده بودیم که میگفتند به سائل چرا کمک میکنید! من واقعاً دیده بودم؛ حتّى از افراد مذهبى هم تحت تأثیر آن فکر قرار گرفته بودند که به این فقرا چرا کمک میکنید. غافل از اینکه خب، این یک حکم الهى است؛ یعنى در حکومت حق هم باز یک جاى خالىاى باقى میماند براى کمک کردن به سائل و محروم: وَ فیِّ اَموالِهِم حَقٌّ لِلسّاٰئِلِ وَ المَحروم.[3] شما بحمدالله بخش سازمانىِ این کار را به عهده گرفتهاید.نقد روشنفکران غربزده در همراهی با امتیازات خارجی
یک بُعد دیگر؛ این مبارزه، مبارزهى با غربزدگانى بود که در همان ایّام، تازه شروع کرده بودند به ایجاد جریانهاى فکرى در داخل کشور و نام روشنفکر روى خودشان گذاشته بودند، از قبیل میرزا ملکمخان و امثال او که اینها نهفقط با این حرکت خیانتبارِ ناصرالدّینشاه مبارزه نکردند بلکه حتّی خود همین شخص نامبردهى بهاصطلاح «پدر روشنفکرى ایران» ــ که همه او را مؤسّس و بنیانگذار روشنفکرى در ایران دانستهاند ــ دلّال این کار هم بود، دلّال انحصارات خارجى هم بود. آنهایى که دم از روشنفکرى و دفاع از منافع ملّت میزدند، آنجور برخورد کردند و روحانیّت و در رأس آن، میرزاى بزرگ اینجور قاطع و کوبنده با همهى اینها مبارزه کرد. این یک پرچم پُرافتخارى است که میرزاى شیرازى بلند کرد و بعد از او، این پرچم نخوابید؛ اگرچه قبل از میرزا ــ زمان میرزاى قمى،[3] زمان کاشفالغطاء[4] و دیگران و دیگران ــ هم از اینگونه مطالب بود در دفاع از منافع ملّت اسلامى و اسلام و مسلمین و ورود در مسائل …نقد روشنفکران برجعاجنشین دور از مردم
… مثلاً اگر یک آدم بیربطی یک وقت چرندی گفته است، واقعاً چه لزومی دارد که حالا عین عبارت او بیاید؟ مردم حرف شما را گوش میکنند و آن را قبول دارند. تبلیغات نابابی که بعضیها میکنند، نبادا شماها را دچار اشتباه بکند. اکثریت این ملت، هرچه شما میگویید، قبول دارند. ما مردم را بیشتر از بعضی از این قلمبهدستهایی که هیچوقت در میان مردم پا نگذاشتند، میشناسیم. من همین الان با مسؤولیتی که دارم، از بسیاری از این روشنفکرانِ به قول معروف برجعاجنشین سابق - که حالا هم باز به همان شکلها از زبان مردم حرف میزنند - بیشتر با مردم و در میان آنها هستم. خیال نکنید که مردم حرف رادیو و تلویزیون را قبول ندارند. البته یک عده هم ممکن است قبول نداشته باشند، یک عده هم ممکن است گوش نکنند؛ اما اکثریت قاطع مردم، آن چیزی را که شما میگویید، قبول دارند. اگر به آنها بگویند چرا این مطلب را میگویید، میگویند رادیو گفته است؛ …وجود مخالفان گرایش اسلامی در داخل و نفی ملاحظهٔ آنان
خب، حالا ما در مقابل اینها قرار داریم؛ ما باید رودربایستى نکنیم. بىشک در درون کشور ما کسانى هستند که همان انگیزههاى ضدّیّت با این گرایشِ بهاصطلاح بنیادگرایى را دارند؛ شما از آنها رودربایستى نکنید؛ اصلاً رودربایستى نکنید. در تنظیم برنامهى ادب و هنر یا تنظیم برنامهى کودکان یا فیلم و سریال، هیچوقت فکر نکنید که اگر ما این را نشان دادیم، ممکن است که یک تیپ روشنفکر ــ مثلاً فرض کنید خوانندگان فلان مجلّهى هفتگى ــ خوششان نیاید. به درک! خوششان نیاید! شما اصلاً کارى بکنید که آنها …وجود پاتوقهای روشنفکری مذهبی پیش از انقلاب
آن قضیهی «پاتوق» هم که شما[12] گفتید، من البته به این پاتوقهای اینطوری عقیده دارم. خود ما در قبل از انقلاب، از این پاتوقهای روشنفکری، مذهبی داشتیم. خانهی خود من پاتوق بود. ما در مشهد و تهران جاهایی داشتیم که پاتوق بود. پاتوقسازی کار خوبی است؛ اما توجه بکنید که پاتوقسازی معلوم نیست که در یک رسانهی با این عظمت، مطلوب باشد. همانطور که خودتان هم گفتید، خاصیت پاتوق این است که هیچ گذرنامهی مشخصی ندارد و ویزا هم نمیخواهد؛ همه میتوانند بیایند؛ اصلاً باید بیایند؛ هیچ قیدوبندی …تولد روشنفکری ایران از ابتدا بیدین
… زنده کرد. دانشگاه ما بىدین متولّد شده؛ این که روشن است. دانشگاه به سبک کنونى از ابتدا بىدین متولّد شده؛ یعنى طرّاحى کردند که دانشگاه، بىدین زاییده بشود. معنایش این نیست که فلان مؤسّس یک دانشگاه یک آدم متدیّنى بوده یا نبوده؛ اصلاً به او ربطى ندارد. بناى دانشگاه، یک بناى غیر دینى، بلکه ضدّ دینى بوده ــ مثل روشنفکرى کشور ما که از ابتدا بىدین متولّد شده ــ منتها خاصیّت دین اصیل و عمیق این است که منتظر اجازهى کسى نمیماند براى نفوذ در دستگاهها و در جاهاى مختلف و در محیطهاى انسانى. دین در دانشگاه هم نفوذ کرد، در محیط روشنفکرى هم نفوذ کرد، در علم هم نفوذ کرد؛ همهجا رفت. لکن بنا، بنای غلطى بود. این بنا بایستى دگرگون بشود و نگذاریم دوباره اینجور بشود. البتّه دشمن بیکار نمیماند.