ج: این حرفی بوده که ما گفتیم و لابد ایشان از قول ما نقل میکند که: نقش فرهنگ و تحصیلات در این رابطه چگونه توجیه میشود؟ در مورد تحصیلات باید گفت: تحصیلات متنوع و مختلف، کارگزاران جامعه و متخصصین را درست میکند و به اصطلاح، تکنوکراتها را به وجود میآورد. و به عبارت دیگر کسانی را که امور ادارهی صنعتی و فنی و علمی و اداری و سازمانی تشکیلات گوناگون را اداره خواهند کرد به وجود میآورد و این نمیتواند اشکال برآن حرف ما باشد که گفتیم حرکتها را تودههای مردم انجام میدهند، اگر غیر از این است شما بگوئید پس تحصیلات چه کاره است؟ بالاخره تحصیل کردهها هم جزو همین تودههای مردم هستند و همهی تحصیل کردههای روشنفکر نیز به معنایی که مورد نظر ما هست نیستند. ممکن است یک نفری که تحصیل کرده هم باشد، اصلاً از سیاست و مسائل جاری چیزی نداند، همچنانکه در گذشته زیاد داشتیم و الان هم تحصیل کردههایی هستند که به مقامات عالی علمی رسیدند و در یک رشتهای تخصص عالی هم پیدا کردهاند، اما از مسائل جاری جامعه و از مسائل سیاسی و مسائل جهانی هیچ چیزی درک نمیکنند و قدرت تحلیل سیاسی ندارند، لذا کارشان این است که: یک کار مهمی از کارهای اجرائی کشور در یک گوشهای به آنها داده شود تا چرخی از چرخهای مجموعهی کشور را به چرخش در آورند، این نقش تحصیلات است. لکن در مورد روشنفکران، (روشنفکران به معنی خاص مورد نظر من، نه هر کسی که اهل قلم و نوشته و کاغذ و کتاب و هر محصل و هر استادی اسمش روشنفکر باشد) یعنی آن کسی که حالت برجستگی فکری و یک حالت بینش فراگیر اجتماعی دارد و مسائل سیاسی را درک میکند، به این میگوییم روشنفکر حرفهای، و الا روشنفکر به معنای عام، آحاد مردم هم میتوانند روشنفکر باشند و همانطور که مکرر گفتهام خیلی از مسائل الان در جامعه هست که در زمان گذشته فقط مخصوص محافل روشنفکری بود، مثلاً مسألهی صهیونیزم و نقش صهیونیزم در جهان و خاورمیانه بخصوص با تشکیل دولت اسرائیل و غصب این سرزمین، این را فقط روشنفکرها میدانستند. یعنی عامهی مردم نمیفهمیدند مسألهی اسرائیل و غصب فلسطین هم هست، اما امروز چه کسی از مردم را پیدا میکنید که این قضیه را نداند؟ امروز اگر شما بروید دهات و شهرها و خانهها، میبینید، این حقیقت را، که یک روز فقط روشنفکرها میفهمیدند و امروز هم در دنیا فقط روشنفکرها میفهمند، این را حتی پیرزنهای ما هم میدانند و در کشورهای عربی نزدیک به فلسطین هم که با خود قضیه سر و کار دارند میفهمند و الا در غالب جاهای دنیا همین را که مردم ما میفهمند، مسائل روشنفکری است. یا مسألهی روشنفکری است. یا مسألهی سلطهی استکباری و استعمار نو، یعنی آن چیزی که از سی، چهل سال قبل به نام (نئوکلونیالیز) استعمار نو در مقابل استعمار کره با ورود و سلطهی مستقیم در کشورها مطرح شد این جزء مسائل روشنفکری است. امروز در جامعهی ما چه کسی هست که از این دو کلمهی پدر شهید و مادر شهید نتواند حرفی بزند؟ اهل فلان روستا و فلان محلهی دور افتاده را شما میدیدید آنجا که میدان گیرش میآمد وقتی فرزندش شهید شده بود، احساساتش به غلیان میآمد و میایستاد یک ساعت در مورد این کلمه صحبت میکرد، ولذا روشنفکری در انحصار یک قشر خاصی نیست، منتها یک قشری داریم به نام روشنفکر حرفهای. مثلاً در جامعهی نویسندگان، بخصوص نویسندگان بخش سیاسی ـ روزنامهنگارها ـ هنرمندان ـ غالباً، یا عموماً: نقاشها، مجسمهسازها، شعراء، فیلمسازها، فیلنامه نویسها و نویسندگان تئاتر و غیره، اینها روشنفکرهای یک جامعهاند. بنابراین: در مورد اینها این سؤال میتواند مطرح بشود که ما گفتیم حرکتهای اصلی و اساسی را مردم انجام میدهند و سؤال کننده میتواند از ما سؤال کنند و بگوید شما که میگویید مسؤولیت بردوش مردم است، پس اینجا نقش روشنفکرهای به معنای خاص، یعنی روشنفکرهای حرفهای چه میشود؟ بنده یک جوابی دارم که آن را در طول سالهای پیش از انقلاب و بعداز انقلاب در محافل دانشجویی مکرر گفتم و اکنون باز هم تکرار میکنم ـ یک بخش کاردست روشنفکر است، یعنی حرکتها که عبارت از تبیین و راهاندازی و تشریح حقایق سیاسی و اجتماعی است، این کار روشنفکر است و همانطور که گفتم، مردم بدون داشتن یک معلم و بدون کسی که آنها را ارائهی طریق کند این مسائل را مثل مسائل دیگر نمیدانند. پس از اول کار این روشنفکرها هستند که در هر کشوری با نوشتن مقاله، با گفتن شعر، با تنظیم آثار هنری، با نوشتن نمایشنامه، با ساختن فیلمهای گوناگون ـ حقایق سیاسی را وارد جامعه میکنند و اینجا نقش روشنفکرها نقش برجسته است. البته این کار با آن بینش خاص روشنفکری انجام میگیرد روشنفکران حرفهای و به اصطلاح، روشنفکران ویژه دارای بینش برتری هستند و یک چیزهایی را میفهمند و چون مطالعه کردند و کار کردند و دقت کردند، کَاَنَّ یک چیزی را میبینند که آدم معمولی در جامعه، آن را نمیبیند، مثلاً در دوران اختناق که مردم مشغول زندگی و کسب و کار خودشان بودند یک عدهای روشنفکرها که البته فقط روشنفکرهای غیردینی نبودند، بلکه روشنفکرهای دینی نقش بیشتری هم داشتند، مثل گویندگان مذهبی و طلاب حوزهها که میرفتند در شهرستانها سخنرانیهای خوب میکردند، یا نویسندگان مذهبی و کسانی که از این قبیل کارها میکردند و در کنارش نویسندگان وروشنفکرهای غیرمذهبی هم فعالیت داشتند، اینها خطر استعمار را برای مردم میگفتند و مسائل جاری جامعه و اینکه حکومت باید چگونه باشند را توضیح میدادند و مردم را به یک بینشی میرساندند.روشنفکری
نامهای دیگر: روشنفکران، روشنفکران چپ، روشنفکران غربزده، روشنفکران متعهد
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
قشر و جریانهای روشنفکری، پیشینهٔ آنها و نسبتشان با دین، مردم و انقلاب.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم بهمناسبت دومین سالگرد شهادت آیتالله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰
سیر زمانی
از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۳۱۳۵۸۱۴۰۳
فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
و اما مسأله مورد نظر من در مقوله روشنفکری. این مسأله، مسألهای است که اگر من بخواهم روی آن اسم بگذارم، مثلاً خواهم گفت: ارتجاع روشنفکران، یا ارتجاع روشنفکری. میدانید که مقوله روشنفکری، اساساً ضدّ ارتجاع است. روشنفکری مقولهای است که رو به جلو دارد و به آینده نگاه میکند؛ یعنی همان مفهومی که در فارسی آن را از «انتلکتوئل» فرانسوی ترجمه کردهاند. البته کسانی که اهل فنّ این کار و اهل زبانند، میگویند این ترجمه، ترجمه درست و دقیقی نیست. حالا هرچه هست، معلوم است که مقصود چیست. من بعداً مقداری هم در این خصوص توضیح میدهم. این هویّت پیشرو و آیندهنگر، رو به مستقبل دارد و نمیتواند با رجعت و عقبگرد خو کند؛ اما من پدیدهای را مشاهده کردم و مشاهده میکنم که جز اسم گفته شده برای آن، عنوانی پیدا نمیکنم: ارتجاع روشنفکری، رجعت روشنفکری.و اما این بیماری چه بود؛ یعنی کجا بروز میکرد؟ این را از زبان آل احمد برای شما ذکر میکنم. آل احمد در مشخصات روشنفکر میگوید: یک مشخصات، مشخصات عوامانه روشنفکر است. او میگوید معنای «عوامانه» این نیست که عوام، روشنفکر را اینگونه تصوّر میکنند؛ بلکه خود روشنفکر هم گاهی همینطور فکر میکند. این خصوصیات سه تاست: اوّل، مخالفت با مذهب و دین - یعنی روشنفکر لزوماً بایستی با دین مخالف باشد! - دوم، علاقهمندی به سنن غربی و اروپارفتگی و اینطور چیزها؛ سوم هم درسخواندگی. این دیگر برداشتهای عامیانه از روشنفکری است؛ ممیّزات روشنفکر این است. یعنی اگر کسی متدیّن شد، چنانچه علّامه دهر باشد، اوّلْ هنرمند باشد، بزرگترین فیلسوف باشد؛ روشنفکر نیست! بعد میگوید این سه خصوصیتی که برداشت عامیانه و خصوصیات عامیانه روشنفکری است، در حقیقت سادهشده دو خصوصیت دیگری است که با زبان عالمانه یا زبان روشنفکری میشود آنها را بیان کرد. یکی از آن دو خصوصیت، عبارت است از بیاعتنایی به سنّتهای بومی و فرهنگ خودی - که این دیگر بحث عوامانه نیست؛ این حتمی است - دیگری، اعتقاد به جهانبینی علمی، رابطه علمی، دانش و قضا و قدری نبودن اینها؛ مثالهایی هم میزند.شاهدها (۱۳ پاراگراف)
تولد روشنفکری جدید اروپایی با دشمنی با دین و پرورش آن در دانشگاه
… دین را نه اینکه قبول نداشتند، بالاتر از این بود، اصلاً میخواستند ریشهکن کنند. میدانید دیگر؛ مگر غیر از این است؟ این تاریخچهى دانشگاه است، این تاریخچهى فرهنگ اروپایى است در کشور ما. آنهایى که (دانشگاه را) آوردند، اعتقادشان این بود که اینها حرفهاى مفتى است؛ و روشنفکرى جدید اصلاً اینجورى متولّد شد: ضدّ دین و مخالف با دین و عازم بر قلع و قمع دین! خب، دانشگاه هم که طبعاً زایشگاه و پرورشگاه همین روشنفکرى جدید اروپایى بود؛ بنابراین فضا، فضاى غیر دینى شد. خب، این مال دانشگاه بود؛ دانشگاه وابستهى به غرب، دانشگاه پرداختهی صُنَعاء غرب ــ ساختهشدههاى غرب ــ امّا دانشگاه اسلامى چه؟لزوم جبران گذشته و پیوستن روشنفکران به مبارزهٔ ملت با آمریکا و استکبار
اگر کسانى از وابستگان به قشر روشنفکر کشور در دوران سلطهى بیگانگان و حکومت خودفروختگان توفیق آن را نیافتهاند که به اقتضاى مسئولیّت روشنفکران، در صفوف ملّت قرار گرفته و در جایگاه خود در جبههى مبارزه با آمریکا و رژیم دستنشاندهاش قرار گیرند، امروز که روز حکومت مردم و حاکمیّت ارزشهاى اسلامى و انسانى و روز مبارزه با بیگانگان کینهورز و خدعهگر است، باید گذشته را جبران و صفوف مبارزهى ملّت ایران را با آمریکا و استکبار و امپراتورىِ خبیث زر و زور جهانى، به سهم خود و به قدر نیرو و توان خود مدد برسانند و زبان و قلم و هنر را در خدمت جهاد عظیم اسلامىِ این ملّت قرار دهند.انگیزهٔ روشنفکرنمایان مخالف نظام بازگشت به فساد غربی، نه علم و آزادی
آیا روشنفکرنمایانى که در سایهى آزادى اسلامى، فرصت و امکان آن را یافتهاند که صفحاتى را به داعیهى روشنفکرى، از سخنانى خوشایند بیگانگانِ مطرود پُر و منتشر کنند، شهامت آن را دارند که بصراحت اقرار کنند که داغ و غصّهى آنان نه براى علم یا آزادى بلکه به خاطر جمع شدن سفرهى ننگین فسق و فساد و کوتاه شدن دست مروّجان فرهنگ تباهگر غربى است و دشمنى آنان با نظام، نه به دلیل وجود عیب و نقیصهاى در آن، بلکه به انگیزهى بازگشت به همان دنیاى شرمآورى است که بیگانگان براى آنان به وجود آورده و از خود آنان در راه آن کمک گرفته بودند؟ از مسخشدگان فرهنگ استعمارى غرب هیچ انتظارى نیست؛ امید و انتظار از روشنفکران صادق و دلسوزى است که تعالى و عزّت و پیشرفت معنوى و مادّى ملّت و کشور خود را میجویند و سلطهى بیگانه را در همهى اَشکالش مردود میشمارند. شایسته است که اینان نظام اسلامى را ــ که …نقد مدعیان روشنفکری مخالف جمهوری اسلامی با وجود دشمنی شیاطین عالم با آن
البتّه باید به شما عرض بکنم و ملّت شریفِ هوشمندِ فداکارِ ما بدانند: کسانى هستند که متأسّفانه اسمشان هم ایرانى است، مال همین آب و خاکند، ادّعاى فهم سیاسى هم میکنند، ادّعاى روشنفکرى هم میکنند، امّا نمیتوانند این حجّت واضح و روشن را ببینند و با جمهورى اسلامى مخالفت میکنند؛ در حالى که مىبینند که شیاطین عالم، شریرهاى عالم، قلدرهاى عالم، دستگاههاى منفور عالم با جمهورى اسلامى بدند. باید میفهمیدند که وقتى نظامى مثل جمهورى اسلامى هست که شیطانها در مقابل او صف کشیدهاند، هر انسانى که ضدّ شیطانها و شیطانصفتها است، باید پشت سر این نظام قرار بگیرد و از آن دفاع کند.مرده بودن وجدان مدعیان روشنفکری مخالف جمهوری اسلامی
بنده تعجّب میکنم از کسانى که ادّعا میکنند شمّ سیاسى دارند یا ادّعاى روشنفکرى میکنند و دشمنىِ دشمنان بشریّت را با جمهورى اسلامى مىبینند، در عین حال خجالت نمیکشند از اینکه اظهار مخالفت کنند با جمهورى اسلامى! وجدان اینها مرده است، چشم دلشان کور شده، اگرچه ممکن است داراى فهم سیاسى هم باشند، و جزو قشرهاى بهاصطلاح روشنفکر هم باشند. بنده معتقدم این حجّت خدا است که به نفع جمهورى اسلامى تمام کرده. هر جا یک جناح خبیث و پلید و منفورى هست، با جمهورى اسلامى بد و مخالف است و دشمن جمهورى اسلامى است. درست مثل زمان رسول اکرم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) که اشراف فاسد با دعوت پیغمبر مخالفت کردند، …نقد دیدگاه خام لزوم گفتن هر چیز به مردم
خبر فقط این نیست که یک اتّفاقى در دنیا افتاده، حالا باید بگوییم دیگر؛ نه، خیلى از خبرها اصلاً گفتن ندارد و اصلاً ارزش این را ندارد که گفته بشود؛ بعضى از خبرها اصلاً مضر است. یک حالتِ روشنفکرى البتّه خام ــ که بنده قبول ندارم اینها روشنفکرى است؛ یک چیز خام [است] ــ [میگوید] که «نه آقا، هر چیز را باید به مردم گفت!» نه آقا! چطور هر چیزى را باید [گفت]؟ شما در خانه هر اتّفاقى که برایتان بیفتد، به بچّهتان میگویید؟ باید گفت؟ یا نباید گفت؟ خب، چرا شما همهى خبرهاى داخل خانهتان را به بچّهتان نمیگویید؟ چون بعضى از خبرها براى او مضر است؛ بعضى از خبرها براى او اصلاً جالب نیست؛ بعضى از …کوتاهی روشنفکران در معرفی مسئلهٔ فلسطین
… که ما به یاد داریم و اطّلاع داریم، هیچ وقت به مجموعهى یک ملّت نشده؛ در حالى که متأسّفانه افکار عمومى دنیا از این ظلم مطّلع نیست؛ این بایستى درست بیان بشود؛ باید فیلمها ساخته بشود، باید کارهاى هنرى بشود، تا همهى افکار عمومى دنیا بدانند که چه دارد میگذرد. متأسّفانه باید اعتراف کنیم که روشنفکران ما و کسانى که میتوانستند، کوتاهى کردند. ما باید در سطح عالم مسئلهى فلسطین را آنچنان که هست معرّفى بکنیم؛ باید براى این کار سرمایهگذارى بشود؛ براى این کار بایستى افراد تلاش کنند، کار کنند. این نکتهاى بوده که ما از آن غفلت کردهایم.ریشهٔ انحراف فکری برخی روشنفکران مسلمان در تأثر از مارکسیسم
… لغزشها و انحرافات فکرى است. این را در گذشته که مارکسیسم[12] خیلى فعّال و پُرنشاط بود، هر کسى که با دانشگاه ارتباط داشت، واقعاً بروشنى مىیافت. اصلاً در دانشگاه حتّى آن دانشجوى مسلمانى که سوهان تفکّرات مارکسیسم به مغزش نخورده باشد، خیلى بندرت میشد پیدا کرد. بعضى از این عناصر روشنفکرِ نامونشاندار ــ از زنده و مرده ــ که جزو مسلمانها هستند و شما امروز به افکار اینها اعتراض میکنید که اعتراضهاى بجایى هم هست، آن انحراف و آن نقطهى اشکال فکرى اینها همان چیزى است که خاصیّت دوران دانشجویى و دانشگاهى آنها بود؛ تفکّر مارکسیستى وارد میشد، میدیدید زید که میخواهد مارکسیسم را رد بکند، از معارف مارکسیسم استفاده میکند براى ردّ مارکسیسم! یعنى «یُؤتى مِن حیث یَفِرُّ مِنه».[13] توجّه میکنید؟ این مکرّر در تفکّرات و بیانات کسانى که بدون اطّلاع و آگاهىهاى کامل اسلامى در این دو دههى قبل از انقلاب در میدان مارکسیسم وارد میشدند، دیده میشود. اصلاً نفوذ کرده در آنها و تفکّرات مارکسیستی اشراب[14] شده …نقد تأویل مادیگرایانهٔ روشنفکران هند و مصر از اینگونه حقایق قرآنی
… اینها چیزهایى است که هر چه علم پیشتر میرود و خصوصیّاتى از پرندگان و جانوران و گیاهان و مانند اینها را براى ما روشن میکند، بیشتر قابل فهم و قابل قبول میشود. یک روزى بود که هر کدام از این حرفها که مطرح میشد، ذهن مادّى مردم ــ حتّى علما ــ آن را رد میکرد. در حدود صد سال پیش تقریباً ــ بعضى صد سال، بعضى کمتر ــ در هند و در مصر این روشنفکرهایى که با افکار قرن نوزدهمى اروپا مأنوس بودند، آشنا بودند و تفکّرات صددرصد مادّى و نفى معنویّت [داشتند]، هر چیزى را از این قبیل دیدند، به یک معناى دیگرى حمل کردند؛ در حالى که هیچ احتیاجى به این نیست. پیشرفت دانش براى ما چیزهاى زیادى از این قبیل را روشن میکند؛ معلوم میشود بشر میتواند بسیاری از چیزهایی را که بین حیوانات میگذرد، بفهمد. حتّی بعضی ادّعا کردهاند میتوان احساسات گیاهان را ــ که معتقدند گیاهان هم احساساتی دارند ــ فهمید؛ ادّعا کردهاند که آنها را …التقای جریان روشنفکری و جریان مبارزه در میان طلاب
… که هر ساعت نیست. درس هم باید بخوانند؛ بى درس و بى تحقیق و بى مباحثه طلبه معناى خودش را از دست میدهد. در دوران مبارزات یک عدّهاى از طلبهها غرق در عالم مبارزه بودند؛ آن هم مبارزات آن زمانها که یک جور دیگرى بود و یک آمیختگىهایى و یک پیچیدگىهایى داشت. یک جریان، جریان روشنفکرى بود؛ یک جریان، جریان مبارزه بود؛ اینها با هم التقاء میکردند در مواردى و البتّه التقائشان در آن موارد خوب هم بود. گاهى طلبههاى مبارز یک حالت روشنفکرى پیدا میکردند. بنده در مشهد که بودم، با طلبهها اُنس داشتم؛ طلبههاى قم و جوانهاى قم هم مکرّر پیش ما مىآمدند، میرفتند، مسئله مطرح میکردند ــ از این مسائل اینجورى ــ من میدیدم اینها نسبت به درس بىرغبتند؛ مکرّر به این طلبهها میگفتم که برادرها! این درس رسائل و مکاسب را …نقد درک ناقص برخی از مسائل روشنفکری در تأمل بر تعبد
اینکه یک عدّه با درک ناقص از مسائل روشنفکرى ــ که بنده قبول ندارم اینها روشنفکرى است ــ روى تعبّد اسلامى تأمّل بکنند که «حالا تعبّد یعنى چه؟ پس عقل ما چه میشود؟» این ناشى از نفهمیدن حقیقت مسئله در زندگى و راه زندگى است. آنجایى که نقشه دست شما میدهند میگویند اینجورى عمل کنید، باید اینجورى عمل کنید؛ آنجایى که در نقشه نوشته فکر بکنید، باید فکر کنید و به مقتضاى فکرتان عمل کنید؛ این هم جزو نقشه است؛ …امروز روز آزمایش بزرگ روشنفکران صادق
… به اساتید ــ که فریضهاى اسلامى است ــ نباید اجازه دهند احیاناً کسى بدخواهانه، از علم و تخصّص، وسیلهاى براى هموار کردن راه فرهنگ استعمارى در دانشگاهها درست کند و مانند دوران سلطهى بیگانگان، دانشگاه را پرورشگاه مغزهاى ازخودبیگانه و بیگانهپرست سازد. روشنفکران دلسوز و صادق بدانند که امروز روز آزمایشى بزرگ است و تاریخ دربارهى آنان و رفتار امروزىشان قضاوتى دقیق و افشاگر خواهد داشت.اتهام ارتجاع از سوی روشنفکرنمایان عامل بیگانه به علمای پیشرو
… مدارس و مساجد اکتفا کنند و کشور و زندگى مردم را به آنان بسپارند و از جملهى پدیدههاى پُرمعنى آن است که در تمام مدّت مبارزات و نیز سالهاى پس از پیروزى، علماى متحجّر و بىخبر از حوادث کشور و دور از جریانهاى سیاسى، هیچ گاه در معرض تهاجم دشمنان قرار نگرفتند؛ بلکه حتّى گاه مورد ستایش و تمجید نیز واقع شدند و حملات جسمى و تبلیغى و حتّى تهمت ارتجاع و واپسگرایى از سوى روشنفکرنمایانِ عامل بیگانه، تنها متوجّه علما و روحانیّونى شد که از لحاظ اندیشهى سیاسى و نوآورىهاى عرصهى علم و عمل، درخشیده و به عنوان قشرى پیشرو و مترقّى و آگاه شناخته شدهاند.