ج: این حرفی بوده که ما گفتیم و لابد ایشان از قول ما نقل میکند که: نقش فرهنگ و تحصیلات در این رابطه چگونه توجیه میشود؟ در مورد تحصیلات باید گفت: تحصیلات متنوع و مختلف، کارگزاران جامعه و متخصصین را درست میکند و به اصطلاح، تکنوکراتها را به وجود میآورد. و به عبارت دیگر کسانی را که امور ادارهی صنعتی و فنی و علمی و اداری و سازمانی تشکیلات گوناگون را اداره خواهند کرد به وجود میآورد و این نمیتواند اشکال برآن حرف ما باشد که گفتیم حرکتها را تودههای مردم انجام میدهند، اگر غیر از این است شما بگوئید پس تحصیلات چه کاره است؟ بالاخره تحصیل کردهها هم جزو همین تودههای مردم هستند و همهی تحصیل کردههای روشنفکر نیز به معنایی که مورد نظر ما هست نیستند. ممکن است یک نفری که تحصیل کرده هم باشد، اصلاً از سیاست و مسائل جاری چیزی نداند، همچنانکه در گذشته زیاد داشتیم و الان هم تحصیل کردههایی هستند که به مقامات عالی علمی رسیدند و در یک رشتهای تخصص عالی هم پیدا کردهاند، اما از مسائل جاری جامعه و از مسائل سیاسی و مسائل جهانی هیچ چیزی درک نمیکنند و قدرت تحلیل سیاسی ندارند، لذا کارشان این است که: یک کار مهمی از کارهای اجرائی کشور در یک گوشهای به آنها داده شود تا چرخی از چرخهای مجموعهی کشور را به چرخش در آورند، این نقش تحصیلات است. لکن در مورد روشنفکران، (روشنفکران به معنی خاص مورد نظر من، نه هر کسی که اهل قلم و نوشته و کاغذ و کتاب و هر محصل و هر استادی اسمش روشنفکر باشد) یعنی آن کسی که حالت برجستگی فکری و یک حالت بینش فراگیر اجتماعی دارد و مسائل سیاسی را درک میکند، به این میگوییم روشنفکر حرفهای، و الا روشنفکر به معنای عام، آحاد مردم هم میتوانند روشنفکر باشند و همانطور که مکرر گفتهام خیلی از مسائل الان در جامعه هست که در زمان گذشته فقط مخصوص محافل روشنفکری بود، مثلاً مسألهی صهیونیزم و نقش صهیونیزم در جهان و خاورمیانه بخصوص با تشکیل دولت اسرائیل و غصب این سرزمین، این را فقط روشنفکرها میدانستند. یعنی عامهی مردم نمیفهمیدند مسألهی اسرائیل و غصب فلسطین هم هست، اما امروز چه کسی از مردم را پیدا میکنید که این قضیه را نداند؟ امروز اگر شما بروید دهات و شهرها و خانهها، میبینید، این حقیقت را، که یک روز فقط روشنفکرها میفهمیدند و امروز هم در دنیا فقط روشنفکرها میفهمند، این را حتی پیرزنهای ما هم میدانند و در کشورهای عربی نزدیک به فلسطین هم که با خود قضیه سر و کار دارند میفهمند و الا در غالب جاهای دنیا همین را که مردم ما میفهمند، مسائل روشنفکری است. یا مسألهی روشنفکری است. یا مسألهی سلطهی استکباری و استعمار نو، یعنی آن چیزی که از سی، چهل سال قبل به نام (نئوکلونیالیز) استعمار نو در مقابل استعمار کره با ورود و سلطهی مستقیم در کشورها مطرح شد این جزء مسائل روشنفکری است. امروز در جامعهی ما چه کسی هست که از این دو کلمهی پدر شهید و مادر شهید نتواند حرفی بزند؟ اهل فلان روستا و فلان محلهی دور افتاده را شما میدیدید آنجا که میدان گیرش میآمد وقتی فرزندش شهید شده بود، احساساتش به غلیان میآمد و میایستاد یک ساعت در مورد این کلمه صحبت میکرد، ولذا روشنفکری در انحصار یک قشر خاصی نیست، منتها یک قشری داریم به نام روشنفکر حرفهای. مثلاً در جامعهی نویسندگان، بخصوص نویسندگان بخش سیاسی ـ روزنامهنگارها ـ هنرمندان ـ غالباً، یا عموماً: نقاشها، مجسمهسازها، شعراء، فیلمسازها، فیلنامه نویسها و نویسندگان تئاتر و غیره، اینها روشنفکرهای یک جامعهاند. بنابراین: در مورد اینها این سؤال میتواند مطرح بشود که ما گفتیم حرکتهای اصلی و اساسی را مردم انجام میدهند و سؤال کننده میتواند از ما سؤال کنند و بگوید شما که میگویید مسؤولیت بردوش مردم است، پس اینجا نقش روشنفکرهای به معنای خاص، یعنی روشنفکرهای حرفهای چه میشود؟ بنده یک جوابی دارم که آن را در طول سالهای پیش از انقلاب و بعداز انقلاب در محافل دانشجویی مکرر گفتم و اکنون باز هم تکرار میکنم ـ یک بخش کاردست روشنفکر است، یعنی حرکتها که عبارت از تبیین و راهاندازی و تشریح حقایق سیاسی و اجتماعی است، این کار روشنفکر است و همانطور که گفتم، مردم بدون داشتن یک معلم و بدون کسی که آنها را ارائهی طریق کند این مسائل را مثل مسائل دیگر نمیدانند. پس از اول کار این روشنفکرها هستند که در هر کشوری با نوشتن مقاله، با گفتن شعر، با تنظیم آثار هنری، با نوشتن نمایشنامه، با ساختن فیلمهای گوناگون ـ حقایق سیاسی را وارد جامعه میکنند و اینجا نقش روشنفکرها نقش برجسته است. البته این کار با آن بینش خاص روشنفکری انجام میگیرد روشنفکران حرفهای و به اصطلاح، روشنفکران ویژه دارای بینش برتری هستند و یک چیزهایی را میفهمند و چون مطالعه کردند و کار کردند و دقت کردند، کَاَنَّ یک چیزی را میبینند که آدم معمولی در جامعه، آن را نمیبیند، مثلاً در دوران اختناق که مردم مشغول زندگی و کسب و کار خودشان بودند یک عدهای روشنفکرها که البته فقط روشنفکرهای غیردینی نبودند، بلکه روشنفکرهای دینی نقش بیشتری هم داشتند، مثل گویندگان مذهبی و طلاب حوزهها که میرفتند در شهرستانها سخنرانیهای خوب میکردند، یا نویسندگان مذهبی و کسانی که از این قبیل کارها میکردند و در کنارش نویسندگان وروشنفکرهای غیرمذهبی هم فعالیت داشتند، اینها خطر استعمار را برای مردم میگفتند و مسائل جاری جامعه و اینکه حکومت باید چگونه باشند را توضیح میدادند و مردم را به یک بینشی میرساندند.روشنفکری
نامهای دیگر: روشنفکران، روشنفکران چپ، روشنفکران غربزده، روشنفکران متعهد
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
قشر و جریانهای روشنفکری، پیشینهٔ آنها و نسبتشان با دین، مردم و انقلاب.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم بهمناسبت دومین سالگرد شهادت آیتالله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰
سیر زمانی
از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۳۱۳۵۸۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
و اما مسأله مورد نظر من در مقوله روشنفکری. این مسأله، مسألهای است که اگر من بخواهم روی آن اسم بگذارم، مثلاً خواهم گفت: ارتجاع روشنفکران، یا ارتجاع روشنفکری. میدانید که مقوله روشنفکری، اساساً ضدّ ارتجاع است. روشنفکری مقولهای است که رو به جلو دارد و به آینده نگاه میکند؛ یعنی همان مفهومی که در فارسی آن را از «انتلکتوئل» فرانسوی ترجمه کردهاند. البته کسانی که اهل فنّ این کار و اهل زبانند، میگویند این ترجمه، ترجمه درست و دقیقی نیست. حالا هرچه هست، معلوم است که مقصود چیست. من بعداً مقداری هم در این خصوص توضیح میدهم. این هویّت پیشرو و آیندهنگر، رو به مستقبل دارد و نمیتواند با رجعت و عقبگرد خو کند؛ اما من پدیدهای را مشاهده کردم و مشاهده میکنم که جز اسم گفته شده برای آن، عنوانی پیدا نمیکنم: ارتجاع روشنفکری، رجعت روشنفکری.و اما این بیماری چه بود؛ یعنی کجا بروز میکرد؟ این را از زبان آل احمد برای شما ذکر میکنم. آل احمد در مشخصات روشنفکر میگوید: یک مشخصات، مشخصات عوامانه روشنفکر است. او میگوید معنای «عوامانه» این نیست که عوام، روشنفکر را اینگونه تصوّر میکنند؛ بلکه خود روشنفکر هم گاهی همینطور فکر میکند. این خصوصیات سه تاست: اوّل، مخالفت با مذهب و دین - یعنی روشنفکر لزوماً بایستی با دین مخالف باشد! - دوم، علاقهمندی به سنن غربی و اروپارفتگی و اینطور چیزها؛ سوم هم درسخواندگی. این دیگر برداشتهای عامیانه از روشنفکری است؛ ممیّزات روشنفکر این است. یعنی اگر کسی متدیّن شد، چنانچه علّامه دهر باشد، اوّلْ هنرمند باشد، بزرگترین فیلسوف باشد؛ روشنفکر نیست! بعد میگوید این سه خصوصیتی که برداشت عامیانه و خصوصیات عامیانه روشنفکری است، در حقیقت سادهشده دو خصوصیت دیگری است که با زبان عالمانه یا زبان روشنفکری میشود آنها را بیان کرد. یکی از آن دو خصوصیت، عبارت است از بیاعتنایی به سنّتهای بومی و فرهنگ خودی - که این دیگر بحث عوامانه نیست؛ این حتمی است - دیگری، اعتقاد به جهانبینی علمی، رابطه علمی، دانش و قضا و قدری نبودن اینها؛ مثالهایی هم میزند.شاهدها (۱۹۶ پاراگراف)
طرح بحث از منظر روحانی آشنا با چهرهها و آثار روشنفکران زمان خود
من دوست دارم این بحث را نه به عنوان یک مسؤول، بلکه به عنوان یک روحانی و یک طلبه و به عنوان کسی که تقریباً همه جوانیم را در فضای روشنفکرىِ زمان خودم گذراندهام و با خیلی از این چهرههای معروف روشنفکری ایران، یا از نزدیک آشنا بودهام، یا با آثارشان آشنا بودهام و درست آنها را میشناسم - از شاعرشان، نویسندهشان، هنرمندشان - مطرح کنم و با شما حرف بزنم. دلم میخواهد شما جوانان این دوره، قدری فضای فرهنگ کشورتان را بشناسید؛ چون شما جزو قشرهای روشنفکر هستید. ببینید کجا قرار دارید، چه بوده و چه شده و میخواهند چه بشود. مایلم شما این نکته را توجّه کنید.ورود برخی روشنفکران به میدان در سالهای پایانی پیش از انقلاب
… اینکه کسی به آنها حتّی یک کلمه بگوید، خودشان باحجاب شده بودند؛ یعنی نهضت امام، نهضت اسلامی، با گسترش خودش، با اوج خودش، با کربلایی شدن خودش، هرچه بیشتر تلفات میداد، هرچه بیشتر شهید میداد، هرچه بیشتر فدایی میداد، طرفداران بیشتر و پیام گستردهتری پیدا میکرد. هرچه پیام انقلاب پیش میرفت، پیام نهضت هم که همان پیام دین و پایبندی به اصول و معارف اسلامی بود، گسترش پیدا میکرد و البته مجموعهای را هم شامل شد. اینها - اشخاص مشخصی که البته من نمیخواهم اسم بیاورم - وارد میدان شدند، تا انقلاب شد.درست بودن روال عمومی روشنفکری در دوران جنگ و پس از آن با وجود استثناها
… و بدون اختیار او، مورد هجوم نظامی دشمن قرار گرفته و جمهوری اسلامی - از رهبری، از دولت، از نیروهای مسلّح و از مردم - با همه وجود وارد میدان شده است، چه ایرادی باید به این گرفت؟ این رمان، اوّل تا آخر، ایراد به مردم و مسؤولان آن منطقه و تمسخر و اهانت به آنهاست. از این چیزها، از بعضی از آن قدیمیها صادر شد؛ لیکن روال عمومی اینگونه نبود. تا بعد از جنگ و تا بعدها، روال عمومی در جهت صحیح بود.خاطرهٔ نزدیک شدن یک روشنفکر سرشناس به انقلابیون در آغاز انقلاب
یکی از روشنفکرانِ فعّال معروف که هنوز هم در قید حیات است و قبل از پیروزی انقلاب، اندک مقالات خوبی هم با امضای مستعار در روزنامهها به دست چاپ میسپرد، اوایل انقلاب با ما آشنا شد. من این فرد را از دور میشناختم، ولی از نزدیک با وی آشنایی نداشتم. من و مرحوم بهشتی و آقای هاشمی و مرحوم باهنر، با چند نفر دیگر در «کانون توحید» نشسته بودیم که گفتند این شخص آمده است. دیگرانی که آنجا حضور داشتند وی را نمیشناختند؛ اما من که دورادور او را …تماس با روشنفکران آشنا در اوایل انقلاب به امید همراهی آنان
در آن گرفتاریهای فراوانِ اوایل انقلاب، عمدهی خواب و استراحت من، در خودروی بود که با آن، از جایی به جایی میرفتم. واقعاً ما وقت خواب و استراحت نداشتیم! با این همه، در همان گرفتاریها، گاهی از فرصتی استفاده میکردم و به وسیله تلفن، از این افراد احوالی میپرسیدم؛ به تصوّر اینکه شاید برای انقلاب، کاری شده باشد.خضوع منورالفکران در برابر پهلوی و نپذیرفتن نظام اسلامی
… را مىبینند، عدالتطلبىها را مىبینند، ظلمستیزىها را مىبینند، مردمگرایىها را مىبینند، اُنس با مردم و از مردم بودن مسئولین جمهورى اسلامى را مىبینند، در عین حال دشمنند! چرا دشمنند؟ براى اینکه پنجاه سال علیه روحانیّت در این مملکت، تبلیغات شده است. یک قزّاق قلدر بىسواد بىمعرفت وابستهى فاسدِ معتادِ بدبختى، خودش و پسرش آمدند و پنجاه سال بر این مملکت حکومت کردند، آن آقایانى [هم] که خودشان را، بهاصطلاح منوّر هم میدانند، تا کمر در مقابل آن بىسوادهاى بىمعرفتِ بىدین و بىانسانیّت واقعاً سلسلهى پهلوى هیچ چیز نداشتند؛ باز گذشتگان گاهى یک چیزکى در وجودشان از علم و معرفت و فهم و عقلانیّت و مانند اینها وجود داشت [امّا] اینها که بیچارهها پدر و پسر بکلّى برّانى[21] بودند از همهچیز خضوع کردند و تسلیم شدند امّا نظام جمهورى اسلامى را که بر مبناى معرفت و علم و بر مبناى تقوا و توجّه به خدا است، قبول نمىکنند! براى چه؟ براى خاطر تبلیغاتى که علیه روحانیّت شده است.فهم کمتر روشنفکران غربزده نسبت به تودههای بیغرض
چنین چیزی نداریم که خدا گفته باشد نمیفهمند، بلکه حقیقت این است که تودهی مردم حقایق و مسائل را به خوبی میفهمند البته هیچ انسانی همهی حقایق را بخودی خود نمیفهمند، اما وقتی کسانی باشند که برای مردم تبیین و روشنگری کنند تودهی انسانها چون غرض ندارند، برخلاف روشنفکران غربزده مسائل را خوب میفهمند و حقایق را میپذیرند.وظیفهٔ خطیبان و نویسندگان افغانی در هشدار به ملت دربارهٔ ترفندهای استکبار
… است با کمال دقت از نفوذ دشمنان اسلام و ایادی استکبار در نظام جدید آن کشور مانع شوند و نگذارند که خدای نخواسته بجای ابرقدرت زائل شدهی شرق و ایادی آن، امروز ابرقدرت امریکا و ایادی آن بر سرنوشت آن کشور و ملت مظلوم مسلط گردد و خون شهدای راه آزادی به هدر رود. خطبا محترم و نویسندگان و دیگر روشنفکران افغانی این خطر بزرگ را دائماً به ملت خود تذکر دهند و آنان را برای مقابله با ترفندهای پیچیدهی استکباری آماده سازند.وجود پاتوقهای روشنفکری مذهبی پیش از انقلاب
آن قضیهی «پاتوق» هم که شما[12] گفتید، من البته به این پاتوقهای اینطوری عقیده دارم. خود ما در قبل از انقلاب، از این پاتوقهای روشنفکری، مذهبی داشتیم. خانهی خود من پاتوق بود. ما در مشهد و تهران جاهایی داشتیم که پاتوق بود. پاتوقسازی کار خوبی است؛ اما توجه بکنید که پاتوقسازی معلوم نیست که در یک رسانهی با این عظمت، مطلوب باشد. همانطور که خودتان هم گفتید، خاصیت پاتوق این است که هیچ گذرنامهی مشخصی ندارد و ویزا هم نمیخواهد؛ همه میتوانند بیایند؛ اصلاً باید بیایند؛ هیچ قیدوبندی …تولد روشنفکری ایران از ابتدا بیدین
… زنده کرد. دانشگاه ما بىدین متولّد شده؛ این که روشن است. دانشگاه به سبک کنونى از ابتدا بىدین متولّد شده؛ یعنى طرّاحى کردند که دانشگاه، بىدین زاییده بشود. معنایش این نیست که فلان مؤسّس یک دانشگاه یک آدم متدیّنى بوده یا نبوده؛ اصلاً به او ربطى ندارد. بناى دانشگاه، یک بناى غیر دینى، بلکه ضدّ دینى بوده ــ مثل روشنفکرى کشور ما که از ابتدا بىدین متولّد شده ــ منتها خاصیّت دین اصیل و عمیق این است که منتظر اجازهى کسى نمیماند براى نفوذ در دستگاهها و در جاهاى مختلف و در محیطهاى انسانى. دین در دانشگاه هم نفوذ کرد، در محیط روشنفکرى هم نفوذ کرد، در علم هم نفوذ کرد؛ همهجا رفت. لکن بنا، بنای غلطى بود. این بنا بایستى دگرگون بشود و نگذاریم دوباره اینجور بشود. البتّه دشمن بیکار نمیماند.التقای جریان روشنفکری و جریان مبارزه در میان طلاب
… که هر ساعت نیست. درس هم باید بخوانند؛ بى درس و بى تحقیق و بى مباحثه طلبه معناى خودش را از دست میدهد. در دوران مبارزات یک عدّهاى از طلبهها غرق در عالم مبارزه بودند؛ آن هم مبارزات آن زمانها که یک جور دیگرى بود و یک آمیختگىهایى و یک پیچیدگىهایى داشت. یک جریان، جریان روشنفکرى بود؛ یک جریان، جریان مبارزه بود؛ اینها با هم التقاء میکردند در مواردى و البتّه التقائشان در آن موارد خوب هم بود. گاهى طلبههاى مبارز یک حالت روشنفکرى پیدا میکردند. بنده در مشهد که بودم، با طلبهها اُنس داشتم؛ طلبههاى قم و جوانهاى قم هم مکرّر پیش ما مىآمدند، میرفتند، مسئله مطرح میکردند ــ از این مسائل اینجورى ــ من میدیدم اینها نسبت به درس بىرغبتند؛ مکرّر به این طلبهها میگفتم که برادرها! این درس رسائل و مکاسب را …نقد درک ناقص برخی از مسائل روشنفکری در تأمل بر تعبد
اینکه یک عدّه با درک ناقص از مسائل روشنفکرى ــ که بنده قبول ندارم اینها روشنفکرى است ــ روى تعبّد اسلامى تأمّل بکنند که «حالا تعبّد یعنى چه؟ پس عقل ما چه میشود؟» این ناشى از نفهمیدن حقیقت مسئله در زندگى و راه زندگى است. آنجایى که نقشه دست شما میدهند میگویند اینجورى عمل کنید، باید اینجورى عمل کنید؛ آنجایى که در نقشه نوشته فکر بکنید، باید فکر کنید و به مقتضاى فکرتان عمل کنید؛ این هم جزو نقشه است؛ …امروز روز آزمایش بزرگ روشنفکران صادق
… به اساتید ــ که فریضهاى اسلامى است ــ نباید اجازه دهند احیاناً کسى بدخواهانه، از علم و تخصّص، وسیلهاى براى هموار کردن راه فرهنگ استعمارى در دانشگاهها درست کند و مانند دوران سلطهى بیگانگان، دانشگاه را پرورشگاه مغزهاى ازخودبیگانه و بیگانهپرست سازد. روشنفکران دلسوز و صادق بدانند که امروز روز آزمایشى بزرگ است و تاریخ دربارهى آنان و رفتار امروزىشان قضاوتى دقیق و افشاگر خواهد داشت.اتهام ارتجاع از سوی روشنفکرنمایان عامل بیگانه به علمای پیشرو
… مدارس و مساجد اکتفا کنند و کشور و زندگى مردم را به آنان بسپارند و از جملهى پدیدههاى پُرمعنى آن است که در تمام مدّت مبارزات و نیز سالهاى پس از پیروزى، علماى متحجّر و بىخبر از حوادث کشور و دور از جریانهاى سیاسى، هیچ گاه در معرض تهاجم دشمنان قرار نگرفتند؛ بلکه حتّى گاه مورد ستایش و تمجید نیز واقع شدند و حملات جسمى و تبلیغى و حتّى تهمت ارتجاع و واپسگرایى از سوى روشنفکرنمایانِ عامل بیگانه، تنها متوجّه علما و روحانیّونى شد که از لحاظ اندیشهى سیاسى و نوآورىهاى عرصهى علم و عمل، درخشیده و به عنوان قشرى پیشرو و مترقّى و آگاه شناخته شدهاند.کارگران قشری آگاه و جزو روشنفکران به معنای عام
… صداى انقلاب اسلامى ایران»- در راه همان کارخانه شنفتم؛ داشتم میآمدم، رادیو را روشن کرده بودم. در آن ساعات بحرانى، در آن بحبوحه، ما آنجا بودیم.خب، پس اینها روى قشر زحمتکش کارگر -که عمدتاً هم جوان [هستند] و برحسب طبیعتِ قشر کارگرى، از آگاهى خاصّى برخوردارند؛ کارگرها در جامعه یک قشر آگاهند؛ بنده در تقسیمبندیها، کارگر را جزو قشرهاى روشنفکر به معناى عامّش میدانم- سرمایهگذارى را شروع کردند. قصدشان هم این بود که این دست کارآمد و این بازوى قوى را از انقلاب بگیرند، [حتّى] اگر بتوانند علیه انقلاب هم به کار بیندازند؛ دو مرحله داشت: حدّاقل این بود که این بازو در خدمت انقلاب به کار نیفتد، و اگر هم بتوانند این را علیه انقلاب به کار بیندازند. نقشهی …تهمت روشنفکرنمایان وابسته به شرق و غرب به مردم
روشنفکرنمای وابسته به شرق و غرب باران تهمت و افترا را بر سرشان میبارد در عین حال بار اصلی انقلاب بر دوش آنها است ارتش و سپاه و بسیج متشکل از آنها است و امام امت پشتیبان و مدافع آنها است و من نیز به عنوان یکی از همین مردم به آنها از همین تریبون توصیه میکنم که حضور خود را حفظ کنند و صحنه را برای دشمن خالی نکنند. آخرین نکتهای که در این مقدمه میخواهم بگنجانم این است که عشق به جمهوری اسلامی ما را هم مثل آن برادری که دیروز سخن گفت وادار به حراست از نهاد ریاست جمهوری و حمایت از اولین رئیسجمهوری میکرد همین احساس موجب آن شد که با اینکه ما آقای بنیصدر را از اول صالح برای …