رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

معنای دنیا و بهره‌های زندگی مادی و نگاه دینی به آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در پنجمین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۴/۰۱/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۱
۱۳۶۴۱۴۰۱

فقط سال ۱۳۸۷همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

وَ قالَ موسَى ‌بنُ جَعفَرٍ علیهما السّلام: اَهینُوا الدُّنیا؛ دنیا را پست و خوار بشمارید. فَاِنَّهُ اَهنَى ما یَکونُ لَکُم اَهوَنُ ما یَکونُ عَلَیکُم؛ زیرا که هر چه دنیا در نظر شما پست‌تر و بى‌اهمّیّت‌تر باشد، به همین نسبت براى شما گواراتر و دلنشین‌تر است. دنیا که میگوییم، یک چیز خیالى نیست؛ دنیا همین متاع زندگى ما است، همین لذّتهاى ما است، همین خواسته‌هاى ما است؛ پول‌طلبى، قدرت‌طلبى، تجمّل‌طلبى، زیاده‌طلبى است؛ لذّات گوناگون اعمّ از حلال و حرامش است؛ اینها همه دنیا است. استفاده‌ى از اینها، شرعاً و عقلاً و از نظر دین ایرادى ندارد و ممدوح است و مال انسان است ــ البتّه به شکل صحیح و قانونى و حلالش ــ امّا بزرگ شمردن آنها، اهمّیّت دادن به آنها، دعوا کردن بر سر آنها، خودکشان کردن بر سر آنها چیزهاى مذمومی است. اگر میخواهید دنیا براى شما لذّت‌بخش باشد، گوارا باشد و از آن بهره ببرید، طبق این گفته‌ى حکمت‌آمیز موسى‌بن‌جعفر (علیه الصّلاة و السّلام) راهش این است که به دنیا اهمّیّت ندهید. اگر اهمّیّت دادید، به‌ قدرى که باید بر سر آن دعوا کرد، باید زندگى را بر خود تلخ کرد تا یک چیزى گیر آورد، اگر این‌جور شد، دنیا گوارا نخواهد بود. این مضمونِ این حدیث شریف و این کلام بسیار حکمت‌آمیز است. فَاِنَّهُ اَهنَى ما یَکونُ لَکُم اَهوَنُ ما یَکونُ عَلَیکُم؛ گواراترین براى شما، آن چیزى است که براى شما سبک باشد. فَاِنَّهُ ما اَهانَ قَومٌ الدُّنیا اِلّا هَنَّاَهُمُ اللهُ العَیشَ وَ ما اَعَزَّها قَومٌ اِلّا ذَلّوا وَ تَعِبوا وَ کانَت عاقِبَتُهُمُ النَّدامَة.[1]
عامل دیگر که امتحان بسیار بزرگی بر سر راه همه است، عامل دنیا و جلوه‌های فریبنده‌ی آن بود. در جبهه‌ی خودی، برخورداری مادّی کم و امکانات ناچیز بود. جلوه‌های دنیا پر جاذبه است و چشمها و دلها را میفریبد؛ چنان که بعضی از کسان را فریفت. «دنیا» هم که میگویم، فقط پول و خانه و خودرو شخصی نیست. چیزهای دیگر هم هست. اسم درکردن، تعریف شنیدن، ستایش شنیدن، تمتّعات ناروا و نادرستِ جنسی و همه‌ی امکاناتی که نفسِ انسان آنها را میخواهد، دنیا و جلوه‌های آن است.
این نکته را متذّکر شوم که در این حدیث و احادیث مشابه، مراد از دنیا زمین و متعلّقات آن و آبادانی و پرداختن به امور مردم و امثال این کارها نیست؛ بلکه جلوه‌هایی از دنیا (مال و جاه و مقام) مورد نظر است که انسان آنها را برای خود میخواهد. بنابراین هر آنچه از نعم الهی در روی زمین و زیباییها و لذّتها و تعیّشها که به نفس انسان بر میگردد و برای خود میخواهد، در تعبیرات حدیثی «دنیا» تلقّی میشود و مذموم است. پیداست که هر چه انسان بیشتر به دنیا بیندیشد و بپردازد، رغبت و شوق او بیشتر میشود و وقتی که از دنیا رو برگرداند، بتدریج محبّت دنیا هم از دل او کاسته میشود. مرادِ این روایت و امثال آن، این نیست که انسان فعّالیت و تلاش در زندگی را رها کند و برود گوشه خانه بنشیند. برخی این گونه خیال کردند و سالها - بلکه بعضیها قرنها - رویّه غلطی را که منجر به انعزال و انزوا و دوری از فعّالیتها و تلاشهای زندگی شده است، در پیش گرفتند و آن را به اسلام نسبت دادند. بنابراین مراد از دنیا، این برداشت غلط نیست.

دنیا یعنی طبیعت و مواهبی که خدا در اختیار انسان نهاده

دنیا عبارت است از همین طبیعت عظیمی که خدای متعال خلق کرده است و در اختیار انسانها قرار داده است؛ دنیا یعنی این. همه‌ی این مواهبی که خدای متعال در عرصه‌ی گیتی آفریده است، مجموعه‌ی چیزهائی هستند که دنیا را تشکیل میدهند. اولش عمر خود ماست. درآمدهای دنیوی و حاصل تلاشهای دنیوی، اینها همه دنیاست؛ فرزند، دنیاست؛ مال، دنیاست؛ علم، دنیاست؛ منابع طبیعی، دنیاست؛ این آبها، این ذخائر معدنی، همه‌ی این چیزهائی که در عالم طبیعت انسان ملاحظه میکند، اینها همین دنیا هستند؛ یعنی چیزهائی که …

تمایز دنیای ممدوح و مذموم بر پایهٔ رعایت حدود الهی

… و همه‌ی آحاد انسان را سفارش کرده است، دستور داده است که این مائده‌ی طبیعی الهی را هرچه میتوانند بالفعل‌تر، آماده‌تر، رنگین‌تر در اختیار افراد بشر قرار بدهند و خودشان هم بهره ببرند؛ لکن یک حدود و ضوابط و قواعدی بر این حاکم است؛ یک منطقه‌ی ممنوعه‌ای وجود دارد. دنیای ممدوح این است که انسان این سفره‌ی طبیعی الهی، این موهبت الهی را آنچنانی که ضوابط و قواعد الهی دستور داده است، بر طبق او رفتار کند، از حدود و ضوابط تخطی نکند، در مناطق ممنوعه قدم نگذارد. دنیای مذموم آن است که انسان این متاعی را که خدای متعال برای افراد بشر قرار داده است، برای خود بخواهد، سهم خود را افزونتر از دیگران بخواهد، به سهم دیگران دست‌اندازی کند، دلبستگی پیدا کند که این دلبستگی به مقتضای حبّ الشّیء یعمی و یصمّ، انسان را کر و کور میکند، تا آنجا که در راه به دست آوردن چیزی که عاشق و دلبسته‌ی آن هست، هیچ خط قرمزی و هیچ حد و حدودی را رعایت نمیکند؛ این میشود دنیای مذموم. دلبستن به دنیا، سهم‌خواهی بیش از اندازه‌ی خود، بیش از حق خود، دست‌اندازی به سهم دیگران، تجاوز به حقوق دیگران؛ این میشود آن دنیای مذموم. مال، دنیاست؛ مقام، دنیاست؛ قدرت، دنیاست؛ محبوبیت، دنیاست؛ نعم دنیا، لذات طبیعی، اینها همه دنیاست. اسلام و ادیان الهی به طور …

درجهٔ دوم بودن برد و باخت و وجهه و محبوبیت

… دادن لذات زندگی، خسارت‌هایی است که بر انسان در این دنیا وارد می‌شود، اما خسارت‌های حقیقی این‌ها نیست. گاهی همین چیز‌ها که به نظر ما خسارت و فقدان می‌آید، از دست دادن چیزی می‌آید، وسیله‌ای است که ما را از آن خسارت بزرگ، از آن خسارت حقیقی محفوظ نگه می‌دارد. لذاست که در دنیای مادی، در این زندگیای که ما مأمور به انجام کار و تلاش و مجاهدت در آن هستیم، مسئله‌ی بردن و باختن و جلو افتادن و عقب افتادن و وجهه پیدا کردن و وجهه پیدا نکردن و محبوب شدن و از چشم‌‌ها افتادن و اینها، مسائل کاملاً درجه‌ی دو و مسائل فرعی به حساب می‌آید؛ اصل قضیه آن امر حقیقی است، که آن هم با عمل به تکلیف الهی به وجود می‌آید.